Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Уладзімір Караткевіч)
Перайсці да: рух, знайсці
Уладзімір Караткевіч
бел.: Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч
Караткевіч і кацяняты.jpg
Дата нараджэння:

26 лістапада 1930({{padleft:1930|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:26|2|0}})

Месца нараджэння:

Орша

Дата смерці:

25 ліпеня 1984({{padleft:1984|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:25|2|0}}) (53 гады)

Месца смерці:

Мінск

Грамадзянства:

СССР

Род дзейнасці:

пісьменнік

Гады творчасці:

19511984

Кірунак:

гістарычная проза, паэзія, драматургія

Узнагароды:
Ордэн Дружбы народаў

Уладзі́мір Сямёнавіч Каратке́віч (26 лістапада 1930, Орша Віцебскай вобласці — 25 ліпеня 1984) — беларускі паэт, празаік, драматург, публіцыст, перакладчык, кінасцэнарыст. Выяўляў асаблівую прыхільнасць да гістарычнай тэматыкі, плённа развіваў адраджэнцкія ідэі[1]. Стаў першым беларускім пісьменнікам, які звярнуўся да жанру гістарычнага дэтэктыву[2].

Біяграфічныя звесткі[правіць | правіць зыходнік]

Дзяцінства[правіць | правіць зыходнік]

У. Караткевіч у дзяцінстве з маці Надзеяй Васілеўнай і сястрой Наталляй. Віцебская вобласць, г. Орша. 1937 г.

Нарадзіўся 26 лістапада 1930 г. у горадзе Оршы ў сям'і інтэлігентаў. Маці — Надзея Васільеўна Караткевіч (Грынкевіч, 1893—1977) скончыла гімназію, працавала настаўніцай, пазней была хатняй гаспадыняй. Бацька — Сямён Цімафеевіч Караткевіч (1887—1959), скончыў Аршанскае гарадское вучылішча, рана пачаў зарабляць на жыццё, працаваў у казначэйстве, у царскім войску пісарам, а пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі ўладкаваўся супрацоўнікам фінансавых органаў. Апроч Уладзіміра ў сям'і было яшчэ двое дзяцей — Валерый (1918—1941, загінуў) і дачка Наталля (1922—2003).

У 1938 паступіў у аршанскую школу. У пачатку лета 1941 г., скончыўшы трэці клас, наведвае сястру Наталлю, якая ў той час вучылася ў Маскве ў хіміка-тэхналагічным інстытуце. Але дадому ў Оршу вярнуцца не здолеў: пачалася Вялікая Айчынная вайна. Разам з маскоўскімі дзецьмі быў эвакуіраваны ў Разанскую вобласць, а пазней перанакіраваны ў Молатаўскую (Пермскую) вобласць на Урал. Жывучы ў дзіцячым доме, спрабаваў уцячы на фронт. Пазней высветлілася, што бацька і маці здолелі эвакуіравацца і жылі ў Чкалаве (цяперашні Арэнбург). Там жа пазней апынулася і сястра. У жніўні 1943 г. яна здолела вывезці Уладзіміра туды, дзе цяпер жылі бацькі. Валерый Караткевіч, старэйшы брат будучага пісьменніка, загінуў на фронце яшчэ ў 1941 г. Была забітая і яго жонка.

Летам 1944 г. Уладзімір разам з маці ненадоўга перасяляецца ў нядаўна вызвалены ад акупантаў Кіеў. Назіраючы за помнікамі старажытнага горада, былой сталіцы Русі, ён упершыню зацікавіўся гісторыяй. Успаміны таго перыяду жыцця адлюстраваліся ў яго аповесці «Лісце каштанаў». Восенню 1944 г. сям'я вяртаецца ў вызваленую Оршу. З канца 1946 г. жывуць ва ўласным доме, куды Караткевіч будзе неаднаразова наведвацца і працаваць над сваімі творамі.

У другой палове 1940-х гг. працягваў навучанне ў сярэдняй школе. Менавіта там глыбей зацікавіўся гісторыяй і літаратурай, пачаў пісаць апавяданні, навелы, літаратуразнаўчыя артыкулы і вершы. Апошніх, па ўласных звестках, стварыў не менш за 200 вершаў, якія спачатку нікому не паказваў. К. І. Грынкевіч, кіраўніца школьнага літаратурнага гуртка, падтрымала маладога паэта: яго прыгодніцкая аповесць «Загадка Неферціці», вершы і нават уласныя ілюстрацыі да іх былі апублікаваны ў рукапісным часопісе «Званочак», які выдаваўся дзеля літаратурнага гуртка.

