Гісторыя Італіі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Сцяг Італіі Гісторыя Італіі
Flag of Italy
Старажытны свет

Дагістарычная Італія

Этрускі (XII—VI стст. да н.э.)

Вялікая Грэцыя (VIII—VII стст. да н.э.)

Старажытны Рым (VIII ст. да н.э. — V ст. н.э.)

Італія пад уладай остготаў (V—VI стст.)

Сярэднявечча

Сярэднявечная Італія

Італія пад уладай Візантыі (VI—VIII стст.)

Лангабардскае каралеўства (VI—VIII стст.)

Сярэднявечнае каралеўства Італія

Іслам і нарманы ў паўднёвай Італіі

Марскія рэспублікі і Італьянскія гарады-дзяржавы

Новы час

Італьянскі Рэнесанс (XIV—XVI стст.)

Італьянскія войны (1494—1559)

Італія ў Новы час (1559—1814)

Рысарджымента (1815—1861)

Сучасная гісторыя

Каралеўства Італія (1861—1945)

Італія ў Першай сусветнай вайне (1914—1918)

Фашызм і каланіяльная імперыя (1918—1945)

Італія ў Другой сусветнай вайне (1940—1945)

Найноўшая гісторыя Італіі (1945—цяперашні час)

Свінцовыя гады (1970-я — 1980-я)

Асобныя тэмы

Гістарычныя дзяржавы Італіі

Ваенная гісторыя Італіі

Эканамічная гісторыя Італіі

Генетычная гісторыя Італіі

Выбарчая гісторыя

Гісторыя моды ў Італіі

Паштовая гісторыя

Чыгуначная гісторыя

Гісторыя грошай у Італіі

Гісторыя музыкі ў Італіі


Партал «Італія»


Першабытнасць у Італіі[правіць | правіць зыходнік]

Першабытныя плямёны[правіць | правіць зыходнік]

Раскопкі ў Італіі выявілі наяўнасць сучаснага чалавека яшчэ ў перыяд палеаліту, каля 200 000 гадоў таму[1]. У 5 тыс. да н.э. на поўдні пачало з'яўляцца земляробства а паўночныя тэрыторыі заставаліся амаль не заселенымі.

Сярод італьянскіх плямёнаў дарымскай Італіі вылучаюцца умбрыйцы, лаціняне (прашчуры рымлян), вольскі, самніты, кельты і лігуры, якія засялілі паўночную Італію, і многія іншыя пераважна індаеўрапейскія плямёны. Сярод асноўных гістарычных народаў, не індаеўрапейскага паходжання вылучаюць этрускаў, элімцаў, сікулаў і дагістрычных сардзінцаў.

Грэчаскія калоніі і этрускі[правіць | правіць зыходнік]

Грэчаскія калоніі знаходзілісь на поўдні Апенінскага паўвострава і Сіцыліі. Яны мелі назву "Вялікая Грэцыя" (Magna Greece). Сярод найбольш значнымі гарадамі былі Сіракузы, Тарэнт, Локры, Неаполіс, Гела, Селімунт і г. д. Грэчаскія калоніі былі выдатнымі цэнтрамі стварэння і распаўсюджвання культуры эллінізму.

Рымская імперыя[правіць | правіць зыходнік]

Старажтны Рым быў заснаваны эмігрантамі-лацінамі прыкладна ў 753 г. ДХ на сямі халмах - Палацін, Эсквілін, Вімінал, Квірынал, Капітолій, Цэліё і Авенцін. На працягу сваёй гісторыі, Рым змяніў чатыры формы кіравання - Каралеўская ўлада, Рэспубліка, Прынцыпат і Дамінат і ўжо напрыканцы IV ст. ДХ Рымская дзяржава займала ўвесь Апенінскі паўвостраў. Ад Пунічных войнаў і да 30 г. ДХ рымляне захапілі велізарную тэрыторыю па ўсім Міжземнамор'і. Падчас Імперыі, Рым дасягнуў найвышэйшай магутнасці і на ўсёй тэрыторыі Рымскай імперыі набылі распаўсюд лацінская культура і лацінская мова.

