Грэцкі арэх

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Грэцкі арэх
Грэцкі арэх
Агульны выгляд расліны
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Juglans regia L.

Ахоўны статус
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   503244
NCBI   51240
EOL   487229
GRIN   t:20772
IPNI   442427
TPL   kew-2331747

Грэцкі арэх[3], валожскі арэх (Juglans regia) — лістападнае дрэва, від дрэў роду арэх (Juglans) сямейства арэхавыя (Juglandaceae).

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Juglans regia - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-081.jpg

Буйныя дрэвы, вышыня да 30 метраў[3].

Ствол пакрыты шэрай патрэсканай карой, галіны ўтвараюць густую, шырокакруглую крону[3].

Чарговае буйное лісце складанае, непарнаперыстае, кожны ліст складаецца з чатырох, шасці ці васьмі пар падоўжана-яйцападобных лісточкаў, тупымі ці завостранымі[3]; яны бываюць ад 40 да 70 мм даўжынёй, распускаюцца адначасова з кветкамі.

Кветкі дробныя, зеленаватыя, аднадомныя. Тычыначныя кветкі сабраны вісячымі доўгімі каташкамі, песцікавыя размешчаны на верхавіне аднагадовых галін, адзінкава ці групамі.

Арэхаплоднае дрэва, пачынае пладаносіць на 8-10-ы год. Плады — буйныя аднанасенныя касцянкі (арэхі) — маюць тоўстую скурыста-кудзелістую лупіну(руск.) бел. і моцную костачку[3]; пры наступе сталасці лупіна плоду, высыхаючы, лопаецца на 2 часткі і сама сабой аддзяляецца, костачка сама сабой не раскрываецца.

Экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Працягласць жыцця 300—400 гадоў. Цвіце грэцкі арэх у красавіку-маі, плады выспяваюць у верасні.

Распаўсюджанне[правіць | правіць зыходнік]

Радзіма Балканскі паўвостраў. У дзікім стане грэцкі арэх расце ў Закаўказзі, асабліва ў заходняй частцы, а таксама ў Талышскіх гарах. Грэцкі арэх расце ў паўночным Кітаі, у паўночнай Індыі, на Цянь-Шані, у Іране, у Малой Азіі і Грэцыі. У Заходняй Еўропе ён лічыцца здзічэлым, але разводзіцца яшчэ да шыраты 56° з. ш. Па звестках Шубелера, у Нарвегіі і Швецыі нават да 59°. Самым паўночным дрэвам гэтай пароды на ўсёй зямлі той жа аўтар лічыць дрэва, якое знаходзіцца ў нарвежскім гарадку Форзундзе, пад 63° 35' з. ш. Усё гэта адзінкавыя асобнікі, за якімі старанна даглядаюць.

У Расіі, у Санкт-Пецярбургу грэцкі арэх не вымярзае цалкам, але і не ўздымаецца ў выглядзе сапраўднага дрэва. Яго разводзяць з мэтай атрымаць спелыя плады, што здараецца не штогод, яшчэ да шыраты Варонежа; да 52° з. ш. у заходняй Расіі, а ўжо з даўгаты Харкаве арэал пашыраецца да поўдня.

У Беларусі зрэдку сустракаецца па ўсёй тэрыторыі ў парках і вулічных насаджэннях[3].

У дагістарычныя часы грэцкі арэх у Заходняй Еўропе быў значна больш распаўсюджаны, хоць, магчыма, то быў блізкі да гэтага, а не той самы від, які там распаўсюджаны ў цяперашні час.

3 усіх відаў арэхавых гэты від мае найбольшае значэнне і пашырэнне. Інтрадукаваны ў паўднёва-заходнія раёны Беларусі ў другой палове XVIII ст. Пладовыя дрэвы ёсць у парках, вулічных насаджэннях, на прысядзібных участках у Брэсцкай, Гомельскай, Гродзенскай абласцях.

Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Ефрона прыводзіць паведамленне, што пры царкве грузінскага сяла Кехві(руск.) бел. (Гарыйскі павет(руск.) бел. Тыфліскай губерні(руск.) бел., цяпер Цхінвальскі раён Паўднёвай Асеціі), у 12 вёрстах (12,8 км) ад Цхінвалі, рос грэцкі арэх вышынёю ў 84 футы (25,6 м), а ў абхваце 28 футаў (8,5 м), у цені яго маглі схавацца да 200 коннікаў. Ён даваў штогод да 100 пуд ов (1,6 т) пладоў. У многіх месцах Закаўказскага краю(руск.) бел..

Асноўнымі вытворцамі грэцкага арэха з'яўляюцца Кітай, ЗША і Турцыя. З рэспублік былога Савецкага Саюза значная колькасць арэха вырошчваецца на Украіне і ў Малдове. Пры гэтым у структуры экспарту Малдовы арэх займае 4-е месца — пасля віна, тэкстылю і пшаніцы. Яшчэ ў XVIII стагоддзі Дзмітрый Кантэмір згадваў арэх у ліку галоўных багаццяў краіны. Да нашых дзён захаваўся ў малдаўскіх сёлах звычай, які ідзе з глыбокай даўніны, саджаць арэх, калі ў сям'і народзіцца дзіця.

Грэцкі арэх не любіць цяжкіх і сырых глеб, расце асабліва добра ў далінах, якія абрашаюцца цякучымі водамі.

Сусветная вытворчасць

грэцкіх арэхаў па гадах (тыс. тон)

1965 533
1970 654
1975 733
1980 795
1985 836
1990 890
1995 1 068
2000 1 292
2005 1 747
2006 1 691
2007 1 929
2008 2 125
2009 2 282
10 вядучых сусветных вытворцаў

грэцкіх арэхаў (тыс. тон)

Краіна 1985 1995 2005 2009
Сцяг Кітая КНР 122 230 499 979
Flag of the United States.svg ЗША 198 212 322 376
Сцяг Турцыі Турцыя 110 110 150 177
Сцяг Ірана Іран 31 119 170 141
Сцяг Украіны Украіна н/д 76 91 83
Сцяг Мексікі Мексіка 6 6 80 70
Сцяг Францыі Францыя 27 22 33 41
Сцяг Румыніі Румынія 39 22 48 38
Сцяг Індыі Індыя 15 25 32 36
Сцяг Егіпта Егіпет н/д н/д 27 27
Крыніца: Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН(руск.) бел.
Noyer centenaire en automne.JPG
Walnuss-rinde.jpg
Walnuss-knospe.jpg
Злева направа: агульны выгляд; кара; пупышкі
Walnussbluete-001.jpg
Juglans flower female 20050526 064 part.jpg
Juglans regia orzech wloski 2008.JPG
Juglans regia Walnoot 'Buccaneer'.jpg
Злева направа: тычынкавыя кветкі; песцікавыя кветкі; няспелы плод; спелы раскрыты плод

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

У лісці ўтрымліваюцца хіноны(руск.) бел. (нафтахінон юглон[3], α-гідраюглон, β-гідраюглон), флаваноіды(руск.) бел. (гіперазід, 3-арабіназід кверцэцін, 3-арабіназід кемпферол), вітамін B(руск.) бел., аскарбінавая кіслата (4-5 %), дубільныя рэчывы(руск.) бел. (3-4 %), элагавая(руск.) бел. і галусавая кіслоты, кававая кіслата(руск.) бел. (0 , 1 %), караціноіды(руск.) бел., у складзе якіх знойдзены β-каратын (12 мг на 100 гр), віялаксантын, флаваксантын, крыптаксантын, эфірны алей (да 0,03 %)[3].

Зялёны каляплоднік утрымлівае α- і β-гідраюглоны, аскарбінавую кіслату (да 3 %), дубільныя рэчывы.

Няспелыя плады багатыя аскарбінавай кіслатой (да 10[4] %, паводле іншых звестак[3], да 3 %). Ядры пладоў утрымліваюць тлусты алей (да 60—76 %), бялковыя рэчывы (да 21 %[4]), вугляводы (да 7 %[4]), вітаміны К(руск.) бел. і Р(руск.) бел., амінакіслоты (аспарагін, цысцін, глутамін, серын, гістыдзін, валін, фенілаланін). Тлусты алей складаецца з гліцэрыдаў лінолевай, алеінавай, стэарынавай, пальміцінавай і ліналенавай кіслот[5].

