Мексіка
|
|||||
.svg) |
|||||
| Гімн: «Himno Nacional Mexicano» | |||||
| Дата незалежнасці | 16 верасня 1810 (ад Іспаніі) | ||||
| Афіцыйная мова | Іспанская | ||||
| Сталіца | Мехіка | ||||
| Найбуйнейшыя гарады | Мехіка, Гвадалахара, Мантэрэй, Пуэбла | ||||
| Форма кіравання | Прэзідэнцкая рэспубліка | ||||
| Прэзідэнт | Энрыке Пенья Ньета | ||||
| Плошча • Усяго • % воднай паверхні |
13-я ў свеце 1 972 550 км² 2,5 |
||||
| Насельніцтва • Ацэнка (2011) • Шчыльнасць |
113 724 226[1] чал. 55 чал./км² |
||||
| ВУП • Разам (2008) • На душу насельніцтва |
$949,576 млрд.[2] (12-ы) $8 914[2] |
||||
| Валюта | Мексіканскае песа (MXN, код 103) | ||||
| Інтэрнэт-дамен | .mx | ||||
| Тэлефонны код | +52 | ||||
| Часавыя паясы | UTC -6…-8 | ||||
| Месца па ВУП у свеце—15[3] | |||||
Мексіка, Мексіканскія Злучаныя Штаты — федэральная канстытуцыйная рэспубліка ў Паўночнай Амерыцы, якая мяжуе на поўначы са Злучанымі Штатамі Амерыкі, на поўдні і захадзе абмываецца Ціхім акіянам, на паўднёвым усходзе мае мяжу з Гватэмалай, Белізам, а таксама амываецца водамі Карыбскага мора, на ўсход ад Мексікі размяшчаецца Мексіканскі заліў[4]. Мексіка займае тэрыторыю амаль роўную двум мільёнам квадратных кіламетраў[5], Мексіка з'яўляецца пятай па велічыні краінай у Паўднёвай Амерыцы па плошчы і 13-й найбуйнейшай незалежнай дзяржавай у свеце. Маючы насельніцтва большае за 112 мільёны чалавек[6], Мексіка з'яўляецца 11-й самай густанаселенай краінай і самая густанаселенай Іспанамоўнай краінай у свеце. Мексіка з'яўляецца федэрацыяй і складаецца з 31 штату і адной федэральная акругі ў сталіцы.
У дакалумбавай Мексіцы існавалі і развіваліся цывілізацыі многіх культураў як то альмекаў, тальтэкаў, тэатыўакана, сапатэкаў, мая і ацтэкаў да першага іхнага кантакту з еўрапейцамі. У 1521 годзе Іспанія заваявала і каланізавала тэрыторыю ад сваёй базы ў Мексіцы горадзе Тэначтытлан, якая ўвайшла ў склад віцэ-каралеўства Новая Іспанія. Гэтая тэрыторыя ў канчатковым рахунку стала незалежнай калоніяй і была прызнана як незалежная краіна Мексіка ў 1821 годзе. Пасля здабыцця незалежнасці, рушыў перыяд, які характырызуецца эканамічнай нестабільнасцю, амерыкана-мексіканскай вайной і тэрытарыяльнымі саступкамі на карысць ЗША, грамадзянскай вайной, дзвюма імперыямі і ўнутранай дыктатурай. Апошняя прывяла да мексіканскай рэвалюцыі ў 1910 годзе, якая скончылася прыняццем канстытуцыі 1917 года і з'яўленнем цяперашняй палітычнай сістэмы краіны. На выбарах у ліпені 2000 года апазіцыйная партыя ўпершыню здабыла перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у Інстытуцыйна-рэвалюцыйнай партыі.