Італія ў Сярэднявеччы[правіць | правіць зыходнік]

Пачаткам Сярэднявечча лічыцца звяржэнне ў 476 г. імператара Заходняй Рымскай імперыі Ромула Аўгустула германскім каралём Адаакрам, які адаслаў імператарскую карону візантыйскаму імператару, а сам каранаваўся тытулам караля Італіі і кіраваў з Равены. Кіраванне Адаакра было нядоўгім часам пакою падчас Вялікага перасялення народаў. Але ўжо ў 493 г. на Італію напалі остготы на чале са сваім каралём Тэадорыхам. Падчас іхняй улады захоўваліся ўсе антычныя структуры як то рабства, юрыдычная сістэма, бюракратыя. Але ўжо ў 552 г. візантыйскі ваенапасаднік Нарсэс вызваліў Італію ад ўлады остготаў. Візантыя не здолела пратрымацца доўгі тэрмін у Італіі, і ўжо ў 567-568 гг. Італію зноў захапілі, на гэты раз ужо лангабарды.

Эпоха Рэнесансу[правіць | правіць зыходнік]

Барацьба Францыі і Іспаніі за панаванне ў Італіі (1492—1559)[правіць | правіць зыходнік]

Мапа Італіі прыкладна ў 1494 годзе.

Першая італьянская вайна (1494—1496)[правіць | правіць зыходнік]

Нагодай да пачатку Італьянскіх войн паслужылі прэтэнзіі Францыі на ніжнюю Італію і Мілан. У 1492 годзе Фларэнцыю ўзначаліў бесхарактарны П'ера дэ Медычы, а на папскі прастол узыйшоў амаральны Аляксандр VI, які кіраваўся выключна асабістымі інтарэсамі. Кіраўнік Міланскага герцагства Ладавіка Мора жадаў адхіліць свайго пляменніка Джангалеаца Сфорца, у чым яму процідзейнічалі сваякі жонкі апошняга — неапалітанскія Арагонцы. Тады Мора звярнуўся за дапамогай да Францыі.

Улетку 1494 года войскі Карла VIII занялі Таскану і праз Рым накіраваліся да Неапаля, пакінутага каралём Альфонса II, якія перадаў карону свайму сыну Фердынанду II. Саюз Мілана і Венецыі з імператарам Максіміліянам I, які пагражаў тылу Карла VIII, прымусіў французскага караля да паспешнага адступлення з Італіі ўлетку 1495 года. На пэўны час у Італіі ўсталяваўся ранейшы парадак. Толькі ў Фларэнцыі яшчэ трымалася рэспубліка, адноўленая высілкамі Саванаролы, і Піза паспяхова адстойвала супраць Фларэнцыі вернутую ёй Францыяй самастойнасць.

Другая італьянская вайна (1499—1504)[правіць | правіць зыходнік]

Новы кароль Францыі, Людовік XII, прыцягнуў на свой бок Венецыянскую рэспубліку, паабяцаўшы пашырыць яе ўладанні ў верхняй Італіі, а затым Папу, заручыўшыся падтрымкай яго сына Чэзарэ Борджыя. Дзякуючы гэтаму, увосень 1499 года Францыя авалодала Генуяй і Міланскім герцагствам. Затым Людовік XII дамовіўся з Іспаніяй разам заваяваць Неапалітанскае каралеўства. Федэрыга, апошні кароль Неапаля з Арагонскай дынастыі, разумеючы, што ў яго няма шанцаў супрацьстаяць двум магутным праціўнікам, у 1501 годзе бег з Неапаля на Іск'ю, а затым здаўся Людовіку XII. Тэрыторыя Неапалітанскага каралеўства была падзелена паміж Францыяй і Іспаніяй. Ужо праз два гады, у 1503 годзе пераможцы ўступілі ў вайну адзін з адным, у якой французы пацярпець паражэнне. У сакавіку 1504 года ўся тэрыторыя Неапалітанскага каралеўства перайшла да Фердынанда II Арагонскага, які быў каранаваны ў Неапалі пад імем Фердынанда III. Разам з раней заваяванай Сіцыліяй, Неапалітанія заставалася іспанскай правінцыяй да самай Вайны за іспанскую спадчыну.