Сарты[правіць | правіць зыходнік]

English Walnuts.jpg
Саспелыя плод і насенне грэцкага арэха

Па звестках ЭСБЕ, з сартоў грэцкага арэха найбольш распаўсюджаны ў Крыму быў ‘angulosa’ з цвердаскурымі пладамі сярэдняй велічыні, які лепш за іншых расце ў паўднёвай Расіі. Вышэй яго па якасцях пладоў танкаскуры сорт ‘tenera’; потым ішлі сорт карга-бурун з востраканечнымі пладамі і ‘maxima’ з вельмі буйнымі пладамі, але вельмі дробнымі зернямі або насеннем, прыдатнымі да ўжывання толькі ў свежым выглядзе; яго называлі «ёлачны арэх», ён ішоў на ўпрыгожванне навагодніх елак. Выдатны таксама сорт ‘serotina’, у якога позна распускаецца лісце і з'яўляюцца кветкі, а таму ён менш, чым іншыя, пакутуе ад маразоў, да ўплыву якога грэцкі арэх наогул вельмі адчувальны; а таксама ўрадлівы ‘praeparturiens’ — маларослы, які адрозніваецца раннім плоданашэннем — часам у трох-чатырохгадовым узросце. Вельмі пладаноснымі лічыліся таксама сарты ‘racemosa’, у якога па 10-13 арэхаў сядзяць разам у выглядзе гронкі, і ‘microcarpa’. Як дэкаратыўны сорт — ‘heterophylla’ і амерыканскія разнавіднасці ( ‘cinerea’, ‘nigra’ і іншыя).

Плоданашэнне ў грэцкага арэха пачынаецца з 8-10-гадовага ўзросту (пры правільным фарміраванні кроны і добрым сыходзе плоданасіць і з 4-5-гадовага ўзросту), але больш багата зь 15-20 гадоў і працягваецца да 150—200 гадоў і больш позняга ўзросту. Збор арэхаў дасягае ў Малдове да 1,5-2 тысяч штук з дрэва, у Вінніцкай і Хмяльніцкай абласцях Украіны — да 25 кілаграмаў, а часам звыш 150 кілаграмаў, у Крыме 25-40-гадовыя дрэвы даюць штогод 2-2,5 тысячы арэхаў.

Гаспадарчае значэнне і ўжыванне[правіць | правіць зыходнік]

Выкарыстанне ў харчаванні[правіць | правіць зыходнік]

Juglans regia - nut oil.jpg

Няспелыя плады выкарыстоўваюць для вырабу вітамінных канцэнтратаў і вітамінізаваных прадуктаў (варэнне). Насенне мае высокую харчовую каштоўнасць, валодае прыемным смакам і выкарыстоўваецца для дыетычнага харчавання і прыгатавання кандытарскіх вырабаў.

Лячэбна-дыетычныя ўласцівасці маюць плады, зялёныя каляплоднікі і лісце. Асноўнай часткай ядра арэха з'яўляецца тлусты алей, у якім ёсць стэарынавая, алеінавая, лінолевая, ліналенавая і пальміцінавая кіслоты. Алей грэцкага арэху захоўваецца нядоўга. Колькасць тлустага алею ў ядры арэхаў дасягае 70 %. Асноўную масу азоцістых злучэнняў складае бялок. У параўнанні з іншымі пладовымі і ягаднымі культурамі ядры грэцкага арэха багатыя жалезам, алюмініем, стронцыем, марганцам, цынкам, нікелем, борам, меддзю, хромам, шмат фосфару, калію, кальцыю, магнію. Ядры маюць у сабе ўсю групу вітамінаў B, вітаміны A, E, P і невялікую колькасць вітаміну C. Зялёны каляплоднік багаты аскарбінавай кіслатой, а таксама юглонам, наяўнасць якога ў лісці і зялёных каляплодніках сведчыць пра аздараўленчае значэнне грэцкага арэха ў насаджэннях.