Мексіка з'яўляецца адной з найбуйнейшых эканомік свету і лічыцца рэгіянальнай дзяржавай сярэдняй магутнасці[7][8]. Акрамя таго, Мексіка з'яўляецца першым лацінаамерыканскім членам Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця з 1994 года. Паводле дадзеных Сусветнага банка ў Мексіцы маецца вышэйшы за сярэдні прыбытак[9]. Мексіка з'яўляецца новай індустрыяльнай краінай[10][11][12] і новай сілай[13], яна мае 13-ы найбуйнейшы намінальны СУП і займае 11-е месца паводле парытэту пакупніцкай здольнасці. Эканоміка цесна звязана з краінамі-партнёрамі па Паўночнаамерыканскім пагадненні аб свабодным гандлі (НАФТА), асабліва з ЗША[14][15]. Мексіка займае пятае месца ў свеце і першае ў Паўднёвай Амерыцы паводле колькасці аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА[16][17][18].
Мексіка была калыскай старажытных цывілізацый Новага свету. Цяпер у ёй пражывае пятая частка ўсяго насельніцтва Лацінскай Амерыкі
Змест |
Палітыка [правіць]
Мексіканскія Злучаныя Штаты з'яўляюцца федэратыўнай дэмакратычнай рэспубліканскай з прэзідэнцкай сістэмай кіравання ў адпаведнасці з канстытуцыяй 1917 года. Канстытуцыя ўсталёўвае тры ўрадавыя ўзроўні: федэральны саюз, урады штатаў і муніцыпальныя органаў улады. Паводле канстытуцыі, усе суб'екты дзяржавы павінны мець рэспубліканскую форму праўлення, якая складаецца з трох галінаў улады: выканаўчай, у асобе аднаго губернатара і прызначанага кабінета, заканадаўчая, якая вызначаецца аднапалатным кангрэсам, і судовай сістэмай.
Дзвюхпалатны Кангрэс Саюза, які складаецца з сената і палаты дэпутатаў, праводзіць федэральныя законы, аб'яўляе вайну, спаганяе падаткі, сцвярджае дзяржаўны бюджэт і міжнародныя дагаворы, ратыфікуе і праводзіць дыпламатычныя сустрэчы[19]. Дэпутаты федэральных і дзяржаўных заканадаўчых органаў абіраюцца па сістэме паралельнага галасавання, якая ўключае мажарытарнае і прапарцыянальнае прадстаўніцтва[20]. У палату дэпутатаў кангрэса звяза 300 дэпутатаў абіраюцца па мажарытарнай сістэме, а астатнія 200 дэпутатаў па прапарцыйнай сістэме з закрытымі партыйнымі спісамі[21], для якіх краіна падзелена на 5 выбарчых акругаў[22]. Сенат утрымлівае ў агульнай складанасці 128 сенатараў: 64 сенатараў, па два з кожнага штата, і два з федэральнай акругі, якія абіраюцца па мажарытарнай сістэме, яшчэ 32 сенатары прызначаюцца па мажарытарнай сістэме, а астатнія 32 прызначаюцца на аснове прапарцыянальнага прадстаўніцтва з зачыненымі партыйнымі спісамі.
Выканаўчая ўлада праводзіцца прэзідэнтам Мексіканскіх Злучаных Штатаў, які з'яўляецца кіраўніком дзяржавы і ўрада, а таксама вярхоўным галоўнакамандуючым мексіканскіх узброеных сіл. Прэзідэнт таксама прызначае Кабінет міністраў і іншых службовых асоб. Прэзідэнт нясе адказнасць за выкананне закона, і мае права вета на законапраекты[23]. На сёння дзеючыи прэзідэнтам Мексікі з'яўляецца Феліпэ Кальдэрон. Судовая галіна ўлады прадстаўлена Вярхоўным судом, які складаецца з 11 суддзяў, прызначаных прэзідэнтам і зацверджаныя сенатам, якія інтэрпрэтуюць законы. Іншыя інстытуты судовай сістэмы прадстаўлены выбарчым трыбуналам, калегіяльнымі, унітарнымі і раённымі судамі.
