Мексіка

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Мексіканскія Злучаныя Штаты
Estados Unidos Mexicanos
Мексіка Герб Мексікі
Сцяг Мексікі Герб Мексікі

Каардынаты: 22°23′00″ пн. ш. 102°02′00″ з. д. / 22.383333° пн. ш. 102.033333° з. д. (G) (O) (Я)

Mexico (orthographic projection).svg
Гімн: «Himno Nacional Mexicano»
Дата незалежнасці 16 верасня 1810 (ад Іспаніі)
Афіцыйная мова Іспанская
Сталіца Мехіка
Найбуйнейшыя гарады Мехіка, Гвадалахара, Мантэрэй, Пуэбла
Форма кіравання Прэзідэнцкая рэспубліка
Прэзідэнт Энрыке Пенья Ньета
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
13-я ў свеце
1 972 550 км²
2,5
Насельніцтва
• Ацэнка (2011)
Шчыльнасць

113 724 226[1] чал.
55 чал./км²
ВУП
  • Разам (2008)
  • На душу насельніцтва

$949,576 млрд.[2]  (12-ы)
$8 914[2]
Валюта Мексіканскае песа (MXN, код 103)
Інтэрнэт-дамен .mx
Тэлефонны код +52
Часавыя паясы UTC -6…-8
Месца па ВУП у свеце—15[3]

Мексіка, Мексіканскія Злучаныя Штаты — федэральная канстытуцыйная рэспубліка ў Паўночнай Амерыцы, якая мяжуе на поўначы са Злучанымі Штатамі Амерыкі, на поўдні і захадзе абмываецца Ціхім акіянам, на паўднёвым усходзе мае мяжу з Гватэмалай, Белізам, а таксама амываецца водамі Карыбскага мора, на ўсход ад Мексікі размяшчаецца Мексіканскі заліў[4]. Мексіка займае тэрыторыю амаль роўную двум мільёнам квадратных кіламетраў[5], Мексіка з'яўляецца пятай па велічыні краінай у Паўднёвай Амерыцы па плошчы і 13-й найбуйнейшай незалежнай дзяржавай у свеце. Маючы насельніцтва большае за 112 мільёны чалавек[6], Мексіка з'яўляецца 11-й самай густанаселенай краінай і самая густанаселенай іспанамоўнай краінай у свеце. Мексіка з'яўляецца федэрацыяй і складаецца з 31 штату і адной федэральнай акругі ў сталіцы.

У дакалумбавай Мексіцы існавалі і развіваліся цывілізацыі многіх культур як то альмекаў, тальтэкаў, тэатыўакана, сапатэкаў, мая і ацтэкаў да першага іх кантакту з еўрапейцамі. У 1521 годзе Іспанія заваявала і каланізавала тэрыторыю ад сваёй базы ў Мексіцы горадзе Тэначтытлан, якая ўвайшла ў склад віцэ-каралеўства Новая Іспанія. Гэтая тэрыторыя ў канчатковым рахунку стала незалежнай калоніяй і была прызнана як незалежная краіна Мексіка ў 1821 годзе. Пасля здабыцця незалежнасці, рушыў перыяд, які характырызуецца эканамічнай нестабільнасцю, амерыкана-мексіканскай вайной і тэрытарыяльнымі саступкамі на карысць ЗША, грамадзянскай вайной, дзвюма імперыямі і ўнутранай дыктатурай. Апошняя прывяла да мексіканскай рэвалюцыі ў 1910 годзе, якая скончылася прыняццем канстытуцыі 1917 года і з'яўленнем цяперашняй палітычнай сістэмы краіны. На выбарах у ліпені 2000 года апазіцыйная партыя ўпершыню здабыла перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у Інстытуцыйна-рэвалюцыйнай партыі.