Даказана дабратворнае ўздзеянне ўжывання арэхаў на якасць спермы[6].

Медыцынскае выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

Лекавай сыравінай з'яўляецца лісце грэцкага арэха — Folia Juglandalis, а таксама свежыя няспелыя плады і каляплоднік — Fructus et cortex-seu nucum Julandis. Збіраюць асобныя лісточкі складанага ліста ў час цвіцення расліны. Іх абрываюць рукамі і сушаць у цені[3].

У народнай медыцыне грэцкі арэх ужываюць пры катарах страўніка і кішак, пры паносах, рахіце, эксудатыўным дыятэзе, падагры, крывацёках[3]. У практычнай медыцыне яго прэпараты выкарыстоўваюць для мясцовага лячэння скурнага туберкулёзу, загойвання ран пры хранічным ртутным атручэнні, разрыхленні дзясен, выкліканым цынгой, залатушным запаленні вачэй і г. д[3]. Ядры арэха рэкамендуюць пры вялікай фізіялагічнай і разумовай стомленасці, пры значнай страце масы, пасля цяжкіх хвароб. Даследаванні паказалі, што ядры грэцкага арэха нармалізуюць дзеянне страўнікавай сакрэцыі[7]. Лісце здаўна ўжывалася як раназажыўляльны і вітамінавы сродак[4].

Драўніна[правіць | правіць зыходнік]

Nussbaum Holz.JPG
Падоўжны спіл драўніны грэцкага арэха
Nussbaum-Maser Holz.JPG
Шпон(руск.) бел. з капа(руск.) бел. грэцкага арэха

Драўніна грэцкага арэха лічыцца каштоўнай пародай дрэва, якая прымяняецца для вырабу высакаякасных прадметаў. Паколькі яна з'яўляецца пабочным прадуктам вырошчвання грэцкіх арэхаў, з прычыны чаго яе паступленне нерэгулярна, прадпрыемствы, якія выкарыстоўваюць гэтую драўніну, нешматлікія і арыентаваны на невялікія яе аб'ёмы. Тая акалічнасць, што дрэвы грэцкага арэха пры нарыхтоўцы часта выкопваюць з коранем, абумоўлена, аднак, не недахопам драўніны. Самыя ніжнія часткі ствала дрэва, якія знаходзяцца часам у зямлі, клубнепадобна патоўшчаныя і выкарыстоўваюцца для вырабу самага каштоўнага Шпону(руск.) бел. з касаслойнай(руск.) бел. драўніны, упрыгожанай багатымі ўзорамі.

Гэтая драўніна выкарыстоўваецца для вырабу мэблі, паркету, а таксама афармлення інтэр'ераў дамоў і аўтамабіляў. Па прычыне высокага кошту для гэтых мэтаў звычайна выкарыстоўваецца шпон. Акрамя таго, драўніна арэха ўжываецца для вырабу драўляных частак паляўнічай зброі(руск.) бел. па прычыне высокай дынамічнай трываласці і мінімальнай схільнасці да парэпання. Існуе меркаванне, што выкарыстанне драўніны арэха ў зброевай вытворчасці прыводзіла да істотных скарачэнняў плошчы распаўсюджвання дрэў у ваенныя гады[8].

Абалона(руск.) бел. арэха мае шэры колер, часам з чырванаватым адценнем і выразна аддзелена ад цёмнага ядра(руск.) бел., якое можа мець вельмі розную афарбоўку, ад цёмна-шэрага да цёмна-карычневага. Колер драўніны часта залежыць ад месца вырастання, асабліва — ад клімату і ўласцівасцяў глебы. На рынку адрозніваюць месца паходжання драўніны. Так, «італьянскі арэх» мае, у параўнанні з арэхам з Германіі або Швейцарыі, больш чырвонае адценне і складаную структуру малюнка драўніны. У Германіі асабліва шанаваўся «каўказскі арэх» з яго чорнай размалёўкай. Большы попыт існуе на «французскі арэх» з-за яго асаблівай расфарбоўкі і ўзору.