Юнацтва[правіць | правіць зыходнік]

У 1949 г. скончыў школу, паступіў на рускае аддзяленне філалагічнага факультэта Кіеўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі. Аказаўся адным з найбольш здольных студэнтаў, актыўна чытаў класіку сусветнай літаратуры, а таксама беларускіх, польскіх, украінскіх і рускіх аўтараў. Цікавіўся таксама гісторыяй Беларусі. Меў шырокую цікаўнасць да гісторыі паўстання Кастуся Каліноўскага. Як сведчыла сямейнае паданне, адзін з продкаў Караткевіча (Тамаш Грынкевіч) быў расстраляны ў Рагачове за ўдзел у паўстанні.

Крытычна ставіўся да рэалій сталінскай эпохі. У 1953 г. наведвае Маскву, каб паглядзець на пахаванне памерлага Сталіна. Стаў сведкам страшэннай даўкі, ў якой пакалечылася шмат людзей. Гэта ўзмацніла крытычнае стаўленне Караткевіча да дыктатуры і звязанымі з ёю гвалтам і рабалепствам. Па ўспамінах многіх сяброў, карыстаўся павагай сярод іншых студэнтаў.

Жывучы ў Кіеве, пісаў вершы на беларускай і рускай мовах. Спрабаваў таксама пісаць па-ўкраінску і па-польску. У рэфератах дэталёва даследаваў творчасць Пушкіна, Багдановіча і іншых. Менавіта ў гэты час ён задумаў буйную эпапею аб паўстанні Каліноўскага. Летам 1953 г. стварае першы варыянт аповесці «Дзікае паляванне караля Стаха».

Друкуе ў 1951 г. у аршанскай газеце «Ленінскі прызыў» два вершы — «Тут будзе канал» (на рускай мове) і «Якуба Коласа» (па-беларуску). Летам 1952 г. пасля наведвання Вязынкі (родных мясцін Янкі Купалы) напісаў нарыс «Вязынка». У гэты ж перыяд адсылае шэраг вершаў, казак і апавяданняў для ацэнкі Якубу Коласу.

Сталасць[правіць | правіць зыходнік]

У 1954 г. скончыў універсітэт. Яго дыпломная работа «Казка. Легенда. Паданне» выклікае неадназначную рэакцыю, і Караткевіч атрымлівае вышэйшы бал толькі дзякуючы заступніцтву акадэміка А. Бялецкага і выкладчыка А. Назароўскага.

У. Караткевіч (стаіць крайні злева) з удзельнікамі нарады маладых пісьменнікаў. Верасень 1955

У 1954-56 гг. працуе настаўнікам рускай мовы і літаратуры ў вёсцы Лесавічы Тарашчанскага раёна Кіеўскай вобласці. Пасля публікацыі верша «Машэка» ў часопісе «Полымя» канчаткова пераканаўся ў мэце зрабіцца літаратарам. Восенню 1955 г. прымае ўдзел у рэспубліканскай нарадзе маладых літаратараў у Мінску, дзе яго вершы атрымліваюць высокую ацэнку. З гэтага ж года пачынаецца перапіска з галоўным рэдактарам часопіса «Полымя», будучым народным паэтам Беларусі Максімам Танкам.

У 1956 г. вяртаецца ў БССР, у 1956-58 гг. настаўнічае ў 8-й сярэдняй аршанскай школе. Пачынае пісаць кандыдацкую дысертацыю, прысвечаную паўстанню Каліноўскага, але пакідае яе незавершанай. У 1957 г. быў прыняты ў Саюз пісьменнікаў БССР. З другога боку ў газеце «Ленінскі прызыў» з'яўляецца некалькі крытычных артыкулаў, якія абвінавацілі Караткевіча ў празмернай увазе да гісторыі, ігнараванні сучаснага гераізму савецкіх людзей, адарванасці ад жыцця і песіместычных настроях. Крытыкаваўся яго верш «Вадарод», у якім аўтар хоць і паказаў вялікія магчымасці выкарыстання мірнага атаму, але, на думку крытыкаў, перабольшваў пагрозу, якую несла ядзерная прамысловасць.