Мексіка з'яўляецца адной з найбуйнейшых эканомік свету і лічыцца рэгіянальнай дзяржавай сярэдняй магутнасці[7][8]. Акрамя таго, Мексіка з'яўляецца першым лацінаамерыканскім членам Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця з 1994 года. Паводле дадзеных Сусветнага банка ў Мексіцы маецца вышэйшы за сярэдні прыбытак[9]. Мексіка з'яўляецца новай індустрыяльнай краінай[10][11][12] і новай сілай[13], яна мае 13-ы найбуйнейшы намінальны СУП і займае 11-е месца паводле парытэту пакупніцкай здольнасці. Эканоміка цесна звязана з краінамі-партнёрамі па Паўночнаамерыканскім пагадненні аб свабодным гандлі (НАФТА), асабліва з ЗША[14][15]. Мексіка займае пятае месца ў свеце і першае ў Паўднёвай Амерыцы паводле колькасці аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА[16][17][18].

Мексіка была калыскай старажытных цывілізацый Новага свету. Цяпер у ёй пражывае пятая частка ўсяго насельніцтва Лацінскай Амерыкі

Палітыка[правіць | правіць зыходнік]

Нацыянальны палац, месца пасяджэнняў парламента Мексікі
Дзеючы прэзідэнт Мексіцы Феліпэ Кальдэрон

Мексіканскія Злучаныя Штаты з'яўляюцца федэратыўнай дэмакратычнай рэспублікай з прэзідэнцкай сістэмай кіравання ў адпаведнасці з канстытуцыяй 1917 года. Канстытуцыя ўсталёўвае тры ўрадавыя ўзроўні: федэральны саюз, урады штатаў і муніцыпальныя органаў улады. Паводле канстытуцыі, усе суб'екты дзяржавы павінны мець рэспубліканскую форму праўлення, якая складаецца з трох галінаў улады: выканаўчай, у асобе аднаго губернатара і прызначанага кабінета, заканадаўчая, якая вызначаецца аднапалатным кангрэсам, і судовай сістэмай.

Дзвюхпалатны Кангрэс Саюза, які складаецца з сената і палаты дэпутатаў, праводзіць федэральныя законы, аб'яўляе вайну, спаганяе падаткі, сцвярджае дзяржаўны бюджэт і міжнародныя дагаворы, ратыфікуе і праводзіць дыпламатычныя сустрэчы[19]. Дэпутаты федэральных і дзяржаўных заканадаўчых органаў абіраюцца па сістэме паралельнага галасавання, якая ўключае мажарытарнае і прапарцыянальнае прадстаўніцтва[20]. У палату дэпутатаў кангрэса саюза 300 дэпутатаў абіраюцца па мажарытарнай сістэме, а астатнія 200 дэпутатаў па прапарцыйнай сістэме з закрытымі партыйнымі спісамі[21], для якіх краіна падзелена на 5 выбарчых акругаў[22]. Сенат утрымлівае ў агульнай складанасці 128 сенатараў: 64 сенатараў, па два з кожнага штата, і два з федэральнай акругі, якія абіраюцца па мажарытарнай сістэме, яшчэ 32 сенатары прызначаюцца па мажарытарнай сістэме, а астатнія 32 прызначаюцца на аснове прапарцыянальнага прадстаўніцтва з зачыненымі партыйнымі спісамі.

Выканаўчая ўлада праводзіцца прэзідэнтам Мексіканскіх Злучаных Штатаў, які з'яўляецца кіраўніком дзяржавы і ўрада, а таксама вярхоўным галоўнакамандуючым мексіканскіх узброеных сіл. Прэзідэнт таксама прызначае Кабінет міністраў і іншых службовых асоб. Прэзідэнт нясе адказнасць за выкананне закона, і мае права вета на законапраекты[23]. На сёння дзеючыи прэзідэнтам Мексікі з'яўляецца Феліпэ Кальдэрон. Судовая галіна ўлады прадстаўлена Вярхоўным судом, які складаецца з 11 суддзяў, прызначаных прэзідэнтам і зацверджаныя сенатам, якія інтэрпрэтуюць законы. Іншыя інстытуты судовай сістэмы прадстаўлены выбарчым трыбуналам, калегіяльнымі, унітарнымі і раённымі судамі.