Драўніна арэха паўкольцапорыстая. Гэта значыць, што ранні прырост з буйнымі порамі адрозніваецца ад позняга прыросту з дробнымі порамі, але не так моцна, як у кольцапорыстых парод драўніны. З прычыны гэтага на тангенцыйным(руск.) бел. зрэзе драўніны арэха ўзнікае дэкаратыўны муаравы ўзор(руск.) бел., а на радыяльным — узор з палос. Акрамя таго, колер ядровой драўніны часцяком нераўнамерны, за кошт чаго атрымліваюцца паверхні са складаным узорам тэкстуры, колеру і ўнутранай гульнёй святла, якія асабліва цэняцца. Драўніна арэха тонкавалакністая, мае сярэднюю цвёрдасць і шчыльнасць, якая складае ад 450 да 750 кг/м³. Драўніна глейкая і трывалая на выгіб, але не эластычная. Устойлівая да вільгаці, добра апрацоўваецца, афарбоўваецца і паліруецца. Пры сушцы моцна карабаціцца(руск.) бел., аднак у высушаным стане захоўвае форму.

Іншае выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

У паўднёвых раёнах шырока культывуецца як дэкаратыўная расліна. Садовая і паркавая расліна. Культура грэцкага арэха пачалася з самых старажытных часоў, і ён даў мноства разнавіднасцяў; разнастайнасць заўважаецца у ліку лісточкаў пёрыстага лісця, якія часам бываюць нават суцэльнымі, у напрамку галін, у ступені далікатнасці дравяністай часткі плоду і інш. Садовыя формы адрозніваюцца сілуэтам кроны, афарбоўкай лісця і кветак.

Драўніна ўяўляе цудоўны вырабны матэрыял і высока цэніцца.

Лісце ўтрымлівае горкія і араматычныя рэчывы, выпарэнні якіх прычыняюць некаторым галаўны боль. Яны ўжываюцца ў Закаўказзі для адурэння рыбы (фарэлі) у горных рэчках.

Лупіна арэхаў змяшчае шмат дубільных рэчываў.

Агратэхніка[правіць | правіць зыходнік]

Цепла- і святлолюбівая культура. Дрэнна пладаносіць ва ўшчыльненых пасадках, якія недастаткова праветрываюцца і асвятляюцца. Для нармальнага росту і развіцця грэцкаму арэху неабходны вегетацыйны перыяд працягласцю не менш як 150 дзён з сумай тэмператур (вышэй за 10°°C) каля 2000 °C. У крытычныя зімы дрэвы падмярзаюць: тычынкавыя пупышкі пашкоджваюцца пры −21,5 °C, верхавінкавыя — пры −22 −23 °C. У перыяд утварэння пылку крытычная тэмпература для тычынкавых кветак 2,8 °C. Аднак у грэцкага арэха добрая аднаўленчая здольнасць (праз 2—3 гады)[7].

Паколькі арэхавае дрэва занадта зацяняе іншыя дрэвы, то яго трэба саджаць на краі саду.

Да глеб арэх мала разборлівы, хоць аддае перавагу глыбокай і друзлай пескавата-камяністай глебе, не вельмі сухой, прытым поўнай вапнай. На вырошчванне непрыдатныя забалочаныя, пераўвільготненыя і моцна глеістыя глебы. Насаджэнні найбольш прадукцыйныя на ўрадлівых, дастаткова ўвільготненых глебах.

Развядзенне[правіць | правіць зыходнік]

Walnuss spross.jpg
Парастак грэцкага арэха

Грэцкі арэх разводзіцца амаль выключна насеннем; французскаму садоўніку Ф. Трэйву(англ.) бел. ўдалося знайсці надзейны спосаб прышчэпкі(руск.) бел. арэха ў расшчэп да аднагадовага або двугадовага сеянца(руск.) бел., які высаджваюць услед за прышчэпкай ў парнік(руск.) бел..

Пасадку праводзяць вясной прышчэпленымі саджанцамі або 3—5-гадовымі сеянцамі. Мінімальная адлегласць паміж дрэвамі 8 м. Крону фарміруюць з 5—6 шкілетных галін, абрэзку робяць ранняй вясной, да пачатку руху сокаў. Азотныя ўгнаенні ўносяць кожны год, калійныя і фосфарныя — адзін раз у 2—3 гады[7].