Тры партыі гістарычна былі дамінуючымі партыямі ў мексіканскай палітыцы: Нацыянальная партыя дзеяння: правая кансерватыўная партыя, заснаваная ў 1939 годзе, якая належыць да Хрысціянска-дэмакратычнай арганізацыі Амерыкі, Інстытуцыянальна-рэвалюцыйная партыя, левацэнтрысцкая партыя, якая з'яўляецца членам Сацыялістычнага Інтэрнацыяналу, якая была заснавана ў 1929 годзе для аб'яднання ўсіх фракцый мексіканскай рэвалюцыі, а таксама Партыя дэмакратычнай рэвалюцыі: левая партыя[24], заснаваная ў 1989 годзе ў якасці пераемніка кааліцыі сацыялістаў і ліберальных партый.
Прырода [правіць]
Будова паверхні [правіць]
Бoльшую частку Мексікі займае Мексіканскае нагор'е, якое пераходзіць на поўначы ў высокія раўніны і плато Тэхаса і Нью-Мексіка; з усходу, захаду і поўдню яно акружана глыбока раздзеленымі горнымі хрыбтамі. Цэнтральная частка гэтага нагор’я складаецца з шырокіх западзін — бальсонаў — з спадзістымі схіламі; асобныя хрыбты часта ўвянчаныя вулканамі. Паверхня пласкагор’я паступова падвышаецца да поўдня і ўтварае клін у вулканічнай зоне, дзе ў шыротным кірунку працягваецца хрыбет Папярочная Вулканічная С’ера. Паўночная частка пласкагор’я, Паўночная Меса, утворана злітымі паміж сабой больсонамі, западзінамі з саланчакамі або салёнымі азёрамі ў цэнтры; самыя буйныя з іх — Бальсон-дэ-Мапімі, дно якога знаходзіцца на вышыні 900 м над у.м., і Бальсон-дэ-Майран (1100 м). Над агульным узроўнем плато рэзка ўзнімаюцца на вышыню да 900 м блокавыя горы. Бoльшая частка гэтага пустыннага раёна бясцёкавая; толькі на поўначы працякае буйнейшая рака Мексікі Рыа-Брава-дэль-Нортэ (у ЗША яна носіць назву Рыа-Грандэ) і яе адзіны прыток — Канчас. Далей да поўдня паверхня нагор’я павышаецца; шматлікія міжгорныя западзіны размешчаныя тут на адзнаках 1800—2400 м над у.м. і падзеленыя прыпаднятымі засушлівымі плато, над якімі на некалькі сот метраў паднімаюцца блокавыя хрыбты. На крайнім поўдні нагор’я знаходзіцца так званы Цэнтральны раён, які з’яўляецца цэнтрам палітычнага і эканамічнага жыцця краіны, дзе размешчаная сталіца і засяроджаная вялікая частка насельніцтва. У рэльефе гэтага раёна выразна выяўленыя катлавіны, дно якіх знаходзяцца на ўзроўні 1500—2600 м; усе яны, за выключэннем даліны Мехіка, дзе знаходзіцца сталіца, дрэнуюцца рэкамі, прыналежнымі да басейнаў Ціхага і Атлантычнага акіянаў. Катлавіны падзеленыя ўзгорыстымі градамі мяккіх абрысаў, прарэзанымі глыбокімі і вузкімі далінамі рэк. Над паверхняй плато рэзка паднімаецца, абмяжоўваючы яго з поўдня, Папярочная Вулканічная С’ера, утвораная амаль злітымі конусамі вулканаў. Тут знаходзяцца найвышэйшыя пікі: Арысаба (Сітлальтэпетль), 5610 м; Папакатэпетль, 5452 м; Істаксіуатль, 5286 м; Невада-дэ Талука, 4392 м; Малінчэ, 4461 м, і Невада-дэ-Каліма, 4265 м. У Даліне Мехіка даўжынёй 80 км і шырынёй каля 50 км некалі знаходзілася пяць плыткіх азёр з забалочанымі берагамі; буйнейшым з іх было возера Тэскока, у цэнтры якога, на выспе, размяшчалася сталіца ацтэкаў — Тэначтытлан. З часам возера было асушана і на яго месцы знаходзіцца сучасная сталіца, горад Мехіка. Самая буйная рака Цэнтральнага раёна — р. Лерма — працякае праз западзіны Талука, Гуанахуата і Халіска і ўпадае ў возера Чапала, якое мае сцёк у Ціхі акіян праз р. Рыа-Грандзе-дэ-Сант’яга. Іншыя западзіны — Агуаскальентес і Пуэбла — таксама дрэнуюцца рэкамі басейна Ціхага акіяна.