Тры партыі гістарычна былі дамінуючымі партыямі ў мексіканскай палітыцы: Нацыянальная партыя дзеяння: правая кансерватыўная партыя, заснаваная ў 1939 годзе, якая належыць да Хрысціянска-дэмакратычнай арганізацыі Амерыкі, Інстытуцыянальна-рэвалюцыйная партыя, левацэнтрысцкая партыя, якая з'яўляецца членам Сацыялістычнага Інтэрнацыяналу, якая была заснавана ў 1929 годзе для аб'яднання ўсіх фракцый мексіканскай рэвалюцыі, а таксама Партыя дэмакратычнай рэвалюцыі: левая партыя[24], заснаваная ў 1989 годзе ў якасці пераемніка кааліцыі сацыялістаў і ліберальных партый.

Прырода[правіць | правіць зыходнік]

Будова паверхні[правіць | правіць зыходнік]

Бoльшую частку Мексікі займае Мексіканскае нагор'е, якое пераходзіць на поўначы ў высокія раўніны і плато Тэхаса і Нью-Мексіка; з усходу, захаду і поўдню яно акружана глыбока раздзеленымі горнымі хрыбтамі. Цэнтральная частка гэтага нагор'я складаецца з шырокіх упадзін — бальсонаў — з спадзістымі схіламі; асобныя хрыбты часта ўвянчаныя вулканамі. Паверхня пласкагор'я паступова падвышаецца да поўдня і ўтварае клін у вулканічнай зоне, дзе ў шыротным кірунку працягваецца хрыбет Папярочная Вулканічная С'ера. Паўночная частка пласкагор'я, Паўночная Меса, утворана злітымі паміж сабой больсонамі, упадзінамі з саланчакамі або салёнымі азёрамі ў цэнтры; самыя буйныя з іх — Бальсон-дэ-Мапімі, дно якога знаходзіцца на вышыні 900 м над у.м., і Бальсон-дэ-Майран (1100 м). Над агульным узроўнем плато рэзка ўзнімаюцца на вышыню да 900 м блокавыя горы. Бoльшая частка гэтага пустыннага раёна бясцёкавая; толькі на поўначы працякае буйнейшая рака Мексікі Рыа-Брава-дэль-Нортэ (у ЗША яна носіць назву Рыа-Грандэ) і яе адзіны прыток — Канчас. Далей да поўдня паверхня нагор'я павышаецца; шматлікія міжгорныя ўпадзіны размешчаныя тут на адзнаках 1800—2400 м над у.м. і падзеленыя прыпаднятымі засушлівымі плато, над якімі на некалькі сот метраў паднімаюцца блокавыя хрыбты. На крайнім поўдні нагор'я знаходзіцца так званы Цэнтральны раён, які з'яўляецца цэнтрам палітычнага і эканамічнага жыцця краіны, дзе размешчаная сталіца і засяроджаная вялікая частка насельніцтва. У рэльефе гэтага раёна выразна выяўленыя катлавіны, дно якіх знаходзяцца на ўзроўні 1500—2600 м; усе яны, за выключэннем даліны Мехіка, дзе знаходзіцца сталіца, дрэнуюцца рэкамі, прыналежнымі да басейнаў Ціхага і Атлантычнага акіянаў. Катлавіны падзеленыя ўзгорыстымі градамі мяккіх абрысаў, прарэзанымі глыбокімі і вузкімі далінамі рэк. Над паверхняй плато рэзка паднімаецца, абмяжоўваючы яго з поўдня, Папярочная Вулканічная С'ера, утвораная амаль злітымі конусамі вулканаў. Тут знаходзяцца найвышэйшыя пікі: Арысаба (Сітлальтэпетль), 5610 м; Папакатэпетль, 5452 м; Істаксіуатль, 5286 м; Невада-дэ Талука, 4392 м; Малінчэ, 4461 м, і Невада-дэ-Каліма, 4265 м. У Даліне Мехіка даўжынёй 80 км і шырынёй каля 50 км некалі знаходзілася пяць плыткіх азёр з забалочанымі берагамі; буйнейшым з іх было возера Тэскока, у цэнтры якога, на востраве, размяшчалася сталіца ацтэкаў — Тэначтытлан. З часам возера было асушана і на яго месцы знаходзіцца сучасная сталіца, горад Мехіка. Самая буйная рака Цэнтральнага раёна — р. Лерма — працякае праз упадзіны Талука, Гуанахуата і Халіска і ўпадае ў возера Чапала, якое мае сцёк у Ціхі акіян праз р. Рыа-Грандзе-дэ-Сант'яга. Іншыя ўпадзіны — Агуаскальентес і Пуэбла — таксама дрэнуюцца рэкамі басейна Ціхага акіяна.