Тым часам у сярэдняй Італіі Чэзарэ Борджыі ў 1499 годзе пры падтрымцы французскіх войскаў захапіў шэраг гарадоў і крэпасцей у Раманьі (Імала, Фарлі, Чэзена, Пезара, Фаэнца). Чэзарэ паступова захопліваў тэрыторыі, якія ўваходзілі ў Папскую вобласць, але не падпарадкоўваліся Святому Прастолу з-за самаўпраўнасці мясцовых сеньёраў. Да 1503 года ён усталяваў поўны кантроль над Папскай вобласцю. Смерць бацькі, Папы Аляксандра VI, расстроіла планы Чэзарэ, якім былі незадаволены шматлікія мясцовыя арыстакраты, выгнаныя са сваіх уладанняў. Борджыя-малодшы здолеў дамагчыся абрання новым Папам Пія III, які, зрэшты, памёр праз дваццаць сем дзён. На яго месца прыйшоў Юлій II, заўзяты вораг Борджыя. Новы пантыфік распарадзіўся арыштаваць Чэзарэ. Той здолеў збегчы і дабрацца да Неапаля, дзе яго арыштавалі іспанцы і перавезлі ў Іспанію, дзе, жадаючы захаваць добрыя адносіны з Папам, пасадзілі ў замак Ла-Мантача. Чэзарэ ўдалося бегчы ў Навару, дзе кіраваў брат яго жонкі Шарлоты. Там Борджыя прыняў удзел у вайне супраць мяцежнага графа Лерынскага, падчас якой і загінуў.

Вайна Камбрэйскай лігі (1508—1516)[правіць | правіць зыходнік]

Сваімі заваяваннямі, Чэзарэ Борджыі праклаў для энергічнага Папы Юлія II шлях да аднаўлення Папскай вобласці. У 1508 годзе, жадаючы адняць у Венецыянскай рэспублікі захопленыя ёй тэрыторыі, Юлій II стварыў з Людовікам XII і Максіміліянам Камбрэйскую лігу, якая ледзь не загубіла рэспубліку. Але, дасягнуўшы мэты, Юлій II выступіў супраць сваіх ранейшых саюзнікаў, стварыўшы ў 1511 годзе «Свяшчэнную лігу», якая аб'яднала Венецыю, Швейцарыю, Іспанію і Англію. Саюзнікі выгналі французаў з Апенін і аднавілі Міланскае герцагства пад кіраваннем Масіміліяна Сфорца, старэйшага сына Ладавіка Мора. Медычы зноў сталі на чале Фларэнцыі, хоць пасля падзення Саванаролы рэспубліка працягвала існаваць, але кіраванне было аддадзена ў рукі аднаго ганфаланьера.

Пасля ўзыходжання на папскі прастол Льва Х аднавілася вайна ў верхняй Італіі: Людовік XII, заключыўшы мір з Венецыяй, ізноў паспрабаваў авалодаць Міланскім герцагствам, а іспанцы занялі ўладанні Венецыі на мацерыку. Што не ўдалося Людовіку, то было дасягнута яго пераемнікам Францыскам I. 13 і 14 верасня 1515 года ён разбіў пры Марыньяна швейцарцаў Масіміліяна Сфорца, прымусіўшы таго падаць Францыску I Міланскае герцагства ў абмен на штогадовую пенсію. Услед за тым мір з Францыяй склалі Леў X і кароль Іспаніі Карл I, прызнаўшы правы французскага караля на Ламбардыю ў абмен на яго адмову ад прэтэнзій на Неапаль. У 1517 годзе Венецыя заключыла мір з імператарам, у адпаведнасці з якім страчвала Рэверэта, але захоўвала Крэмону. Такім чынам Паўночная Італія апынулася падзеленай паміж Францыяй і Венецыяй.

