Уільям Шэкспір

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Уільям Шэкспір
англ.: William Shakespeare
Shakespeare.jpg
Асабістыя звесткі
Дата нараджэння:

23 красавіка 1564[1]

Месца нараджэння:

Горад Стратфард-он-Эйван, раён Стратфард-на-Эйване[d], графства Уорыкшыр[d], Заходні Мідленд[d], Англія[1][2]

Дата смерці:

23 красавіка (3 мая) 1616[3][1] (52 гады)

Месца смерці:

Горад Стратфард-он-Эйван, раён Стратфард-на-Эйване[d], графства Уорыкшыр[d], Заходні Мідленд[d], Англія[1][2][4]

Пахаванне:

Царква Святой Тройцы[d]

Грамадзянства:

Flag of England.svg Каралеўства Англія

Бацька:

Джон Шэкспір[d]

Маці:

Мэры Шэкспір[d]

Жонка:

Эн Хэтэўэй[d]

Дзеці:

Сюзанна Хол[d], Хемнет Шэкспір[d] і Джудзіт Шэкспір[d]

Альма-матар:

Школа караля Эдварда VI[d]

Літаратурная дзейнасць
Род дзейнасці:

драматург, паэт, тэатральны акцёр, пісьменнік, акцёр, драматургія

Жанр:

Лізаветынская драма[d]

Мова твораў:

англійская мова[5]

Лагатып Вікікрыніц Творы ў Вікікрыніцах
Commons-logo.svg Выявы на Вікісховішчы
Лагатып Вікіцытатніка Цытаты ў Вікіцытатніку

Уі́льям Шэкспі́р (англ.: William Shakespeare[6] 23 красавіка 1564, Стратфард-на-Эйване, Англія — 23 красавіка 1616, Стратфард-на-Эйване) — англійскі паэт і драматург, часцяком лічыцца найвялікшым англамоўным пісьменнікам і адным з лепшых драматургаў свету[7]. Часта называецца нацыянальным паэтам Англіі[8]. Працы, якія дайшлі да нас, улучаючы некаторыя, напісаныя супольна з іншымі аўтарамі, складаюцца з 38 п'ес(руск.) бел., 154 санетаў(польск.) бел., 4 паэм і 3 эпітафій. П’есы Шэкспіра перакладзены на ўсе асноўныя мовы і ставяцца часцей, чым творы іншых драматургаў[9].

Шэкспір нарадзіўся і вырас у горадзе Стратфард-на-Эйване. У 18 ён жаніўся з Эн Хэтэўэй(руск.) бел., у шлюбе з якой меў трох дзяцей: дачка Сюзанну і двайнятак Хемнета(англ.) бел. і Джудзіт. Кар’ера Шэкспіра пачалася паміж 1585 і 1592 гадамі, калі ён пераехаў у Лондан. Неўзабаве ён стаў паспяховым акторам, драматургам, а таксама суўласнікам тэатральнай кампаніі пад назвай «Слугі лорда-камергера(руск.) бел.», пазней вядомай як «Слугі караля». Каля 1613 года, у веку 48 гадоў ён вярнуўся ў Стратфард, дзе памёр трыма гадамі пазней. Захавалася мала гістарычных сведчанняў пра жыццё Шэкспіра, і тэорыі пра яго жыццё ствараюцца на аснове афіцыйных дакументаў і сведчанняў сучаснікаў, таму ў навуковай супольнасці дагэтуль абмяркоўваюцца пытанні адносна яго выгляду і рэлігійных гледжанняў(руск.) бел., а таксама існуе пункт погляду, што прыпісваныя яму працы створаны кімсьці іншым[10][11]; яна папулярная ў культуры, хоць і адпрэчваецца пераважнай большасцю навукоўцаў-шэкспіразнаўцаў.

Большасць прац Шэкспіра напісаны ў перыяд з 1589 па 1613 год[12]. Яго раннія п’есы галоўным чынам ставяцца да камедый(англ.) бел. і хронік(руск.) бел., у якіх Шэкспір значна атрымаў поспех. Потым у яго творчасці надышоў перыяд трагедый(руск.) бел., уключальных творы «Гамлет», «Кароль Лір», «Атэла(руск.) бел.» і «Макбет», якія лічацца аднымі з лепшых на англійскай мове. Пад канец сваёй творчасці Шэкспір напісаў некалькі трагікамедый, а таксама супрацоўнічаў з іншымі пісьменнікамі.

Многія п’есы Шэкспіра выдаваліся яшчэ пры яго жыцці. У 1623 годзе два сябры Шэкспіра, Джон Хемінг і Генры Кондэл, апублікавалі Першае фоліа(руск.) бел., сход усіх, апроч двух, п’ес Шэкспіра, што ў наш час уключаюцца ў канон. Пазней Шэкспіру рознымі вывучальнікамі былі з рознай ступенню доказнасці атрыбутаваны яшчэ некалькі п’ес (ці іх фрагменты).

Ужо пры жыцці Шэкспір атрымваў ухвальныя водгукі пра свае працы, але па-сапраўднаму ён стаў папулярны толькі ў XIX стагоддзі. У прыватнасці, прадстаўнікі рамантызму і віктарыянцы так схіляліся перад Шэкспірам, што Бернард Шоу назваў гэта «bardolatry»(англ.) бел., што ў перакладзе з англійскай азначае «бардапаклонства». Творы Шэкспіра застаюцца папулярнымі і ў нашы дні, яны ўвесь час вывучаюцца і пераасэнсоўваюцца ў адпаведнасці з палітычнымі і культурнымі ўмовамі.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Герб з дэвізам роду Шэкспіраў Non Sanz Droict — фр.: «Не без права».

Раннія гады[правіць | правіць зыходнік]

Уільям Шэкспір нарадзіўся ў горадзе Стратфард-он-Эйван (графства Уорыкшыр(руск.) бел.) у 1564 годзе, хрышчаны 26 красавіка, дакладная дата нараджэння невядомая. Паданне адносіць яго з’яўленне на свет да 23 красавіка[13]: гэта дата супадае з дакладна вядомым днём яго смерці. Апроч таго, 23 красавіка адзначаецца дзень святога Георгія, апекуна Англіі, і да гэтага дня паданне магло адмыслова прымеркаваць нараджэнне найвялікшага нацыянальнага паэта. З англійскай мовы прозвішча «Шэкспір» перакладаецца як «узрушальны дзідай».

Яго бацька, Джон Шэкспір (1530—1601), быў заможным рамеснікам (пальчатнікам), часта абіраўся на розныя значныя грамадскія пасады. У 1565 годзе Джон Шэкспір быў олдэрменам(руск.) бел., а ў 1568 годзе — бальі(руск.) бел. (кіраўніком гарадскога савета). Ён не наведваў царкоўных набажэнстваў, завошта плаціў вялікія грашовыя штрафы (магчыма, што ён быў таемным каталіком)[14].

Маці Шэкспіра, народжаная Мэры Ардэн (1537—1608), прыналежала да адной з найстарэйшых саксонскіх сем’яў[15]. Усяго ў пары было 8 дзяцей, Уільям нарадзіўся трэцім.