Здымак тэрыторыі Мексікі з космасу

Заходнюю мяжу нагор'я ўтварае горная сістэма Заходняя С'ера-Мадрэ, якая дасягае 160 км у шырыню і месцамі ўзнімаецца вышэй 3000 м. Гэта адзін з найбольш магутных і цяжкапераадольных горных бар'ераў Заходняга паўшар'я. Горная сістэма на ўсходзе нагор'я, Усходняя С'ера-Мадрэ, адносна лягчэйшая да пераадолення.

Папярочная Вулканічная С'ера стромкім уступам абрываецца да тэктанічнай упадзіны р. Бальсас, глыбока ўдаецца ў горную вобласць; нават на вялікім алдаленні ад акіяна, на мерыдыяне г. Мехіка, дно даліны мае вышыню ўсяго каля 500 м над у.м. Паўднёвей даліны Бальсас знаходзіцца вобласць раздзеленых плато Герэра і Аахака, вядомая пад агульнай назвай Паўднёвай С'ера-Мадрэ; эразійная дзейнасць вадацёкаў стварыла тут складаную сетку глыбокіх далін і крутасхілых грабянёў, амаль не пакінуўшы роўных участкаў. Гэтая паўднёвая горная вобласць, якая, як прынята лічыць, утварае паўднёвы рубеж геалагічных структур Паўночнай Амерыкі, заканчваецца стромкімі ўступамі, звернутымі да Ціхага акіяна і да нізіннага пярашыйка Тэуантэпек.

Трапічныя лясы на востраве Кантрой

Тры асноўныя фізіка-геаграфічныя вобласці за межамі вышэйапісанай горнай вобласці — гэта паўночная частка Ціхаакіянскага ўзбярэжжа, уключаючы п-аў Каліфорнію, або Ніжнюю Каліфорнію; Прымексіканскую нізіну і п-аў Юкатан; і горную сістэму Ч'япас, размешчаную паміж перашыйкам Тэуантэпек і мяжой Гватэмалы. Бoльшая частка тэрыторыі, размешчанай у паўночнай частцы Ціхаакіянскага ўзбярэжжа і аддзеленай ад астатняй часткі краіны цяжкадаступнымі гарамі Усходняй С'ера-Мадрэ, уяўляе сабой пустыню. Асноўныя элементы паверхні — пустыня Санора, дэпрэсія, размешчаная на паўночным працягу Каліфарнійскага заліва і месцамі апушчаная ніжэй у.м., і блокавыя горы п-ва Каліфорнія — працягваюцца на поўначы ў межы ЗША. Шырокія засушлівыя терасападобныя паверхні п-ва Каліфорнія большай часткай не маюць вадацёкаў, але ў паўднёвай частцы мацерыковага ўзбярэжжа Каліфарнійскага заліва адгор'і і бясцёкавыя западины чаргуюцца з плоскадоннымі далінамі рэк, што сцякаюць з гор. Прымексіканская нізіна расшыраецца на поўначы, дзе яна злучаецца з прыбярэжнымі раўнінамі Тэхаса. Далей да поўдня, ад Тампіка да паўночнай ускраіны перашыйка Тэуантэпек, яна ўяўляе сабой вузкую забалочаную прыбярэжную паласу, а яшчэ далей пашыраецца і зліваецца з нізіннай вапняковай раўнінай п-ва Юкатан. На перашыйку Тэуантэпек адлегласць паміж Мексіканскім залівам і Ціхім акіянам складае ўсяго 210 км, а найбольшая вышыня — 240 м. Горная вобласць Ч'япас у структурным сэнсе належыць ужо да Цэнтральнай Амерыкі. У гэтай вобласці ўсе асноўныя формы рэльефу выцягнутыя раўналежна берагу Ціхага акіяна: вузкая прыбярэжная нізіна; стромка ўзнесены над ёй хрыбет С'ера-Мадрэ-дэ-Ч'япас вышынёй да 2400 м; рыфтовая даліна Ч'япас, дно якой знаходзіцца на 450—900 м над у.м., дрэніраваная прытокамі р. Грыхальва; нарэшце, шэраг блокавых глыбока раздзеленых горных хрыбтоў вышынёй месцамі больш 3000 м.

