Ханты

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Ханты
(ханти, хандэ, кантэк)
Khanty family.jpg
Агульная колькасць 31500
Рэгіёны пражывання Расія
Мова Хантыйская
Рэлігія Праваслаўе, політэізм, шаманізм
Блізкія этнічныя групы мансі, венгры

Ха́нты (саманазвы ханти, хандэ, кантэк, літаральна «людзі») — угорскі народ, карэнныя насельнікі Заходняй Сібіры. Агульная колькасць — 31 500 чал. (2010 г.). З іх 30 943 чал. жывуць у Расіі (пераважна ў Цюменскай і Томскай абласцях), 429 чал. у Казахстане (2009 г.), 14 у Беларусі (2009 г.).

Паходжанне[правіць | правіць зыходнік]

Археолагі звязваюць паходжанне ранніх уграў, агульных продкаў венграў, ханты і мансі з саргацкай і кулайскай археалагічнымі культурамі поўдню Заходняй Сібіры ранняга жалезнага века[1][2]. Заняпад гэтых культур у сярэдзіне I тысячагоддзя н. э. выклікаў міграцыю часткі ўграў на захад і на поўнач. Паўночная галіна ўжо ў VI - IX ст. падзялілася на ханты і мансі. Продкі ханты насялялі тэрыторыі на ўсход і поўнач ад мансі.

На мяжы I і II тысячагоддзяў н. э. сфарміраваліся паўночная, паўднёвая і ўсходняя групы ханты. Пры захаванні аднолькавых керамікі, гліняных антрапаморфных статуэтак, апрацоўкі бронзы яны істотна адрозніваліся пахавальнымі абрадамі[3]. Археолагі лічаць, што ў аснове гэтых адрозненняў знаходзіўся экалагічны фактар. Але генетычныя даследаванни пачатку XXI ст. паказалі істотныя адрозненні ў паходжанні розных груп ханты[4][5]. Так, паўночна-заходняя тэрытарыяльная група падобна суседзям-мансі фарміравалася пераважна дзякуючы мігрантам з паўночнага ўсходу Еўропы і толькі часткова — з Азіі, а больш усходнія — пераважна дзякуючы выхадцам з Усходняй Сібіры і Алтая.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

У першай палове II тысячагоддзя н. э. ханты паспяхова каланізавалі землі ўздоўж рэк Об і Іртыш, дзе развівалі рыбалоўную гаспадарку. У гэты перыяд ішоў актыўны працэс станаўлення дзяржаўных утварэнняў. Сярод іх вядомы Абдорскае, Кодскае, Белагорскае, Эмдэрскае, Казымскае, Назымскае, Бардакоўскае княствы[6][7]. На чале іх стаялі князі, улада якіх была спадчыннай. Яны мелі сталыя ваенныя дружыны, часта вялі вайны, збіралі даніну з заваяваных родаў, захоплівалі маёмасць і рабоў. Сацыяльна-эканамічнымі і палітычнымі цэнтрам княстваў былі добра ўмацаваныя "гарадкі"[8].

З XI ст. ханты і мансі ніжняй плыні Обі былі вядомы ў Старажытнай Русі як Югра. У 1193 - 1194 гг. наўгародскі ваявода Ядрэй арганізаваў ваенную экспедыцыю супраць Югры, але пацярпеў паражэнне[9]. З сярэдзіны XV ст. цікавасць да падначалення зямель ніжняй плыні Обі мела Вялікае Княства Маскоўскае. У 1483 г. падчас ваеннай экспедыцыі супраць мансі маскоўскія ратнікі паланілі Кодскага князя Малдана. У 1484 г. Маскву наведала югорскае пасольства, у тым ліку прадстаўнік Кодскага княства Пыткей[10]. Кодскае княства прызнала залежнасць ад Масквы, а Іван III далучыў да свайго тытула "вялікі князь Югорскі". У 1499 - 1500 гг. ваенная экспедыцыя С. Курбскага вымусіла прызнаць залежнасць ад Масквы Ляпінскае і Абдорскае княствы[11].

У XV - XVI стст. яшчэ адным важным цэнтрам уплыву на дзяржавы ханты было Сібірскае ханства. Нават у ніжняй плыні Обі мясцовыя князі прымалі татарскія тытулы мурза і тайшы[12]. Пры хане Кучуме Сібірскае ханства імкнулася спыніць выплату даніны Маскоўскаму Княству з боку ханты[13]. Падчас пахода Ярмака ў Сібір ханты ўдзельнічалі ў баях на баку сібірскіх татар, аказвалі супраціўленне заваяванню[14]. К канцу XVI ст. ўсе дзяржавы хантаў былі падначалены Расіяй.