Лічыцца, што Шэкспір вучыўся ў стратфардскай «граматычнай школе» (англ.: grammar school), дзе павінен быў атрымаць добрыя веды па лаціне: стратфардскі настаўнік лацінскай мовы і літаратуры пісаў вершы на лаціне. Некаторыя навукоўцы сцвярджаюць, што Шэкспір наведваў школу караля Эдуарда VI(англ.) бел. у Стратфардзе-на-Эйване, дзе вывучаў творчасць такіх паэтаў, як Авідзій і Плаўт[16], аднак школьныя журналы не захаваліся[17], і зараз нічога няможна сказаць пэўна.

У 1582 годзе, у 18-гадовым узросце, ён жаніўся з Эн Хэтэўэй, дачкой мясцовага землеўласніка, якая была на 8 гадоў яго старэй. У момант заключэння шлюбу Эн была цяжарная. У 1583 годзе нарадзілася дачка Сюзанна (хрышчана 23 мая), у 1585 годзе — двайняты: сын Хемнет, памерлы ў 11 гадоў у жніўні 1596 года, і дачка Джудзіт (хрышчана 2 лютага).

Пра далейшыя (на працягу сямі гадоў) падзеі жыцця Шэкспіра існуюць толькі здагадкі. Першыя згадванні пра лонданскую тэатральную кар’еру ставяцца да 1592 года, і перыяд паміж 1585 і 1592 гадамі даследчыкі завуць «страчанымі гадамі» Шэкспіра[18]. Спробы біёграфаў пазнаць пра дзеянні Шэкспіра ў гэты перыяд прывялі да з’яўлення многіх апакрыфічных гісторый. Нікалас Роу(англ.) бел., першы біёграф Шэкспіра, лічыў, што той пакінуў Стратфард, каб пазбегнуць пераследу за браканьерства(руск.) бел. ў маёнтку мясцовага сквайра Томаса Люсі. Мяркуецца таксама, што Шэкспір адпомсціў Люсі, напісаўшы ў яго адрас некалькі непрыстойных балад[19]. Паводле іншай версіі XVIII стагоддзя, Шэкспір пачаў тэатральную кар’еру, прыглядаючы за коньмі лонданскіх тэатральных апекуноў[20]. Джон Обры(руск.) бел. пісаў, што Шэкспір быў школьным настаўнікам[21]. Некаторыя навукоўцы XX стагоддзя лічылі, што Шэкспір быў настаўнікам Аляксандра Ногтана з Ланкашыра(руск.) бел., бо ў гэтага абшарніка-каталіка знаходзіўся нейкі «Вільям Шэйкшафт»[22]. У гэтай тэорыі мала падстаў, апроч чутак, якія пашырыліся пасля смерці Шэкспіра, і, апроч таго, «Шэйкшафт» — гэта дастатковае пашыранае ў Ланкашыры прозвішча[23].

Узноўлены тэатр «Глобус», у якім працавала трупа Шэкспіра.

Лондан і тэатральная кар’ера[правіць | правіць зыходнік]

Дакладна невядомае, калі Шэкспір пачаў пісаць тэатральныя працы, а таксама пераехаў у Лондан, але першыя крыніцы, якія дайшлі да нас, што гавораць пра гэта, ставяцца да 1592 года. Тады ў дзённіку антрэпрэнёра Філіпа Хэнслау(англ.) бел. згадваецца гістарычная хроніка Шэкспіра «Генрых VI», якая ішла ў тэатры «Роўз»(англ.) бел., які належаў Хэнслау[24]. У тым жа годзе пасмяротна выдаецца памфлет драматурга і празаіка Роберта Грына(руск.) бел., дзе апошні са злосцю абрынуўся на Шэкспіра, не называючы прозвішча, але іранічна абгульваючы яе — «скалынальнік сцэны» (shake-scene), перафразоўваючы радок з трэцяй часткі «Генрыха VI» «О, сэрца тыгра ў гэтай жаночай шкуры!» як «сэрца тыгра ў шкуры акцёра»[15]. Навукоўцы разыходзяцца ў думцы адносна дакладнага сэнсу гэтых слоў[25], але прынята лічыць, што Грын вінаваціў Шэкспіра ў спробах зраўнацца з высокаадукаванымі пісьменнікамі («універсітэцкімі розумамі»), такімі як Крыстафер Марла, Томас Нэш(руск.) бел. і сам Грын[26].

Біёграфы лічаць, што кар’ера Шэкспіра магла пачацца ў любы час, пачынаючы з сярэдзіны 1580-х[27]. З 1594 года п’есы Шэкспіра ставіліся толькі трупай «Слугі лорда-камергера». У склад гэтай трупы ўваходзіў і Шэкспір, які пад канец таго ж 1594 года стаў яе суўласнікам. Трупа неўзабаве ўвайшла ў лік вядучых тэатральных калектываў Лондана[28]. Пасля смерці каралевы Лізаветы ў 1603 годзе, трупа атрымала каралеўскі патэнт ад новага кіраўніка, Якава I, і стала называцца «Слугі Караля»[29].

У 1599 годзе партнёрства членаў групы пабудавала на паўднёвым беразе Тэмзы новы тэатр, названы «Глобус»(руск.) бел.. У 1608 годзе яны таксама набылі зачынены тэатр «Блэкфраерс»(англ.) бел.. Справаздачы пра набыткі Шэкспірам нерухомцы і яго інвестыцыях паказваюць, што трупа зрабіла яго багатым чалавекам. У 1597 годзе ён купіў другі па памерах дом у Стратфардзе — Нью-Плэйс(англ.) бел..

Некаторыя п’есы Шэкспіра былі апублікаваны In-quarto(англ.) бел. ў 1594 годзе. У 1598 годзе яго імя пачало з’яўляцца на тытульных лістах выданняў[30][31][32]. Але і пасля таго, як Шэкспір уславіўся як драматург, ён працягваў гуляць у тэатрах. У выданні прац Бена Джонсана(англ.) бел. 1616 года імя Шэкспіра ўлучана ў спіс акцёраў, якія выканалі п’есы «У кожнага свае дзівоты» (1598) і «Падзенне Сеяна» (1603)[33]. Аднак яго імя адсутнічала ў спісах акцёраў п’есы Джонсана «Вальпонэ» 1605 года, што ўспрымаецца некаторымі навукоўцамі як знак сканчэння лонданскай кар’еры Шэкспіра[34]. Тым не менш у Першым фоліа(руск.) бел. 1623 года Шэкспір названы «галоўным акцёрам ва ўсіх гэтых п’есах», а некаторыя з іх упершыню ставіліся пасля «Вальпонэ», хоць верагодна невядома, якія ролі іграў у іх Шэкспір[35]. У 1610 годзе Джон Дэвіс напісаў, што «добры Уіл» іграў «каралеўскія» ролі[36]. У 1709 годзе, у сваёй працы, Роу запісаў думку, якая ўжо склалася да таго часу, што Шэкспір іграў цень бацькі Гамлета[37]. Пазней таксама сцвярджалася, што ён іграў ролі Адама ў «Як вам гэта спадабаецца(руск.) бел.» і Хора ў «Генрыху V(ісп.) бел.»[38], хоць навуковыя сумняюцца ў верагоднасці гэтай інфармацыі[39].