Заходнюю мяжу нагор’я ўтварае горная сістэма Заходняя С’ера-Мадрэ, якая дасягае 160 км у шырыню і месцамі ўзнімаецца вышэй 3000 м. Гэта адзін з найбольш магутных і цяжкапераадольных горных бар’ераў Заходняга паўшар’я. Горная сістэма на ўсходзе нагор’я, Усходняя С’ера-Мадрэ, адносна лягчэйшая да пераадолення.
Папярочная Вулканічная С’ера стромкім уступам абрываецца да тэктанічнай западзіны р. Бальсас, глыбока ўдаецца ў горную вобласць; нават на вялікім алдаленні ад акіяна, на мерыдыяне г. Мехіка, дно даліны мае вышыню ўсяго каля 500 м над у.м. Паўднёвей даліны Бальсас знаходзіцца вобласць раздзеленых плато Герэра і Аахака, вядомая пад агульнай назвай Паўднёвай С’ера-Мадрэ; эразійная дзейнасць вадацёкаў стварыла тут складаную сетку глыбокіх далін і крутасхілых грабянёў, амаль не пакінуўшы роўных участкаў. Гэтая паўднёвая горная вобласць, якая, як прынята лічыць, утварае паўднёвы рубеж геалагічных структур Паўночнай Амерыкі, заканчваецца стромкімі ўступамі, звернутымі да Ціхага акіяна і да нізіннага пярашыйка Тэуантэпек.
Тры асноўныя фізіка-геаграфічныя вобласці за межамі вышэйапісанай горнай вобласці — гэта паўночная частка Ціхаакіянскага ўзбярэжжа, уключаючы п-аў Каліфорнію, або Ніжнюю Каліфорнію; Прымексіканскую нізіну і п-аў Юкатан; і горную сістэму Ч’япас, размешчаную паміж перашыйкам Тэуантэпек і мяжой Гватэмалы. Бoльшая частка тэрыторыі, размешчанай у паўночнай частцы Ціхаакіянскага ўзбярэжжа і аддзеленай ад астатняй часткі краіны цяжкадаступнымі гарамі Усходняй С’ера-Мадрэ, уяўляе сабой пустыню. Асноўныя элементы паверхні — пустыня Санора, дэпрэсія, размешчаная на паўночным працягу Каліфарнійскага заліва і месцамі апушчаная ніжэй у.м., і блокавыя горы п-ва Каліфорнія — працягваюцца на поўначы ў межы ЗША. Шырокія засушлівыя терасападобныя паверхні п-ва Каліфорнія большай часткай не маюць вадацёкаў, але ў паўднёвай частцы мацерыковага ўзбярэжжа Каліфарнійскага заліва адгор’і і бясцёкавыя западины чаргуюцца з плоскадоннымі далінамі рэк, што сцякаюць з гор. Прымексіканская нізіна расшыраецца на поўначы, дзе яна злучаецца з прыбярэжнымі раўнінамі Тэхаса. Далей да поўдня, ад Тампіка да паўночнай ускраіны перашыйка Тэуантэпек, яна ўяўляе сабой вузкую забалочаную прыбярэжную паласу, а яшчэ далей пашыраецца і зліваецца з нізіннай вапняковай раўнінай п-ва Юкатан. На перашыйку Тэуантэпек адлегласць паміж Мексіканскім залівам і Ціхім акіянам складае ўсяго 210 км, а найбольшая вышыня — 240 м. Горная вобласць Ч’япас у структурным сэнсе належыць ужо да Цэнтральнай Амерыкі. У гэтай вобласці ўсе асноўныя формы рэльефу выцягнутыя раўналежна берагу Ціхага акіяна: вузкая прыбярэжная нізіна; стромка ўзнесены над ёй хрыбет С’ера-Мадрэ-дэ-Ч’япас вышынёй да 2400 м; рыфтовая даліна Ч’япас, дно якой знаходзіцца на 450—900 м над у.м., дрэніраваная прытокамі р. Грыхальва; нарэшце, шэраг блокавых глыбока раздзеленых горных хрыбтоў вышынёй месцамі больш 3000 м.