Клімат[правіць | правіць зыходнік]

Амаль палова ўсёй тэрыторыі Мексікі мае арыдны або семіарыдны клімат. Засушлівыя ўмовы характэрныя для ўсёй паўночнай зоны ўздоўж мяжы з ЗША, ад Ціхага акіяна да Мексіканскага заліва, і распаўсюджваюцца ў цэнтральнай частцы нагор'я на поўдзень прыкладна да 22° з.ш. Далей да поўдня колькасць ападкаў паступова павялічваецца, дасягаючы 580 мм у год у горадзе Мехіка і 890 мм у год ва ўпадзіне Пуэбла. Толькі штаты Веракрус і Табаска на ўзбярэжжа Мексіканскага заліва і Ціхаакіянскае ўзбярэжжа штата Ч'япас атрымліваюць дастатковую колькасць дажджоў на працягу ўсяго года. Вялікая частка ападкаў выпадае ўлетку, зімы адносна сухія. Тэмпературы і расліннасць залежаць ад вышыні над узроўнем мора. У Мексіцы гарачы пояс — т.зв. tierra caliente — размяшчаецца ад узроўня мора прыкладна да 600 м або трохі вышэй; умераны пояс — tierra templada — распасціраецца над ім, да вышыні каля 1850 м, а яшчэ вышэй, да самой снеговой межы (3950-4550 м) знаходзяцца т.зв. «халодныя землі» (tierra fria). Вялікая частка цэнтральнага нагор'я знаходзіцца на вышыні ад 1200 да 2400 м над у.м., што адпавядае верхняй частцы ўмеранага пояса і ніжняй часткі халоднага. Хоць сезонныя амплітуды тэмператур невялікія і, за выключэннем крайняй поўначы, складаюць у сярэднім каля 8 °C, сутачныя ваганні значныя, і ў горнай вобласці ночы звычайна халодныя. На прыбярэжных нізінах летнія тэмпературы перавышаюць 27 °C. Асабліва доўгае і гарачае лета характэрна для нізін, якія прымыкаюць да Каліфарнійскага заліва.

Расліннасць[правіць | правіць зыходнік]

У Каліфарнійскай пустыні

У сувязі з малой колькасцю дажджоў паўночная палова Мексікі пакрытая гарадскітавымі дрэвамі, кактусамі, юкай і калючымі хмызнякамі. У ніжняй частцы схілаў С'ера-Мадрэ травяністая расліннасцць чаргуюцца з нізкарослымі таполямі і вербамі, а вышэй сярод травы растуць рэдкастойныя дубы. Горны ланцуг, які цягнецца ўздоўж п-ва Каліфорнія, пакрыты хваёвым рэдкалессем, а арыднае заходняе ўзбярэжжа занята рэдкімі кактусамі, асобнымі дрэвамі, якія тоўстым канічным ствалом (да 6 м вышынёй) з некалькімі коранепадобнымі галінамі нагадваюць перавернутую моркву. Да поўдня ўздоўж абодвух берагоў Мексікі раўнінная расліннасць паступова змяняецца ад хмызняковых зараснікаў і редкатраўных злакоўнікаў да саванавых рэдкалессяў, якія пачынаюцца прыкладна на шыраце Тампіка. Да поўдня ад Веракруса выпадаюць багатыя дажджы, узбярэжжа багністае з густымі трапічнымі джунглямі, месцамі яна чаргуюцца з участкамі саван. Дажджавы трапічны лес пакрывае штат Табаска, поўдзень штата Юкатан і адкрытыя паўночныя схілы гор Ч'япас. Поўнач Юкатана занята паўлістападным трапічным лесам, злакоўнікамі і хмызняковымі зараснікамі. Тут асабліва шмат відаў агаў, адзін з якіх — агава Фуркрападобная (Agave fourcroides) — дае валакно «энекен» для вырабу паперы, вяровак і тарнай тканіны.