У перыяд акцёрскай і драматургічнай дзейнасці Шэкспір жыў у Лондане, аднак некаторую частку свайго часу праводзіў таксама і ў Стратфардзе. У 1596 годзе, праз год пасля куплі Нью-Плэйс, ён жыў у прыходзе святой Алены ў Бішапгейце(англ.) бел., на паўночным баку Тэмзы[40]. Пасля пабудовы тэатра «Глобус» у 1599 годзе Шэкспір пераехаў на іншы бок ракі — у Саўтуарк(руск.) бел.[41], зе і знаходзіўся тэатр. У 1604 годзе ён ізноў пераехаў праз раку, гэтым разам у раён да поўначы ад сабора Святога Паўла, дзе была вялікая колькасць добрых дамоў. Ён здымаў пакоі ў француза-гугенота па імі Крыстофер Маўнтджой, вытворцы жаночых парыкоў і галаўных убораў[42][43].

Апошнія гады і смерць[правіць | правіць зыходнік]

Існуе традыцыйная думка, што за некалькі гадоў да сваёй смерці Шэкспір пераехаў у Стратфард. Першым біёграфам Шэкспіра, які перадаў такую думку, быў Роу[44]. Адной з прычын гэтага можа служыць тое, што лонданскія публічныя тэатры неаднаразова спынялі сваю працу з-за выбліскаў чумы[45], і ў акцёраў не было дастаткова працы. Поўны сыход ад спраў быў рэдкасцю ў тыя часы[46], і Шэкспір працягваў наведваць Лондан[44]. У 1612 годзе Шэкспір выступаў сведкам па справе Белат супраць Маўнтджой(англ.) бел., судоваму працэсу па вясельным пасагу дачкі Маўнтджоя Мэры[47][48]. У сакавіку 1613 года ён купіў дом у былым Блэкфрыярскім прыходзе[49]; у лістападзе 1614 года ён правёў некалькі тыдняў са сваім зяцем, Джонам Холам[50].

Бюст Шэкспіра ў цэрквы св. Троіцы ў Стратфардзе.

Пасля 1606—1607 года Шэкспір напісаў усяго некалькі п’ес, а пасля 1613 гады зусім спыніў ствараць іх[51]. Свае апошнія тры п’есы ён напісаў супольна з іншым драматургам, магчыма, з Джонам Флетчэрам(руск.) бел.[52], які змяніў Шэкспіра на пасту галоўнага драматурга трупы «Слугі караля»[53].

Аўтограф Шэкспіра на яго тэстаменце.

Усе захаваныя подпісы Шэкспіра на дакументах (1612—1613) адрозніваюцца вельмі дрэнным почыркам, на падставе чаго некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ён быў у той час сур’ёзна хворы[54].

23 красавіка (3 мая) 1616 года Шэкспір сканаў[55]. Традыцыйна прынята лічыць, што ён памёр у свой дзень нараджэння, але ўпэўненасці ў тым, што Шэкспір нарадзіўся 23 красавіка, няма. Шэкспіра перажыла ўдава, Эн (пам. 1623), і дзве дачкі. Сюзанна Шэкспір была замужам за Джонам Холам з 1607 года[56], а Джудзіт Шэкспір выйшла замуж праз два месяцы пасля смерці Шэкспіра за вінароба Томаса Куіні[57].

У тэстаменце Шэкспір пакінуў большую частку сваёй нерухомай маёмасці сваёй старэйшай дачкі Сюзанне[58]. Пасля яе яго павінны былі ўспадкаваць яе прамыя нашчадкі[59]. У Джудзіт было трое дзяцей, і ўсе яны памерлі не жаніўшыся[60]. У Сюзанны была адна дачка, Элізабэт, якая выходзіла замуж двойчы, але памерла бяздзетнай у 1670 годзе. Яна была апошнім прамым нашчадкам Шэкспіра[61]. У тэстаменце Шэкспіра яго жонка згадваецца толькі мімаходам, але яна і так павінна была атрымаць траціну ўсёй маёмасці мужа[62]. Аднак там паказвалася, што ён пакідае ёй «маю другі па якасці ложак», і гэты факт пацягнуў за сабой мноства розных здагадак[63][64][65]. Некаторыя навукоўцы лічаць гэта абразай Эн, тым часам як іншыя сцвярджаюць, што другі па якасці ложак — гэта шлюбная пасцеля, і, такім чынам, нічога абразлівага ў гэтым няма[66].

Праз тры дні цела Шэкспіра было пахавана ў стратфардскай царкве Св. Троіцы[67]. На яго надмагіллі напісана эпітафія[68]:

"

Good frend for Iesvs sake forbeare,
To digg the dvst encloased heare.
Bleste be ye man yt spares thes stones,
And cvrst be he yt moves my bones. [15]

"

Незадоўга да 1623 года ў цэрквы быў узведзены размаляваны бюст Шэкспіра, паказвалы яго падчас ліста. Эпітафіі на англійскай мове і на лаціне параўноўваюць Шэкспіра з мудрым пілоскім царом Нестарам, Сакратам і Вергіліем[69].

Ва ўсім свеце ўсталявана мноства статуй Шэкспіра, улучаючы пахавальныя манументы ў Саўтваркскім саборы і Кутку паэтаў(руск.) бел. Вэстмінстэрскага абацтва.

У азнаменаванне чатырохсотгоддзя з дня смерці драматурга Каралеўскі манетны двор выпусціў тры двухфунтовыя манеты (датаваны 2016 годам), сімвалізуючыя тры групы яго твораў: камедыі, хронікі і трагедыі.

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Літаратурная спадчына Шэкспіра распадаецца на дзве няроўныя часткі: вершатворную (паэмы і санеты) і драматычную. В. Р. Бялінскі пісаў, што «занадта было б адважна і дзіўна аддаць Шэкспіру наважную перавагу прад усімі паэтамі чалавецтва, як уласна паэту, але як драматург ён і зараз застаецца без праціўніка, імя якога можна б было паставіць поплеч яго імя»[70].

Пытанне перыядызацыі[правіць | правіць зыходнік]

Даследчыкі творчасці Шэкспіра (дацкі літаратуразнавец Г. Брандэс(англ.) бел., выдавец рускага поўнага сходу складанняў Шэкспіра С. А. Венгераў(руск.) бел.) пад канец XIX — пачатку XX стст., абапіраючыся на храналогію твораў, уявілі яго духоўную эвалюцыю ад «бадзёрага настрою», веры ва ўрачыстасць справядлівасці, гуманістычныя ідэалы ў пачатку шляху да расчаравання і знішчэння любых ілюзій у канцы. Аднак у апошнія гады з’явілася думка, што заключэнне пра асобу аўтара па яго творах ёсць памылка[71].

У 1930 годзе шэкспіразнавец Э. К. Чэмберс(англ.) бел. прапанаваў храналогію творчасці Шэкспіра па жанравым прыкметам, пазней яна была адкарэктавана Дж. Мак-Мануэем. Вылучаліся чатыры перыяды: першы (1590—1594) — раннія: хронікі, рэнесансавыя камедыі, «трагедыя жаху» («Ціт Андронік»), дзве паэмы; уторай (1594—1600) — рэнесансавыя камедыі, першая спелая трагедыя («Рамэа і Джульета»), хронікі з элементамі трагедыі, антычная трагедыя («Юлій Цэзар»), санеты; трэці (1601—1608) — вялікія трагедыі, антычныя трагедыі, «змрочныя камедыі»; чацвёрты (1609—1613) — драмы-казкі з трагічным зачынам і шчаслівым фіналам. Некаторыя з шэкспіразнаўцаў, у тым ліку і А. А. Смірноў(руск.) бел., ядналі першы і другі перыяды ў адзін ранні[72].