Клімат [правіць]
Амаль палова ўсёй тэрыторыі Мексікі мае арыдны або семіарыдны клімат. Засушлівыя ўмовы характэрныя для ўсёй паўночнай зоны ўздоўж мяжы з ЗША, ад Ціхага акіяна да Мексіканскага заліва, і распаўсюджваюцца ў цэнтральнай частцы нагор’я на поўдзень прыкладна да 22° з.ш. Далей да поўдня колькасць ападкаў паступова павялічваецца, дасягаючы 580 мм у год у горадзе Мехіка і 890 мм у год у западзіне Пуэбла. Толькі штаты Веракрус і Табаска на ўзбярэжжа Мексіканскага заліва і Ціхаакіянскае ўзбярэжжа штата Ч’япас атрымліваюць дастатковую колькасць дажджоў на працягу ўсяго года. Вялікая частка ападкаў выпадае ўлетку, зімы адносна сухія. Тэмпературы і расліннасць залежаць ад вышыні над узроўнем мора. У Мексіцы гарачы пояс — т.зв. tierra caliente — размяшчаецца ад узроўня мора прыкладна да 600 м або трохі вышэй; умераны пояс — tierra templada — распасціраецца над ім, да вышыні каля 1850 м, а яшчэ вышэй, да самой снеговой межы (3950-4550 м) знаходзяцца т.зв. «халодныя землі» (tierra fria). Вялікая частка цэнтральнага нагор’я знаходзіцца на вышыні ад 1200 да 2400 м над у.м., што адпавядае верхняй частцы ўмеранага пояса і ніжняй часткі халоднага. Хоць сезонныя амплітуды тэмператур невялікія і, за выключэннем крайняй поўначы, складаюць у сярэднім каля 8 °C, сутачныя ваганні значныя, і ў горнай вобласці ночы звычайна халодныя. На прыбярэжных нізінах летнія тэмпературы перавышаюць 27 °C. Асабліва доўгае і гарачае лета характэрна для нізін, якія прымыкаюць да Каліфарнійскага заліва.
Расліннасць [правіць]
У сувязі з малой колькасцю дажджоў паўночная палова Мексікі пакрытая мескітавымі дрэвамі, кактусамі, юкай і калючымі хмызнякамі. У ніжняй частцы схілаў С’ера-Мадрэ травяністая расліннасцць чаргуюцца з нізкарослымі таполямі і вербамі, а вышэй сярод травы растуць рэдкастойныя дубы. Горны ланцуг, які цягнецца ўздоўж п-ва Каліфорнія, пакрыты хваёвым рэдкалессем, а арыднае заходняе ўзбярэжжа занята рэдкімі кактусамі, асобнымі дрэвамі, якія тоўстым канічным ствалом (да 6 м вышынёй) з некалькімі коранепадобнымі галінамі нагадваюць перавернутую моркву. Да поўдня ўздоўж абодвух берагоў Мексікі раўнінная расліннасць паступова змяняецца ад хмызняковых зараснікаў і редкатраўных злакоўнікаў да саванавых рэдкалессяў, якія пачынаюцца прыкладна на шыраце Тампіка. Да поўдня ад Веракруса выпадаюць багатыя дажджы, узбярэжжа багністае з густымі трапічнымі джунглямі, месцамі яна чаргуюцца з участкамі саван. Дажджавы трапічны лес пакрывае штат Табаска, поўдзень штата Юкатан і адкрытыя паўночныя схілы гор Ч’япас. Поўнач Юкатана занята паўлістападным трапічным лесам, злакоўнікамі і хмызняковымі зараснікамі. Тут асабліва шмат відаў агаў, адзін з якіх — агава Фуркрападобная (Agave fourcroides) — дае валакно «энекен» для вырабу паперы, вяровак і тарнай тканіны.