У 1958—1962 гг. вучыцца ў Маскве, спачатку на вышэйшых літаратурных курсах, потым (з 1960) — на вышэйшых сцэнарных.

У канцы 1960-х гг. знаёміцца з будучай жонкай Валянцінай Браніславаўнай Нікіцінай, якая працавала гісторыкам-выкладчыкам ў Брэсцкім педінстытуце, была кандыдатам навук. Перасяліўшыся ў Мінск, уладкавалася супрацоўнікам Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Акадэміі навук Беларусі, працавала над пытаннямі нацыянальнай культуры, наведвала многія раёны Беларусі ў межах этнаграфічных экспедыцый, у якіх яе нярэдка суправаджаў муж. Караткевіч наогул любіў падарожнічаць па Беларусі, наведваў таксама Польшчу, Чэхаславакію. Сярод яго сяброў былі Васіль Быкаў, Рыгор Барадулін, Янка Брыль, Адам Мальдзіс і іншыя.

У 1983 г. памерла жонка пісьменніка. Здароўе Караткевіча на той час таксама пагоршылася. Памёр Уладзімір Караткевіч 25 ліпеня 1984 г.

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Свае першыя вершы Уладзімір Караткевіч апублікаваў у 1951 (аршанская раённая газета «Ленінскі прызыў»). У 1955 верш «Машэка» быў змешчаны ў часопісе «Полымя». Выйшлі зборнікі паэзіі «Матчына душа» (1958), «Вячэрнія ветразі» (вершы і паэма, 1960), «Мая Іліяда» (1969), «Быў. Ёсць. Буду.» (вершы і паэмы, 1986).

У першы празаічны зборнік У. Караткевіча «Блакіт і золата дня» (1961) увайшлі гістарычныя аповесці «Сівая легенда» (паводле якой ён стварыў лібрэта да оперы Дз. Смольскага) і «Цыганскі кароль». Аўтар зборнікаў апавяданняў і аповесцей «Чазенія» (1970), «Вока тайфуна» (1974), «З вякоў мінулых» (1978), раманаў «Каласы пад сярпом тваім» (1968), «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» (1972), «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да Зямлі», 1982), «Чорны замак Альшанскі» (увайшлі аднайменны раман і аповесць «Зброя»), (1983), аповесці «У снягах драмае вясна» (1989). Для дзяцей выдаў «Казкі» (1975) і нарыс «Белавежская пушча» (1975).

Для прозы Караткевіча характэрныя вострая фабула, яркія характары, пастаноўка сацыяльна значных праблем. Распрацоўваў пераважна гістарычную тэматыку (паўстанне 1863-1864 і інш.). Многія героі яго твораў вабяць сваёй прыгажосцю і багаццем унутранага свету, маральнасцю, высакароднасцю ўчынкаў, самаахвярным служэннем Бацькаўшчыне. Паэзіі ўласціва яркая вобразнасць, асацыятыўнасць мыслення, глыбіня філасофскага роздуму.

Аўтар п'ес «Млын на Сініх Вірах» (пастаўлена на тэлебачанні ў 1959), «Званы Віцебска» (1977, пастаўлена ў 1974), «Кастусь Каліноўскі» (1980, пастаўлена ў 1978), «Калыска чатырох чараўніц» (апублікавана і пастаўлена ў 1982), «Маці ўрагану» (1985, пастаўлена ў 1988; аднайменны мастацкі фільм — рэжысёр Ю.Марухін, 1990). У 1988 г. выйшаў зборнік п'ес «Старыя беларускія хронікі». Напісаў сцэнарыі кароткаметражных фільмаў «Сведкі вечнасці» (1964), «Памяць каменя» (1966), «Будзь шчаслівай, рака» (1967), сцэнарыі мастацкіх фільмаў «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» (першапачатковая назва «Жыціе і ўзнясенне Юрася Братчыка», з В.Бычковым, 1967), «Чырвоны агат» (1973), «Дзікае паляванне караля Стаха» (з В.Рубінчыкам, 1979), «Чорны замак Альшанскі» (з М.Пташуком, 1984). На тэлебачанні і радыё па яго творах пастаўлены шэраг спектаклей. Па лібрэта Караткевіча пастаўлена ў Беларускім тэатры оперы і балета опера «Сівая легенда» (кампазітар Д.Смольскі, 1978), а паводле яго аповесці «Дзікае паляванне караля Стаха» — аднайменная опера (кампазітар У.Солтан, 1989).