Драматургія[правіць | правіць зыходнік]

Большасць драматургаў таго перыяду стваралі свае творы супольна з іншымі аўтарамі, і крытыкі лічаць, што Шэкспір таксама напісаў некаторыя свае п’есы супольна з іншымі аўтарамі; галоўным чынам гэта ставіцца да ранніх і позных твораў[73]. У дачыненні некаторых твораў, такіх як «Ціт Андронік(англ.) бел.» і раннія гістарычныя п’есы, не ўсталявана, што яны дакладна напісаны ў суаўтарстве, тады як для «Двух шляхетных родзічаў» і згубленай п’есы «Кардэніа(англ.) бел.» гэта дакументальна пацверджана. Дадзеныя, атрыманыя з тэкстаў, таксама дазваляюць сцвярджаць, што некаторыя працы перарабляліся іншымі пісьменнікамі адносна арыгінальнага тэксту.

Адны з найранейшых прац Шэкспіра — «Рычард III(англ.) бел.» і тры часткі «Генрыха VI(англ.) бел.», напісаныя ў пачатку 1590-х, перыяд, калі была ў модзе гістарычная драма. П’есы Шэкспіра насілу паддаюцца датаванню[74][75], але даследчыкі тэкстаў мяркуюць, што «Ціт Андронік», «Камедыя памылак(руск.) бел.», «Утаймаванне наравістай» і «Два веронцы(бел. (тар.)) бел.» таксама ставяцца да пачатку творчага шляху Шэкспіра[76][74]. Яго першыя хронікі, якія найхутчэй засноўваюцца на выданні 1587 года «Хронік Англіі, Шатландыі і Ірландыі» Рафаэля Холіншэда(руск.) бел.[77], уяўлялі разбуральныя вынікі кіравання слабых і карумпаваных уладароў і ў нейкай меры паслужылі апраўданнем узнікнення дынастыі Цюдораў[78]. На раннія п’есы Шэкспіра паўплывалі працы іншых драматургаў лізавецінскай эпохі, асабліва Томаса Кіда(англ.) бел. і Крыстафера Марла, традыцыі сярэднявечнай драмы і п’есы Сенекі[79][80][81]. «Камедыя памылак» таксама пабудавана па класічнай мадэлі, не знойдзена крыніц для «Утаймавання наравістай», хоць яна злучана з іншай п’есай з падобнай назвай, што гулялася ў лонданскіх тэатрах у 1590-х гадах[82] і, магчыма, мае фальклорныя карані[83][84].

Аберон, Тытанія і Пак танцуюць з феямі. Уільям Блэйк, 1786 год. Тэйт Брытанія.

У сярэдзіне 1590-х гадоў адбыўся пераход Шэкспіра ад кплівых і фарсавых па сваім стылі камедый да рамантычных твораў[85]. «Сон у летнюю ноч» — гэта дасціпная сумесь рамантыкі, казачнай магіі і жыцця найніжэйшага грамадства[86]. У наступнай, таксама рамантычнай, камедыі Шэкспіра «Венецыянскі купец(руск.) бел.» утрымваецца партрэт помслівага ліхвяра-яўрэя Шэйлака(англ.) бел., у якім адбіліся расавыя забабоны англічан лізавецінскай эпохі[87][88]. Дасціпная п’еса «Шмат шуму з нічога(італ.) бел.»[89], «Як вам гэта спадабаецца», якая выдатна паказвае жыццё ў правінцыі, і ажыўленая весялосцю «Дванаццатая ноч(руск.) бел.» дапаўняюць шэраг камедый Шэкспіра[90]. Пасля лірычнага «Рычарда II(руск.) бел.», практычна цалкам напісанага вершамі, Шэкспір увёў празаічную камедыю ў свае хронікі «Генрых IV, часткі 1(гал.) бел.» і 2(гал.) бел., і «Генрых V». Яго персанажы робяцца складанейшымі і далікатнымі, ён вельмі спрытна перамыкаецца паміж камічнымі і сур’ёзнымі сцэнамі, прозай і паэзіяй, так што яго спелыя працы дасягаюць апавядальнай разнастайнасці[91][92][93]. Гэты перыяд пачалі і скончылі трагедыі: «Рамэа і Джульета», знакамітая гісторыя кахання і смерці дзяўчыны і юнакі[94][95], і «Юлій Цэзар(руск.) бел.», заснаваны на «Параўнальных жыццяпісах(руск.) бел.» Плутарха[96][97].

Гамлет, Гарацыа, Марцэл і здань бацькі Гамлета. Генры Фюзелі, 1780—85. Кунстхаус (Цюрых).

У пачатку XVII стагоддзя Шэкспір напісаў некалькі так званых «праблемных п’ес»: «Мера за меру(руск.) бел.», «Траіл і Крэсіда(руск.) бел.» і «Усё добра, што добра сканчаецца(руск.) бел.», а таксама шэраг найболей вядомых трагедый[98][99]. Многія крытыкі мяркуюць, што трагедыі гэтага перыяду ўяўляюць сабою пік творчасці Шэкспіра. Гамлет, загалоўны герой адной з самых знакамітых трагедый Шэкспіра, з’яўляецца, магчыма, самым доследным персанажам гэтага драматурга; асабліва гэта дакранаецца знакамітага салілоквія(руск.) бел., які пачынаецца «Быць ці не быць, вось у чым пытанне(руск.) бел.»[100]. У адрозненне ад інтраверта Гамлета, вагальнага героя, героі наступных трагедый, кароль Лір і Атэла, пакутуюць ад занадта паспешна прыманых рашэнняў[101]. Нярэдка трагедыя Шэкспіра будуецца на нястачах ці фатальных учынках герояў, знішчальных яго і яго любых[102]. У «Атэла» злыдзень Яга даводзіць рэўнасць загалоўнага героя да кропкі, і той забівае сваю нявінную жонку[103][104]. У «Каралі Ліры» стары кароль здзяйсняе фатальную памылку, адмовіўшыся ад сваіх праў на ўладу, што прыводзіць да жахлівых падзей, такім як забойства малодшай дачкі Ліра Кардэліі. У «Макбет(руск.) бел.», самай кароткай і сціснутай трагедыі Шэкспіра[105], некантралюемыя амбіцыі пасоўваюць Макбета і яго жонку, Лэдзі Макбет, да забойства законнага караля і ўзурпацыі трона, а ў канчатковым рахунку іх жа бурыць усведамленне сваёй віны[106]. У гэтай п’есе Шэкспір дадае да трагічнай структуры элемент звышнатуральнага. Яго апошнія буйныя трагедыі, «Антоній і Клеапатра(руск.) бел.» і «Карыялан(руск.) бел.», на думку некаторых крытыкаў, утрымваюць адны з самых выдатных яго вершаў[107][108].