У паўднёвай палове Мексікі клімат і расліннасць змяняюцца ў залежнасці ад абсалютнай вышыні. Гарачы пояс пакрыты густым паўлістопадным лесам. Ва ўмераным поясе расце шмат субтрапічных вечназялёных парод, да якіх вышэй па схілах прымешваюцца дубы і іншыя шыракалістыя лістападныя дрэвы. Ніжняя паласа халоднага пояса занятая хваёва-дубовым лесам, які на адзнацы каля 3050 м над у.м. пераходзіць у хваёва-піхтавы. Паблізу снеговой лініі высакагор'і пакрытыя альпійскімі лугамі.

Астравы Мексікі[правіць | правіць зыходнік]

Архіпелаг Рэвілья-Хіхеда, Гуадалупе, астравы Марыі, Касумель

Некаторыя гарады[правіць | правіць зыходнік]

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Беларуска-мексіканскія адносіны[правіць | правіць зыходнік]

Дыпламатычныя адносіны паміж Беларуссю і Мексікай ўстаноўлены ў студзені 1992 года. У сакавіку 2005 года адбыўся першы ў гісторыі двухбаковых адносін візіт у Мексіку дэлегацыі беларускіх дзелавых колаў. У 2007 годзе тавараабарот Беларусі з Мексікай у параўнанні з 2006 годам павялічыўся на 31,5 % за кошт росту імпарту і склаў $ 21,3 млн. Экспарт знізіўся на 26,8 % да $ 4,4 млн. (вырабы з чорных металаў, казеін і шыны), а імпарт вырас на 66 % да $ 16.900.000, перш за ўсё, за кошт павелічэння паставак легкавых аўтамабіляў, машын для аўтаматычнай апрацоўкі інфармацыі, а таксама паставак халадзільнікаў, маразільнікаў, халадзільнага абсталявання.

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. CIA - The World Factbook - Mexico. Cia.gov.
  2. 2,0 2,1 Міжнародны валютны фонд (красавік 2008)
  3. Міжнародны валютны фонд (красавік 2008)
  4. Merriam-Webster's Geographical Dictionary, 3rd ed. Springfield, MA: Merriam-Webster, Inc.; p. 733
  5. Mexico at The World Factbook
  6. «INEGI 2010 Census Statistics». inegi.org.mx.
  7. «How to compare regional powers: analytical concepts and research topics». British International Studies Association.
  8. Ministry of Foreign Affairs of Japan. mofa.go.jp
  9. «Country and Lending Groups». World Bank.
  10. Paweł Bożyk (2006). «Newly Industrialized Countries». Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy. Ashgate Publishing, Ltd. p. 164. ISBN 0-7546-4638-6.
  11. Mauro F. Guillén (2003). «Multinationals, Ideology, and Organized Labor». The Limits of Convergence. Princeton University Press. pp. 126 (Table 5.1). ISBN 0-691-11633-4.
  12. N. Gregory Mankiw (4th Edition 2007). «Principles of Economics». Mason, Ohio: Thomson/South-Western. ISBN 0-324-22472-9.
  13. «G8: Despite Differences, Mexico Comfortable as Emerging Power». Ipsnews.net.
  14. Mexico (05/09). US Department of State.
  15. CRS Report for Congress. Congressional Research Service.
  16. «Mexico's World Heritage Sites». Worldheritagesite.org.
  17. «Mexico on the UNESCO World Heritage». Whc.unesco.org.
  18. «Mexico's World Heritage Sites Photographic Exhibition at UN Headquarters». Whc.unesco.org.
  19. «Articles 50 to 79». Political Constitution of the United Mexican States.
  20. «Third Title, First Chapter, About Electoral systems» (PDF). Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures).
  21. «Third Title, First Chapter, About Electoral systems, Article 11-1» (PDF). Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales
  22. «Fourth Title, Second Chapter, About coalitions, Article 59-1» (PDF). Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales
  23. «Articles 80 to 93». Political Constitution of the United Mexican States.
  24. Estatuto del Partido de la Revolución Democrática. Documentos Básicos.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

</noinclude>