Паспяванне тычынак і песцікаў у грэцкага арэха адбываецца ў розны час, што выключае самаапыленне. Гэта ўласцівасць спрыяе перакрыжаванаму апыленню і атрыманню паўнавартасных арэхаў. У некаторых сартоў тэрміны цвіцення жаночых і мужчынскіх кветак перакрываюцца, звычайна гэта адбываецца, калі першымі заквітаюць жаночыя кветкі. Дрэва, у якога першымі раскрываюцца мужчынскія кветкі, з'яўляецца самастэрыльным, паколькі завушніца можа пыліць ад некалькі гадзін у гарачыя дні да 7 дзён у пахмурнае надвор'е.

На сёмы — восьмы год дрэва дае плады і захоўвае гэтую здольнасць да 500 гадоў. Ураджайнасць можа дасягаць 25-30 цэнтнераў з гектара.

Грэцкі арэх непатрабавальны, не патрабуе адмысловага догляду. Пакуль дрэвы не пачалі цалкам плоданасіць, у міжраддзях вырошчваюць іншыя сельскагаспадарчыя культуры (напрыклад, кукурузу).

Шкоднікі[правіць | правіць зыходнік]

Промыслы[правіць | правіць зыходнік]

З драўніны грэцкага арэха робяць высакаякасную і дарагую мэблю, з экстракту лісця і лупіны зялёных пладоў атрымліваюць устойлівы, экалагічна чысты фарбавальнік(руск.) бел..

Па звестках ЭСБЕ, на Каўказе існаваў промысел(руск.) бел., заснаваны на зрэзванні з арэхавага дрэва нарастаў(руск.) бел., якія высока шанаваліся столярамі(руск.) бел.. Звычайна такія нарасты былі каля 1,2 метра ў даўжыню і вагой 330—660 кг, але трапляліся кавалкі даўжынёй у 2,1 метра і вагой у 1300—1640 кг. У пачатку XX стагоддзя экспарт такіх нарастаў з Расіі складаў каля 1600 т на суму звыш 250 000 руб. Здабыча нарастаў вялася нядбайна, так што ў большасці выпадкаў адбывалася гібель дрэва.

У мастацтве[правіць | правіць зыходнік]

Плады грэцкага арэха можна бачыць на карцінах такіх мастакоў, як Абрахам ван Калраэт(англ.) бел., Альфрэд Сіслей, Антоніа Перэда(руск.) бел., Флорыс ван Шутэн(англ.) бел., Флорыс ван Дэйк(руск.) бел., Георг Флегель(руск.) бел., Ян ван Хёйсум(руск.) бел., Якаб ван Эс(англ.) бел., Жан Батыст Сімяон Шардэн(руск.) бел., Джон Данстал(англ.) бел., Луіс Мелендэс(руск.) бел., Марыя Аўэрсперг Атэмс, Вілем ван Алст(руск.) бел. і іншых

Галерэя[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Двухдольныя».
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 Орех грецкий // Лекарственные растения и их применение — 5-е, перераб. и. доп.. — Мінск: «Наука и техника», 1974. — С. 106-108. — 592 с. — 120 000 экз.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева — м: Высш. шк., 1990. — С. 183. — ISBN 5-06-000085-0.
  5. Лекарственные свойства сельскохозяйственных растений / Под ред. Борисова М. И. — Мінск: Ураджай, 1974. — С. 244. — 336 с.
  6. Rubin R. Walnuts May Improve Sperm Quality in Healthy Men. Researchers Now Want to See Whether Walnuts Can Help Men With Fertility Issues Become Fathers (англ.) . WebMD Health News. WebMD, LLC (Aug. 15, 2012). Архівавана з першакрыніцы 15 сакавіка 2013. Праверана 12 сакавіка 2013.
  7. 7,0 7,1 7,2 Энцыклапедыя сельскага гаспадара. Мн., 1993.
  8. D. Grosser, W. Teetz. Einheimische Nutzhölzer (Loseblattsammlung). — Herausgeber: CMA und AG Holz, 1985. — ISSN 0446-2114.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]