Пад іншаземнай уладай[правіць | правіць зыходнік]

Незалежная Італія[правіць | правіць зыходнік]

Ліберальная Італія[правіць | правіць зыходнік]

Фашызм[правіць | правіць зыходнік]

Напачатку XX стагоддзя Італія, фармальна якая знаходзілася ў саюзе з Аўстра-Венгрыяй і Германіяй, усё больш збліжалася з дзяржавамі Антанты. У яе былі тэрытарыяльныя прэтэнзіі і да Францыі, і да Аўстра-Венгрыі, так што італьянскі ўрад не ведаў, да якога з ваенных саюзаў далучыцца. Нейкі час пасля пачатку Першай сусветнай вайны Італія захоўвала нейтралітэт, але ў 1915 годзе, шмат у чым пад ціскам нацыяналістаў, якія жадалі вяртанні Трыеста і Трэнціна, абвясціла вайну Аўстра-Венгрыі, тым самым уступіўшы ў вайну на боку Антанты. Італьянскае камандаванне разлічвала хутка разграміць «слабую» на іх погляд Аўстрыю, аднак негатоўнасць італьянскай арміі да вайны сарвала гэтыя планы. Пасля правалу ў 1915 годзе італьянскага наступу, у наступным 1916 годзе аўстра-венгерская армія перамагае ў бітве пры Трэнціна і прасоўванне праціўніка ўдалося спыніць толькі дзякуючы дапамозе саюзнікаў. У 1917 годзе італьянская армія праводзіць шэраг паспяховых летніх аперацый, аднак увосень церпіць разгромнае паражэнне пры Капарэта і адыходзіць на 70-110 км углыб Італіі. Толькі ўвосень 1918 года Італія змагла перайсці ў наступ, разграміўшы аслабленую аўстрыйскую армію. 3 лістапада 1918 года баявыя дзеянні на Італьянскім фронце завяршыліся. Перамога ў вайне прынесла Італіі тэрытарыяльныя далучэнні (Трыест, Істрыя, Паўднёвы Ціроль), у выніку чаго краіна атрымала славянскія і германамоўныя нацыянальныя меншасці.

Тым не менш, Італія была не здаволена вынікамі вайны. Сітуацыя пагоршылася нарастаннем сацыяльных супярэчнасцей у выніку пагаршэння эканамічнай сітуацыі з-за Першай сусветнай вайны, а таксама ўплывам рэвалюцыі, якая адбывалася ў Расіі. У 19191920 гадах у краіне назіраўся ўздым рабочага руху, які суправаджаўся масавым захопам рабочымі фабрык і заводаў і стварэннем рабочых саветаў. Рабочыя выступленні былі падушаны з-за адсутнасці адзінства ў шэрагах левых. Нарастанне леварадыкальных настрояў выклікала ўзмацненне пазіцый правых, у якіх значная частка італьянцаў бачыла абарону ад сацыялістычнай рэвалюцыі. У 1919 годзе былы сацыяліст Беніта Мусаліні стварае нацыянальную фашысцкую партыю, якая ўжо на выбарах 1921 года ў саюзе з нацыяналістамі займае трэцяе месца. Ужо ў 1922 годзе пасля паходу на Рым чорнакашульнікаў фашысты прыходзяць да ўлады, усталяваўшы цягам наступных чатырох гадоў дыктатуру на чале з Мусаліні (прэм'ер-міністр 1922—1943). У 1929 годзе паводле Латэранскага дагавора Італія гарантавала суверэнітэт Ватыкана. У 1930-х гадах Італія пачала праводзіць агрэсіўную палітыку, захапіла Эфіопію (19351936), Албанію (1939).