Уладзімір Караткевіч выступаў таксама як публіцыст і крытык. Напісаў нарыс «Зямля пад белымі крыламі» (1977, першае выданне — на ўкраінскай мове, Кіеў, 1972), эсэ «Мсціслаў — Мстиславль» (1985), эсэ, артыкулы пра Ф. Скарыну, Т. Шаўчэнку, Лесю Украінку, М. Агінскага, Я. Купалу, М. Багдановіча, М. Шолахава, Я. Брыля, У. Калесніка, М. Лужаніна, Р. Барадуліна, В. Зуёнка, А. Наўроцкага, Я. Сіпакова. Выйшлі Выбраныя творы ў 2 тамах (1980) і Збор твораў у 8 тамах (1987—1991).

Творчасці У. Караткевіча ўласцівы філасофскія роздумы пра сэнс жыцця і прызначэнне чалавека на Зямлі, пра лёс беларускага народа ў яго трагічным і адначасова светлым, аптымістычным вымярэнні, вострая сацыяльная накіраванасць і грамадзянская страснасць, вернасць ідэалам гуманізму, дабра і справядлівасці, узнёслая рамантычнасць, паэтычнасць. У яго творчай спадчыне захаваліся шматлікія малюнкі, ілюстрацыі да ўласных твораў.

Працаваў як перакладчык. На беларускую мову пераклаў драму М. Карэма «У ноч зацьмення Месяца» (пастаўлена ў 1972), аповесць Э.Гашпаравай «Цяжка быць мустангам» (1981), паасобныя творы Дж. Байрана, А. Міцкевіча, І. Франка, Я. Судрабкална, Б. Мацкявічуса і інш.

Па яго творах пастаўлены мастацкія фільмы, тэле- і радыёспектаклі. У Беларускім тэатры оперы і балета створаны оперы «Сівая легенда» (1978, кампазітар Дз. Смольскі) і «Дзікае паляванне караля Стаха» (1989, кампазітар У. Солтан).

Творы Уладзіміра Караткевіча перакладзены на многія мовы свету.

Прэміі і ўзнагароды[правіць | правіць зыходнік]

Узнагароджаны ордэнам Дружбы народаў. Лаўрэат Літаратурнай прэміі СП БССР імя І.Мележа (1983) за раман «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да Зямлі»), Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа (1984, пасмяротна) за раман «Чорны замак Альшанскі».

Грамадская дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Пісьменнік выступаў у абарону беларускай мовы, культуры, помнікаў архітэктуры і прыроды. У 1970-я г. быў удзельнікам навуковых экспедыцый «Збору помнікаў гісторыі і культуры Беларусі» Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН Беларусі, вёў на Беларускім тэлебачанні праграму «Спадчына».

Па словах міністра культуры Беларусі Паўла Латушкі, У. Караткевіч даў беларусам разуменне таго, што беларускі народ мае багатую гісторыю, якая з'яўляецца часткай еўрапейскай гісторыі[3].