У фінальным перыядзе сваёй творчасці Шэкспір звярнуўся да жанру рамантыкі ці трагікамедыі і дапісаў тры буйныя п’есы: «Цымбелін(шведск.) бел.», «Зімовая казка(шведск.) бел.» і «Бура(англ.) бел.», а таксама, супольна з іншым драматургам, п’есу «Перыкл(англ.) бел.». Творы гэтага перыяду менш змрочныя, чым папярэднія ім трагедыі, аднак больш сур’ёзныя, чым камедыі 1590-х гадоў, але сканчаюцца яны замірэннем і збавеннем ад бед[109]. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што гэтыя змены адбыліся ад змены паглядаў на жыццё Шэкспіра, якія сталі спакайнейшымі, але, магчыма, у п’есах проста адбілася тэатральная мода таго часу[110][111][112]. Яшчэ дзве захаваныя п’есы Шэкспіра напісаны ім у супрацы, магчыма з Джонам Флетчэрам: «Генрых VIII(руск.) бел.» і «Два шляхетныя родзічы».

Прыжыццёвыя пастаноўкі[правіць | правіць зыходнік]

Пакуль дакладна не вядома, для якіх тэатральных кампаній Шэкспір пісаў свае раннія п’есы. Так, на тытульнай старонцы выдання «Ціта Андроніка» 1594 года паказана, што п’еса ставілася трыма рознымі групамі[113]. Пасля чумы 1592—1593 года п’есы Шэкспіра ўжо ставіліся яго ўласнай кампаніяй у «Тэатры(англ.) бел.» і «Курціне(англ.) бел.» у Шордзічы на поўнач ад Тэмзы[114]. Там была пастаўлена першая частка «Генрыха IV». Пасля сваркі са сваім гаспадаром кампанія пакінула «Тэатр» і пабудавала на паўднёвым боку Тэмзы, у Саўтуарку, тэатр «Глобус», першы тэатр, пабудаваны акцёрамі для акцёраў[115][116]. «Глобус» адкрыўся восенню 1599 года, і адной з першых пастаўленых у ім п’ес стаў «Юлій Цэзар». Большасць найболей вядомых п’ес Шэкспіра, напісаных пасля 1599 года, ствараліся для «Глобуса», улучаючы «Гамлета», «Атэла» і «Караля Ліра»[115][117][118].

Рэканструкцыя тэатра Глобус, Лондан.

Трупа Шэкспіра «Слугі лорда-камергера» складалася ў асаблівых адносінах з каралём Якавам I, асабліва пасля яе пераназвання ў 1603 годзе ў «Слугі караля». Хоць запісы пра пастаноўкі разрознены, можна казаць пра 7 пастановак п’ес Шэкспіра пры двары паміж 1 лістапада 1604 года і 31 кастрычніка 1605 года, улучаючы дзве пастаноўкі «Венецыянскага купца»[119]. Пасля 1608 года яны пачалі выступаць зімой у крытым тэатры «Блэкфраерс», а ў «Глобусе» працаваць летам[120]. Добрае памяшканне ў спалучэнні з каралеўскім заступніцтвам дазволіла Шэкспіру ўвесці ў рэквізіт сваіх п’ес складанейшыя прылады. Прыкладам, у «Цымбеліну» Юпітэр спускаецца «з громам і маланкамі, седзячы на арле: Ён кідае маланкі. Прывіды падаюць на калені»[121].

У трупе Шэкспіра складаліся такія вядомыя акцёры, як Рычард Бёрбедж(руск.) бел., Уільям Кэмп(руск.) бел., Неры Кондэл і Джон Хэмінгес. Бёрбедж быў першым выканаўцам галоўных роляў многіх п’ес Шэкспіра, улучаючы «Рычарда III», «Гамлета», «Атэла» і «Караля Ліра»[122]. Папулярны камічны актор Уільям Кэмп, сярод іншых персанажаў, іграў П’етра ў «Рамэа і Джульеце» і Кізілу ў «Шмат шуму з нічога»[123]. На мяжы XVI і XVII стагоддзяў яго замяніў Роберт Армін(руск.) бел., які выканаў такія ролі, як Асялок з «Як вам гэта спадабаецца» і Блазан з «Караля Ліра»[124]. У 1613 годзе Генры Вотан паведаміў пра пастаноўку п’есы «Генрых VIII», якая адбылася[125]. 29 чэрвеня, падчас пастаноўкі дадзенага спектакля гармата дала асечку і падпаліла саламяны дах будынка, так што ўвесь тэатр згарэў. Гэты факт дазваляе з добрай дакладнасцю ўсталяваць час напісання п’есы[125].

Першыя публікацыі[правіць | правіць зыходнік]

Як лічыцца, палова (18) п’ес Шэкспіра была апублікавана тым ці іншым чынам пры жыцці драматурга. Найгалоўнай публікацыяй шэкспіраўскай спадчыны па праве лічыцца фоліа 1623 года (так званае «Першае фоліа»), выдадзенае Эдуардам Блаўнтам і Уільямам Джагардам у складзе так званай «Чэстэраўскай складанкі(руск.) бел.»; друкары Уорал і Кол. У гэта выданне ўвайшлі 36 п’ес Шэкспіра — усе, апроч «Перыкла» і «Двух шляхетных родзічаў». Менавіта гэта выданне ляжыць у аснове ўсіх даследаванняў у вобласці шэкспіразнаўства.

Ажыццяўленне гэтага праекта стала магчымым дзякуючы высілкам Джона Хэмінджа і Генры Кондэла, сяброў і калег Шэкспіра. Кнігу апераджае ліст да чытачоў ад імя Хэмінджа і Кондэла, а таксама паэтычнае прысвячэнне Шэкспіру з боку драматурга Бена Джонсана, які таксама паспрыяў выданню Першага Фоліа.

Паэмы[правіць | правіць зыходнік]

У 1593 і 1594 гадах, калі тэатры былі зачынены з-за эпідэміі чумы, Шэкспір стварыў дзве эратычныя паэмы, «Венера і Адоніс beru» і «Збэшчанне Лукрэцыі». Гэтыя паэмы былі прысвечаны Генры Рызлі, графу Саўтгемптану(руск.) бел.. У «Венеры і Адонісе» нявінны Адоніс адпрэчвае сексуальныя дамаганні Венеры; тады як у «Збэшчанні Лукрэцыі» ўчынная жонка Лукрэцыя згвалтавана Тарквініем(англ.) бел.[126]. Пад уплывам Метамарфоз(англ.) бел. Авідзія[127], у паэмах паказваюцца пачуццё віны і жудасныя наступствы некантралюемага кахання[128]. Абедзве паэмы карысталіся папулярнасцю і перавыдаваліся некалькі разоў пры жыцці Шэкспіра. Трэцяя паэма, «Скарга закаханай(англ.) бел.», у якой дзяўчына жаліцца на спакуслівага ашуканца, была надрукавана ў першым выданні Санетаў у 1609 годзе. У наш час большасць навукоўцаў прызнае, што «Скаргу закаханай» напісаў менавіта Шэкспір. У паэме «Фенікс і галубка», надрукаванай у 1601 годзе ў складанцы Роберта Чэстэра «Love’s Martyr», расказваецца пра сумную смерць міфалагічнага фенікса і яго ўмілаванай, дакладнай галубкі. У 1599 годзе два санеты Шэкспіра ад імя Шэкспіра, але без яго згоды ў «Жарсным пілігрыме»[129][130][131].