Расійскі гісторык А. У. Галаўнёў вылучаў тры асноўныя этапы падпарадкавання народаў Заходняй Сібіры Расіяй[15]:

  • Ваенны (канец XVI - XVII стст., разгром або ўключанне ў адміністрацыйную сістэму асноўных ваенна-палітычных цэнтраў тубыльцаў)
  • Канфесійны (XVIII ст.; масавае хрышчэнне тубыльцаў)
  • Прававы (з пачатку XIX ст.; прававое падпарадкаванне мясцовага насельніцтва)

На першым этапе некаторыя княствы ханты захавалі сваю аўтаномію. Так, у 1583 г. кодскі князь Алача здолеў дамовіцца з рускімі казакамі, у далейшым удзельнічаў у паходах супраць мансійскага Кандынскага княства і нават пашырыў свае тэрыторыі[16]. У 1586 г. абдорскі князь Лугуй атрымаў ад Івана IV ахоўную грамату[17]. Роды кодскіх князёў Алачавых і абдорскіх князёў Тайшынаў мелі правы расійскіх дваран[18]. Праз іх ішла выплата ясака ў расійскі дзяржаўны скарб, яны ўдзельнічалі ў ваенных паходах на баку расійскіх войск, за што атрымалі правы кіраваць і судзіць мясцовае насельніцтва. У 1609 г. княгіня Ганна Алачава падрыхтавала змову супраць расійскіх улад, прыцягнула да яе мансі і абдорцаў. Але змова была выкрыта, Ганна арыштавана. У 1642 г. яе ўнук князь Дзмітрый Алачаў быў пазбаўлены свайго тытула, а Кодскае княства ліквідавана[19]. Абдорскія князі Тайшыны фармальна захоўвалі ўладу да канца XIX ст.

На другім этапе ў 1714 - 1718 гг. дзякуючы высілкам мітрапаліта Філафея Ляшчынскага ханты намінальна прынялі праваслаўе, хаця прыхільнікі традыцыйнай веры аказвалі місіянерам супраціўленне[20]. У вынику рэформы 1822 г.[21] ханты былі падначалены мясцовым расійскім адміністрацыйным структурам.

У 1920-ыя і 1930-ыя гг. Обскі рэгіён ператварыўся ў месца ваенных сутычак, у якія аказаліся ўцягнутымі карэнныя насельнікі[22]. У 1930 г. была створана Асцяка-Вагульская нацыянальная акруга, пачалося стварэнне алфавіта і пісьма ханты, школ і культурных ўстаноў для навучання на роднай мове. Аднак савецкія рэформы (калектывізацыя, узбуйненне паселішчаў, раскулачванне і інш.) руйнавалі звыклы лад жыцця. Карэннае насельніцтва часцяком выціскалася з абжытых месцаў, пазбаўлялася ўласнасці на гаспадарчыя ўгоддзі, а традыцыйнае гаспадарка дэградавала. Ханты ўдзельнічалі ў Казымскім паўстанні (1931 - 1934 гг.)[23] і паўстаннях 1934 і 1943 г. на Ямале[24]. У пасляваенны час з'явіліся нацыянальныя інтэлектуальныя колы (пісьменнікі, настаўнікі, журналісты). З канца 1980-ых гг. ханты робяць захады для адраджэння нацыянальнай культуры.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Кулайская культура в гунно-сарматское время (II в. до н. э.—V в. н. э.)
  2. Кулайская культура в гунно-сарматское время Часть II
  3. В. А. Могильников, Формирование коренного населения Тюменского Обь-Иртышья
  4. Northwest Siberian Khanty and Mansi in the junction of West and East Eurasian gene pools as revealed by uniparental markers
  5. Genetic features of ancient West Siberian people of the Middle Ages, revealed by mitochondrial DNA haplogroup analysis
  6. Угорские княжества
  7. Казымское княжество
  8. А. Мельников, Военное дело таежных народов Западной Сибири
  9. Янин В. Я послал тебе бересту... / Валентин Янин. - Москва: Школа "Языки русской культуры", 1998 С. 322
  10. СИБИРЬ ПЕРЕД ПРИСОЕДИНЕНИЕМ К РУССКОМУ ГОСУДАРСТВУ
  11. Продвижение русских в Зауралье
  12. Перевалова Е.В., 2000. Обдорские князья Тайшины (историко-этнографический очерк)
  13. Д.И. Иловайский, Московско-царский период. Первая половина или XVI век
  14. Поход Ермака Тимофеевича и его гибель
  15. Головнев А. Говорящие культуры. С. 89 - 91
  16. КОДСКОЕ КНЯЖЕСТВО Большая российская энциклопедия
  17. Обдорское княжество - Государства мира
  18. Перевалова Е.В., 2000. Обдорские князья Тайшины (историко-этнографический очерк)
  19. Гл.: Бахрушин, С. Остяцкие и вогульские княжества в XVI—XVII веках. - Ленинград: Из-во народов Севера, 1935
  20. ФИЛОФЕЙ ЛЕЩИНСКИЙ
  21. СИБИРСКИЕ РЕФОРМЫ 1822 ГОДА В ОТЕЧЕСТВЕННОЙ И ЗАРУБЕЖНОЙ ИСТОРИОГРАФИИ
  22. Советский период - Музеи Югры
  23. Казымское восстание
  24. Восстания на Ямале 1934 , 1943 гг.