У паўднёвай палове Мексікі клімат і расліннасць змяняюцца ў залежнасці ад абсалютнай вышыні. Гарачы пояс пакрыты густым паўлістопадным лесам. Ва ўмераным поясе расце шмат субтрапічных вечназялёных парод, да якіх вышэй па схілах прымешваюцца дубы і іншыя шырокалісцевыя лістападныя дрэвы. Ніжняя паласа халоднага пояса занятая хваёва-дубовым лесам, які на адзнацы каля 3050 м над у.м. пераходзіць у хваёва-піхтавы. Паблізу снеговой лініі высакагор’і пакрытыя альпійскімі лугамі.
Астравы Мексікі [правіць]
Архіпелаг Рэвілья-Хіхеда, Гуадалупе, астравы Марыі, Касумель
Некаторыя гарады [правіць]
Вядомыя асобы [правіць]
Гл. таксама [правіць]
Зноскі [правіць]
- ↑ CIA - The World Factbook - Mexico. Cia.gov.
- ↑ 2,0 2,1 Міжнародны валютны фонд (красавік 2008)
- ↑ Міжнародны валютны фонд (красавік 2008)
- ↑ Merriam-Webster's Geographical Dictionary, 3rd ed. Springfield, MA: Merriam-Webster, Inc.; p. 733
- ↑ Mexico at The World Factbook
- ↑ «INEGI 2010 Census Statistics». inegi.org.mx.
- ↑ «How to compare regional powers: analytical concepts and research topics». British International Studies Association.
- ↑ Ministry of Foreign Affairs of Japan. mofa.go.jp
- ↑ «Country and Lending Groups». World Bank.
- ↑ Paweł Bożyk (2006). «Newly Industrialized Countries». Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy. Ashgate Publishing, Ltd. p. 164. ISBN 0-7546-4638-6.
- ↑ Mauro F. Guillén (2003). «Multinationals, Ideology, and Organized Labor». The Limits of Convergence. Princeton University Press. pp. 126 (Table 5.1). ISBN 0-691-11633-4.
- ↑ N. Gregory Mankiw (4th Edition 2007). «Principles of Economics». Mason, Ohio: Thomson/South-Western. ISBN 0-324-22472-9.
- ↑ «G8: Despite Differences, Mexico Comfortable as Emerging Power». Ipsnews.net.
- ↑ Mexico (05/09). US Department of State.
- ↑ CRS Report for Congress. Congressional Research Service.
- ↑ «Mexico's World Heritage Sites». Worldheritagesite.org.
- ↑ «Mexico on the UNESCO World Heritage». Whc.unesco.org.
- ↑ «Mexico's World Heritage Sites Photographic Exhibition at UN Headquarters». Whc.unesco.org.
- ↑ «Articles 50 to 79». Political Constitution of the United Mexican States.
- ↑ «Third Title, First Chapter, About Electoral systems» (PDF). Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures).
- ↑ «Third Title, First Chapter, About Electoral systems, Article 11-1» (PDF). Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales
- ↑ «Fourth Title, Second Chapter, About coalitions, Article 59-1» (PDF). Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales
- ↑ «Articles 80 to 93». Political Constitution of the United Mexican States.
- ↑ Estatuto del Partido de la Revolución Democrática. Documentos Básicos.
Спасылкі [правіць]
На ВікіСховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мексіка- Мексіка на The World Factbook
- Мексіка на Open Directory Project
- Гісторыя старажытнай Мексіцы
- Фотагалерэя Мексіцы