Санеты[правіць | правіць зыходнік]

Тытульная старонка выдання санетаў Шэкспіра 1609 года.

Санет — верш з 14 радкоў. У санетах Шэкспіра прынята наступнае рыфмаванне: abab cdcd efef gg, то бок тры катрэны на крыжаваныя рыфмы, і адно двухрадкоўе (тып, уведзены паэтам графам Сурэем(руск.) бел., пакараным смерцю пры Генрыху VIII).

Усяго Шэкспірам былі напісаны 154 санеты, і большая іх частка была створана ў 15921599 гадах. Упершыню яны былі надрукаваны без вядзёная аўтара ў 1609 годзе. Два з іх былі надрукаваны яшчэ ў 1599 годзе ў складанцы «Жарсны пілігрым». Гэта санеты 138 і 144.

Стыль[правіць | правіць зыходнік]

Мова першых п’ес Шэкспіра — мова, звычайная для п’ес дадзенага перыяду. Гэта стылізаваная мовк не заўсёды дае драматургу раскрыць сваіх персанажаў[132]. Паэзія часта перагружана складанымі метафарамі і прапановамі, а мова больш спрыяе дэкламаванню тэксту, чым жывой ігры. Да прыкладу, урачыстыя прамовы «Ціта Андроніка», на думку некаторых крытыкаў, часта запавольваюць дзеянне; мова персанажаў «Двух веронцаў» здаецца ненатуральнай[79][133].

Неўзабаве, аднак, Шэкспір пачынае прыстасоўваць традыцыйны стыль для сваіх мэт. Пачатковы салілоквій з «Рычарда III» узыходзіць да гутарак з сабой Заганы, традыцыйнага персанажа сярэднявечнай драмы. У той жа час, яркія маналогі Рычарда пазней разаўюцца ў маналогі пазнейшых п’ес Шэкспіра[134][135]. Усе п’есы азначаюць пераход ад традыцыйнага стылю да новага. На працягу далейшай сваёй кар’еры Шэкспір яднае іх, і адным з найболей удалых прыкладаў змешвання стыляў можа служыць «Рамэа і Джульета»[136]. Да сярэдзіны 1590-х гадоў, часу стварэння «Рамэа і Джульеты», «Рычарда II» і «Сну ў летнюю ноч», стыль Шэкспіра робіцца больш натуральным. Метафары і вобразныя выразы ўсё больш дапасуюцца з патрэбамі драмы.

Стандартная паэтычная форма, што выкарыстоўваецца Шэкспірам — белы верш, напісаны пяцістопным ямбам. Белы верш ранніх і позных п’ес значна адрозніваюцца. Ранні часцяком фарбаваўшы, але, зазвычай, пад канец радка сканчаецца або ўвесь сказ цаліком, або яго сэнсавая частка, што спараджае манатоннасць[137]. Пасля таго як Шэкспір асвоіў традыцыйны белы верш, ён пачаў змяняць яго, перапыняючы сказ пад канец радка. Выкарыстанне гэтага прыёму надае паэзіі моц і гнуткасць у такіх п’есах, як «Юлій Цэзар» і «Гамлет». Прыкладам, Шэкспір скарыстае яго для перадачы пачуццяў узрушанага Гамлета[138]:

Sir, in my heart there was a kind of fighting
That would not let me sleep. Methought I lay
Worse than the mutines in the bilboes. Rashly—
And prais’d be rashness for it—let us know
Our indiscretion sometimes serves us well…

У наступных за «Гамлетам» п’есах паэтычны стыль працягваў вар’іравацца, асабліва ў эмацыйных пасажах яго позных трагедый. Літаратурны крытык Эндру Брэдлі(англ.) бел. апісаў гэты стыль як «больш канцэнтраваны, хуткі, размаіты, з меншай колькасцю паўтораў»[139]. Да канца сваёй кар’еры Шэкспір скарыстаў мноства метадаў для дасягнення падобных эфектаў. Ён скарыстаў такія метады, як анжамбеман(руск.) бел., неструктураваныя паўзы і прыпынкі і розныя незвычайныя варыяцыі канструкцыі і даўжыні прапаноў[140]. У многіх выпадках слухач сам павінен дадумаць сэнс сказу[140]. У позных рамантычных п’есах доўгія і кароткія прапановы супрацьстаўляюцца адзін аднаму, суб’ект і аб’ект дзеяння змяняюцца месцамі, словы апускаюцца, што стварае адчуванне спантаннасці[141].

Шэкспір скамбінаваў паэтычнае мастацтва з разуменнем практычных дэталяў тэатральнай пастаноўкі[142]. Як і ўсе драматургі таго часу, ён тэатралізаваў гісторыі з такіх крыніц, як Плутарх і Холіншэд[143]. Але першакрыніца не заставалася без змен; Шэкспір уводзіў новыя і змяняў старыя сюжэтныя лініі, каб перад аўдыторыяй раскрывалася ўся шматграннасць аповеда. З узростам майстэрства Шэкспіра, яго персанажы сталі вымалёўвацца выразней і набываць адметныя асаблівасці гаворкі. Аднак яго позныя п’есы больш напамінаюць раннія творы. У позных рамантычных творах ён свядома вярнуўся да штучнага стылю, каб падкрэсліць ілюзорнасць тэатра[144].

Рэпутацыя і крытыка[правіць | правіць зыходнік]

«Ён быў чалавекам не эпохі, але ўсіх часоў»[145].

Хоць пры сваім жыцці Шэкспір і не лічыўся вялікім драматургам, ён атрымваў ухвальныя водгукі пра свае творы[147][148]. У 1598 годзе пісьменнік-святар Фрэнсіс Мёрыс вылучыў яго з англійскіх пісьменнікаў як «самога цудоўнага» і ў камедыі, і ў трагедыі[149][150]. І аўтары складанкі п’ес «Parnassus» параўноўвалі Шэкспіра з Чосерам, Гаўэрам(руск.) бел. і Спэнсэрам[151]. У Першым фоліа Бен Джонсан назваў Шэкспіра: «Душа стагоддзя, годны апладысментаў, захапленне, дзіва нашай сцэны[152]».

Статуя Уільяма Шэкспіра, Лінкальн-парк (Чыкага), тыповая для XIX і пачатку XX стагоддзяў.
Паштовы канверт Расіі, 2014 год.

У перыяд паміж Рэстаўрацыяй(руск.) бел. манархіі ў 1660 годзе і канцом XVII стагоддзя пераважалі ідэі класіцызму. Таму крытыкі таго часу пераважна ставілі Шэкспіра ніжэй, чым Джона Флетчэра і Бена Джонсана[153]. Томас Рымер, да прыкладу, асуджаў Шэкспіра за змешванне камічнага і трагічнага. Тым не менш, паэт і крытык Джон Драйдэн высока ацэньваў Шэкспіра, кажучы пра Джонсана: «Я захапляюся ім, але я люблю Шэкспіра»[154]. Усё ж на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў панавалі пагляды Рымера, але ў XVIII стагоддзі крытыкі пачалі захапляцца ім і зваць яго геніем. Падобную рэпутацыю толькі ўмацаваў шэраг выдадзеных навуковых прац, прысвечаных творчасці Шэкспіра, прыкладам працы Сэмюэля Джонсана(англ.) бел. 1765 года і Эдманда Малоуна 1790 года[155][156]. Да 1800 года за ім трывала замацавалася званне нацыянальнага паэта Англіі[155]. У XVIII і XIX стагоддзях Шэкспір таксама атрымаў імя і за межамі Брытанскіх астравоў. Яго падтрымвалі такія пісьменнікі як Вальтэр, Гётэ, Стэндаль і Віктор Гюго[157].

