Трасянка

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці

Трасянка — моўная з'ява, якая ўзнікае пры змешванні рускай і беларускай моў, а дакладней у выніку кантамінацыі беларускай мовы рускай лексікай, а часам і сінтаксісам. Трасянка падобная да такіх моўных з'яў як крэольскія мовы і піджын.

Трасянка з'явілася як сродак камунікацыі паміж беларускамоўным сельскім насельніцтвам і рускамоўнай адміністрацыяй або чыноўніцтвам. Паводле Г. Цыхуна, вялікую ролю ў пашырэнні трасянкі адыгралі сталінскія рэпрэсіі 20-30-х гадоў, скіраваныя супроць гэтак званых нацдэмаў, калі фактычна пад уздзеяннем пануючай тады атмасферы тэрору адбываўся масавы пераход на рускую мову беларускамоўнай часткі жыхароў гарадоў і мястэчак. Міграцыя беларусаў у гарады пашырыла гэтую з'яву і ў гарадах, але трасянка не стала асноўным сродкам камунікацыі, бо ўспрымалася як «некультурная мова».

Паводле некаторых даследчыкаў, да трасянкі трэба залічваць таксама «просту мову», на якой пісалі І. Вышанскі, З. Капысценскі, М. Сматрыцкі, П. Бярында, І. Ужэвіч і іншыя беларуска-ўкраінскія пісьменнікі сярэднявечча. У. Свяжынскі нават сцвярджае, што мова твораў Ф. Скарыны ўяўляе прыклад ранняй беларуска-царкоўнаславянскай трасянкі.

Этымалогія назвы[правіць | правіць зыходнік]

Для апісання з'явы раней выкарыстоўваліся тэрміны «моўная жвачка», «моўны гібрыд», «моўны сурагат», «моўная хімера», «мешаніна», «ламаніна», «тарабаршчына». У 1920-я гады Вацлаў Ластоўскі ўжываў тэрмін «чаўня» (магчыма ад слова «чаўпсці» — казаць лухту, плявузгаць). Прыжылося менавіта слова «трасянка».

Адно з тлумачэнняў этымалогіі слова: «Тэрмін трасянка пайшоў ад назвы корму для буйной рагатай жывёлы, гэта значыць каровы. Калі ў гаспадара не хапае добрага сена, ён дабаўляе салому, старанна растрасаючы яе. Карова не заўважае падману і з'ядае трасянку.»[1]

Украінска-рускую трасянку называюць «суржик».

Ацэнкі[правіць | правіць зыходнік]

«Гвалтоўнае паняволенне адных народаў другімі, масавыя міграцыі, нераўнапраўныя стасункі між рознымі этнасамі складаюць той гістарычны фон, на якім фармуюцца піджыны» — піша М. Дзячкоў у кнізе «Крэольскія мовы» (1987). Але як адзначае беларускі мовазнавец Г. Цыхун: «няма падставаў цалкам атаясамліваць трасянку з піджынамі ці нават крэольскімі мовамі, найперш таму, што тут ідзе гутарка аб узаемадзеянні блізкароднасных моваў, у той час як пры ўтварэнні апошніх узаемадзейнічалі звычайна далёкія ў генетычным і тыпалагічным плане мовы. Яе можна вызначыць хутчэй як крэалізаваную мову ці, дакладней, крэалізаваны варыянт беларускай мовы». Большасць даследчыкаў лічаць яе аснову беларускай.

Зноскі

  1. Артыкул у часопісе "Круг" 4 красавіка, 1996.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

(Часткова выкарыстаны пры напісанні гэтага артыкулу)