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Андраюк С. На рамантычнай хвалі // Андраюк С. Вывяраючы жыццём. Мн., 1976;
  • Брыль Я. Наш Караткевіч // Брыль Я. На сцежцы — дзеці. Мн., 1988;
  • Быкаў В. Рыцар чалавечага духу // ЛіМ. 1984. 27 ліп.;
  • Быкаў В. Яркае і самабытнае дараванне // Зб.тв. Мн., 1994. Т. 6;
  • Верабей А. Жывая повязь часоў. Мн., 1985;
  • Верабей А. Абуджаная памяць: нарыс жыцця i творчасцi Уладзiмiра Караткевiча / А. Л. Верабей. — Мн., 1997. — 256 с.;
  • Верабей А. Л. Уладзімір Караткевіч. Жыццё і творчасць / Пад рэд. Гарбачэўскай Т. А. — 2-е. — Мінск: Беларуская навука, 2005. — 271 с. — ISBN 985-08-0666-4.
  • Гринчик Н. М. Короткевич, Владимир Семёнович // Краткая литературная энциклопедия / Пад рэд. А. А. Суркова — М.: Советская энциклопедия, 1966. — Т. 3. — С. 758.
  • Грушэцкі А. Л. Душа і сэрца Беларусі. Уладзімір Караткевіч (1930—1984) // Настаўніцкая газета : газета. — Мінск: Міністэрства адукацыі РБ, 29 ліпеня 2014. — В. 7537. — № 89. — С. 24. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2014.
  • Калеснік У. Братанне з Караткевічам; Неспакойны Пегас; Кантэкст несмяротнасці // Калеснік У. Усё чалавечае. Мн., 1993;
  • Кісялёў Г. Пісьменнік і яго героі // Кісёлёў Г. Героі і музы. Мн., 1982;
  • Ліс А. Годна, з любасцю // Ліс А. Цяжкая дарога свабоды. Мн., 1994;
  • Локун В. Маральна-філасофскія пошукі беларускай ваеннай і гістарычнай прозы, 1950 — 1960-я гг. Мн., 1995;
  • Мальдзіс А. Жыцце і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча: партрэт пісьменніка і чалавека / А. І. Мальдзіс. — Мн., 1990. — 230 с.;
  • Марціновіч Д. «Донжуанскі спіс» Караткевіча: Літаратуразнаўчыя даследаванні і артыкулы. — Мн.: Выдавецтва «Чатыры чвэрці», 2012. — 114 с. – ISBN 978-985-7026-43-2. – (Мінскае гарадское аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі. Серыя «Мінскія маладыя галасы»).
  • Марціновіч Д. Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча. — Мн.: «Чатыры чвэрці», 2014. – 178 с.: іл.; [2] л. укл. – ISBN 978-985-7058-53-2.
  • Прашковіч Л. Услаўляючы гераічнае мінулае // Бел. літаратура. Мн., 1997. Вып. 5;
  • Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн., 2000. — Кн. 2. — С. 424—430.
  • Русецкі А. Уладзімір Караткевіч: праз гісторыю ў сучаснасць / А. У. Русецкі. — Мн., 2000. −300 с.;
  • Сямёнава А. Стагоддзяў срэбны звон // Сямёнава А. Гарачы след таленту. Мн., 1979;
  • Тычына М. Паглыбленне гістарызму ў сучаснай гістарычнай прозе // Жураўлёў В., Тычына М. Магчымасці рэалізму. Мн., 1982;
  • Уладзімір Караткевіч. Быў. Ёсць. Буду! : успаміны, інтэрв'ю, эсэ / уклад. Г. В. Шаблінскай. — Мн., 2005. — 518 с. — (Жыццё знакамітых людзей Беларусі).
  • Уладзімір Караткевіч: вядомы і невядомы / Уклад.: А. Верабей, М. Мінзер, С. Панізнік. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2010.
  • Чабан Т. Крылы рамантыкі. Мн., 1982;
  • Штэйнер І. Свет шчодры. Свет мяне паўторыць…: паэзія У. Караткевіча і класічныя традыцыі / І. Ф. Штэйнер. — Мн., 2008. — 120 с.
  • Шынкарэнка В. Пад ветразем дабра і прыгажосці. Мн., 1995;
  • Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 4. Кадэты — Ляшчэня / Беларус Энцыкл.; Рэдкал.; Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. — С. 111—112.
  • Яршоў І. Зямля Караткевіча / І. Яршоў, В. Сіднякова. — Орша, 1997. — 238 с.

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Раманы[правіць | правіць зыходнік]

Аповесці[правіць | правіць зыходнік]

Экранізацыі[правіць | правіць зыходнік]

Мастацкія фільмы[правіць | правіць зыходнік]

Дакументальныя фільмы[правіць | правіць зыходнік]

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

Помнік у Оршы. Скульптар Голубеў I.

У Оршы, Кіеве[3] і Віцебску Уладзіміру Караткевічу пастаўлены помнікі. Яго імя прысвоена адной з школ у Оршы, у якой адкрыты літаратурны музей У.Караткевіча. У Мінску на доме, дзе жыў пісьменнік у апошнія гады, усталявана мемарыяльная дошка. Паводле плану, зацверджанага былым міністрам культуры Паўлам Латушкам, у Мінску на працягу 20102011 гадоў будзе ўзведзены помнік Караткевічу[4].

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Макарэвіч А. М., Яфімава М. Б., і інш. Уладзімір Караткевіч // Беларуская дзіцячая літаратура / Пад рэд. А. М. Макарэвіча, М. Б. Яфімавай, — Мінск: Вышэйшая школа, 2008. — С. 459—481. — 688 с. — 3500 экз. — ISBN 978-985-06-1440-7.

Зноскі

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

ВікіЦытатніку
Матэрыялы па тэме ў
Вікікрыніцах