Няпростую гісторыю Італіі ў XX стагоддзі ілюструе спіс катэгорый герояў і ахвяр перыяду фашызму і Другой сусветнай вайны. (Мемарыяльная дошцы ў горадзе Пізе, ганараваным Бронзавым медалём «За вайсковую доблесць»)

Заключыўшы ваенны саюз з III Рэйхам і Японскай імперыяй, Італія ў 1940 годзе ўступіла ў Другую сусветную вайну. Насуперак надзеям Мусаліні вайна скончылася цяжкім паражэннем Італіі. Пазбавіўшыся падчас Паўночнаафрыканскай кампаніі сваіх калоній у Афрыцы, пацярпеўшы няўдачу на Усходнім фронце, дзе італьянскія экспедыцыйныя войскі былі разгромлены, Італія капітулявала пасля пачатку Італьянскай кампаніі саюзнікаў у 1943 годзе. Аднак германскія войскі акупавалі большую частку краіны, дзе была створана марыянетачная дзяржава на чале з Мусаліні.

У 1945 годзе дзеяннямі руху Супраціўлення (кульмінацыйны момант — Красавіцкае паўстанне 1945), партызан у гарах і англа-амерыканскіх войскаў Італія была вызвалена і ў 1946 годзе пасля рэферэндуму стала рэспублікай. Паводле Парыжскага мірнага дагавора (10 лютага 1947 года), архіпелаг Дадэканес атрымала Грэцыя, Істрыя адышла ад Італіі да Югаславіі, а Трыест з прылеглай тэрыторыяй стаў міжнародным горадам (Свабодная тэрыторыя Трыест). (Пазней, у 1954 годзе, Свабодная тэрыторыя Трыест была падзелена паміж Італіяй і Югаславіяй, у выніку чаго горад дастаўся Італіі, а ўсходняя частка тэрыторыі — Югаславіі.)

Першая італьянская рэспубліка (1947—1993)[правіць | правіць зыходнік]

У лістападзе 1947 года прынята Канстытуцыя Італьянскай Рэспублікі (набыла моц 1 студзеня 1948), якая ўсталявала палітычны рэжым, пазней названы Першай італьянскай рэспублікай. Пасля Другой сусветнай вайны на палітычнай арэне высунулася Хрысціянска-дэмакратычная партыя (ХДП), якая ў 19451981 і ў 19871992 гадах фарміравала ўрады.

Паваенная гісторыя Італіі характарызуецца частай зменай урадаў (з 1946 па 1993 гады ў краіне змянілася 49 кабінетаў), ростам эканомікі, інтэграцыяй у еўрапейскія арганізацыі, узмацненнем ролі транснацыянальных карпарацый у гаспадарцы. Перыяд з канца 1960-х па пачатак 1980-х гадоў характарызаваўся палітычнай нестабільнасцю і разгулам тэрарызму. Для палітычнай сістэмы была характэрна шматпартыйнасць. Вядучымі партыямі краіны былі Хрысціянска-дэмакратычная, Камуністычная і Сацыялістычная. Рэзкае ўзмацненне карупцыі ва ўсіх узроўнях улады прывяло да аперацыі «Чыстыя рукі». Вынікам аперацыі стала канчатковая дыскрэдытацыя так званай «Першай рэспублікі», што прывяло да маштабных змен у заканадаўстве і праваахоўных органах, а таксама да змянення выбарчай сістэмы і крызісу традыцыйных палітычных партый, якія ў выніку перасталі існаваць.

Другая італьянская рэспубліка (з 1993)[правіць | правіць зыходнік]

У Італіі ўсталёўваецца «Другая рэспубліка». У краіне фармуецца новая партыйная сістэма, у якой барацьбу паміж сабой вялі шматлікія партыі, якія звычайна аб'ядноўваюцца ў правацэнтрысцкі блок («Полюс свабод» у 1994—2000 і «Дом свабод» у 2001—2008 гадах) на чале з медыямагнатам Сільвіа Берлусконі і левацэнтрысцкую кааліцыю («Аліўкавае дрэва» з 1995 па 2007 гады) на чале з эканамістам Рамана Продзі, а затым П'ер Луіджы Берсані, якая супрацьстаіць яму.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. ISBN 0-306-46463-2.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]