У эпоху рамантызму Шэкспір атрымаў высокую ацэнку паэта і літаратурнага філосафа Сэмюэла Тэйлара Колрыджа; крытык Аўгуст Вільгельм Шлегель(бел. (тар.)) бел. выканаў пераклад яго п’ес на нямецкую ў духу нямецкага рамантызму[158]. У XIX стагоддзі захапленне Шэкспірам часта межавала з глыбокай пашанай і ліслівасцю[159]. «Гэты Кароль Шэкспір», — пісаў эсэіст Томас Карлейль у 1840 годзе — «вышэй нас усіх, самы шляхетны, найдалікатнейшы, але моцны; непарушны[160]»[161]. Бернард Шоу, аднак, крытыкаваў рамантычны культ Шэкспіра, пусціўшы ў ход слова «бардапаклонства» (англ.: bardolatry). Ён сцвярджаў, што натуралістычная драма(англ.) бел. Ібсена робіць Шэкспіра састарэлым[162].

Рускі пісьменнік Леў Мікалаевіч Талстой у сваім крытычным нарысе «Пра Шэкспіра і пра драм»[163] на падставе дэталёвага разбору некаторых найболей папулярных твораў Шэкспіра, у прыватнасці: «Кароль Лір», «Атэла», «Фальстаф», «Гамлет» і інш. — учыніў над рэзкай крытыцы здольнасці Шэкспіра як драматурга.

Пасля мадэрнісцкай рэвалюцыі мастацтва пачатку XX стагоддзі Шэкспір быў запісаны ў шэрагі авангардыстаў. Нямецкія экспрэсіяністы(руск.) бел. і маскоўскія футурысты ставілі яго п’есы. Марксіст, драматург і рэжысёр Бертольт Брэхт, распрацаваў пад уплывам Шэкспіра эпічны тэатр. Паэт і крытык Т. С. Эліят выступіў супраць Шоу, кажучы, што шэкспіраўскі «прымітывізм» робіць яго твора сучаснымі[164]. Эліат узначаліў рух даследчыкаў па больш дэталёвым разглядзе шэкспіраўскіх выяў. У 1950-х хваля новых паходаў змяніла мадэрнізм і паклала пачатак «постмадэрнісцкім» вывучэнням Шэкспіра[165]. У 1980-х творчасць Шэкспіра стала вывучацца прадстаўнікамі такіх плыняў як структуралізм(бел. (тар.)) бел., фемінізм, новы гістарызм, вывучэнне афра-амерыканцаў і квір-даследаванні(англ.) бел.[166][167].

Уплыў[правіць | правіць зыходнік]

«Макбет», Генры Фюзелі(ісп.) бел. (1793—1794), Шэкспіраўская бібліятэка Фолджэра(руск.) бел., Вашынгтон.

Працы Шэкспіра сур’ёзна паўплывалі на тэатр і літаратуру наступных гадоў. У прыватнасці, ён пашырыў вобласць працы драматурга з характарызацыяй персанажаў, сюжэтам, мовай і жанрам[168]. Прыкладам, да «Рамэа і Джульеты» рамантыка ніколі не разглядалася як годная тэма для трагедыі[169]. Салілоквіі галоўным чынам выкарыстоўваліся для паведамлення гледачам пра адбытыя падзеі; Шэкспір пачаў выкарыстаць іх для раскрыцця характару персанажа і яго думак[170]. Яго працы моцна паўплывалі на наступных паэтаў. Паэты эпохі рамантызму спрабавалі адрадзіць шэкспіраўскую вершаваную драму, але не мелі вялікага поспеху. Крытык Джордж Стайнер(руск.) бел. назваў усю англійскую драму ад Колрыджа да Тэнісана(бел. (тар.)) бел. «слабымі варыяцыямі на шэкспіраўскія тэмы»[171].

Шэкспір паўплываў на такіх пісьменнікаў як Томас Хардзі, Уільям Фолкнер і Чарльз Дыкенс. Таксама яго ўплыў пашырыўся і на Германа Мелвіла; яго капітан Ахаў з рамана «Мобі Дзік» — класічны трагічны герой(руск.) бел., натхнёны каралём Лірам[172]. Навукоўцы падлічылі, што 20 000 музычных твораў злучаны з працамі Шэкспіра. Сярод іх 2 оперы Джузэпэ Вердзі, «Атэла(руск.) бел.» і «Фальстаф(англ.) бел.», у першакрыніцы якіх ляжаць аднайменныя п’есы[173]. Шэкспір таксама натхніў мноства мастакоў, улучаючы рамантыкаў і прэрафаэлітаў. Швейцарскі мастак Генры Фюзелі, сябар Уільяма Блэйка, нават пераклаў на нямецкую мову п’есу «Макбет»[174]. Распрацоўнік тэорыі псіхааналізу Зігмунд Фрэйд абапіраўся на шэкспіраўскую псіхалогію, у прыватнасці на выяву Гамлета, у сваіх тэорыях пра чалавечую прыроду[175].

У часы Шэкспіра, англійскія граматыка, правапіс і вымаўленне былі менш стандартызаваны, чым у нашы дні[176], і яго мова спрыяла фармаванню сучаснай англійскай[177]. Ён — самы цытаваны Сэмюэлам Джонсанам аўтар у «A Dictionary of the English Language», першым складанні ў сваім родзе[178]. Такія выразы, як «with bated breath» (літар. стаіўшы дыханне = з заміраючым сэрцам) («Венецыянскі купец») і «a foregone conclusion» (літар. прадвызначаны вынік) («Атэла») увайшлі ў сучасную штодзённую англійскую гаворку[179][180].

Сумневы вакол асобы Шэкспіра[правіць | правіць зыходнік]

«Шэкспіраўскае пытанне»[правіць | правіць зыходнік]

Нядаўна выяўлены ў сямейнай калекцыі партрэт елізавецінца (1610). Некаторыя мастацтвазнаўцы сцвярджаюць, што гэта адзіны прыжыццёвы партрэт Уільяма Шэкспіра[181][182].

Прыкладна праз 230 гадоў пасля смерці Шэкспіра пачалі выяўляцца сумневу з нагоды аўтарства прыпісваных яму прац[183]. Былі прапанаваны альтэрнатыўныя кандыдаты, якія галоўным чынам радавітыя і атрымалі добрую адукацыю, такія як Роджэр Мэнэрс, 5-ы граф Ратленд(руск.) бел., Фрэнсіс Бэкан, Крыстафер Марла і Эдуард дэ Вер, 17-ы граф Оксфард(руск.) бел.[184]. Таксама былі прапанаваны тэорыі, па якіх за псеўданімам «Шэкспір» хавалася група пісьменнікаў[185]. Аднак у акадэмічнай супольнасці агульнапрынятая традыцыйная тэорыя[186], цікавасць да нестрафардыянскай плыні, асабліва да оксфардыянскай тэорыі, захоўваецца і ў XXI стагоддзі[187][188][189].

Адным з довадаў сваёй тэорыі нестрафардыянцы лічаць тое, што не захавалася ніякіх сведчанняў пра атрыманне Шэкспірам адукацыі, тады як слоўнікавы запас яго твораў па розных падліках складае ад 17 500 да 29 000 слоў[190], а таксама ў іх выяўляюцца глыбокія веды гісторыі і літаратуры. Калі не захавалася ніводнага рукапісу, напісанага рукой Шэкспіра, то праціўнікі традыцыйнай версіі робяць выснову, што яго літаратурная кар’ера была фальсіфікавана.

Рэлігія[правіць | правіць зыходнік]

Некаторыя навукоўцы лічаць, што сямейнікі Шэкспіра былі каталікамі, хоць у той час каталіцкая рэлігія знаходзілася пад забаронай[191]. Маці Шэкспіра, Мэры Ардэн, паходзілі з каталіцкай сям’і. Галоўным довадам прыналежнасці Шэкспіра да каталіцкай сям’і лічыцца тэстамент Джона Шэкспіра, знойдзены ў 1757 годзе на гарышчы яго дома. Арыгінал дакумента быў згублены, і навукоўцы разыходзяцца ў паглядах на яго сапраўднасць[192][193]. У 1591 годзе ўлады паведамілі, што ён не з’яўляецца ў цэрквы[194][195][196]. У 1606 годзе імя дачкі Шэкспіра Сюзанны трапіла ў спіс тых, хто не з’явіліся на велікодняе прычасце ў Стратфардзе[194][195][196]. Навукоўцы знайшлі ў п’есах Шэкспіра довады і за і супраць яго каталіцызму, але праўда не ўсталявана абсалютна дакладна[197][198].

Сексуальная арыентацыя[правіць | правіць зыходнік]

Нягледзячы на факт жаніцьбы Шэкспіра і наяўнасць дзяцей, у навуковай супольнасці існуюць розныя думкі адносна яго сексуальнай арыентацыі. Даследнікі часта лічаць, што санеты Шэкспіра аўтабіяграфічныя[199], і некаторыя робяць з іх выснову пра каханне Шэкспіра да маладога чалавека[200]. Іншыя, аднак, лічаць гэтыя санеты толькі выразам сяброўства, а не сексуальнай цягі[201][202][203]. 26 так званых санетаў да «Асмуглай Лэдзі», адрасаваных замужняй кабеце, часцяком прыводзяцца як довад яго гетэрасексуальнай арыентацыі[204].

Выгляд[правіць | правіць зыходнік]

Пісьмовых апісанняў выгляду Шэкспіра, зробленых пры яго жыцці, не захавалася, і вядуцца спрэчкі пра яго праўдзівае аблічча. Часта праўдзівым партрэтам Шэкспіра завецца Друшаўцкі партрэт, пра які Бен Джонсан адгукнуўся, як пра такі, што добра паказвае выгляд Шэкспіра[205], тым больш, што бюст на магіле Шэкспіра досыць падобен з гэтым партрэтам. Карціна пачатку XVII стагоддзя «Бен Джонсан і Уільям Шэкспір» утрымлівае выяву чалавека, які іграе ў шахматы, падобнага звонку на партрэты вялікага драматурга, выкананыя неўзабаве пасля яго смерці (яна ўтрымвае на звароце надпіс «Ben Jonson and William Shakespeare by Isaak Oliver, 1603»). Карціна ў наш час прыпісваецца галандскаму мастаку Карэлу ван Мандэру. У XVIII стагоддзі праводзілася мноства спроб усталяваць праўдзівы выгляд Шэкспіра, што пацягнула за сабой шматлікія фальсіфікацыі і розныя версіі[206].

Шэкспір на беларускай сцэне[правіць | правіць зыходнік]

На беларускай сцэне створаны новыя арыгінальныя трактоўкі і рашэнні «Гамлета», «Атэла», «Караля Ліра», «Макбета», «Утаймавання свавольніцы» і многіх іншых шэкспіраўскіх п’ес.

Напрыклад, акцёр беларускага савецкага тэатра Аляксандр Астужаў у вобразе Атэла адышоў ад традыцыйнага тлумачэння маўра як раўніўца, чалавека неўтаймоўнага, дзікага запалу. Яго Атэла быў «чалавекам найвялікшага даверу да людзей, добрай і светлай любові, чалавекам, які адчувае велізарнае шчасце ад валодання ўнутранай гармоніяй і вялікія пакуты пры страце гэтай гармоніі… Атэла Астужава быў паэтам, мысліцелем, маральным суддзёй, а затым ужо ваяром».

Лір у выкананні Саламона Міхаэлса — эпахальны шэкспіраўскі вобраз. У адрозненне ад іншых сусветнавядомых акцёраў, якія ігралі Ліра як бацьку, з жорсткай нялюдскасцю падманутага дочкамі, Міхаэлс на першы план выносіў не трагедыю старога бацькі і караля, а чалавека, які страшнай цаной заплаціў за разуменне свету. «Лір Міхаэлса, — піша прафесар Г. Н. Баяджыеў, — у сваіх нечалавечых пакутах знаходзіў праўду, за якую можна было плаціць жыццём. Ён паўставаў у фінале трагедыі як чалавек, які ўсё страціў, але замест згубленага набыў нешта значна больш каштоўнае: пазнанне супярэчлівага і страшнага свету».

Трэці спектакль — «Рамэа і Джульета» таксама быў выведзены за межы асабістых пачуццяў і сямейнай бытавой тэмы і вырашаўся як сацыяльная трагедыя. Услед за гэтымі пастаноўкамі на савецкай сцэне ствараецца цэлы шэраг іншых цікавых шэкспіраўскіх спектакляў.

Камедыйныя спектаклі «Шмат шуму з нічога» (театр ім. Вахтангава, 1936), «Утаймаванне свавольніцы» (ЦТЧА, 1938) і «Як вам гэта спадабаецца» (тэатр ім. Ярмолавай, 1940) з’явіліся значным этапам у засваенні камедыйнай творчасці Шэкспіра.

Пачатак новаму этапу шэкспіраўскага рэпертуара паклалі рэжысёры Г. Казінцаў (Ленінградскі тэатр ім. А. С. Пушкіна) і Н. Ахлапкоў (Маскоўскі тэатр ім. Ул. Маякоўскага), якія паставілі трагедыю «Гамлет» у пачатку 50-х гадоў.

Вялкім творчым дасягненнем з’явіліся шэкспіраўскія спектаклі, пастаўленыя Рускім драматычным тэатрам ім. М. Горкага (г. Мінск). Пастаноўкі «Дванаццатая ноч», «Атэла», «Кароль Лір» атрымалі шырокае прызнанне гледачоў. Камедыйны спектакль «Дванаццатая ноч» (1945), пастаўлены рэжысёрам С. Уладычанскім, — вытанчаны, лёгкі, дасціпны, музычны. Ён поўны чароўнага жарту, акцёрскіх знаходак, жыццярадасны.

Найлепшым спектаклем тэатра быў «Кароль Лір» (1953). Рэжысёр спектакля народны артыст В. Фёдараў і мастак А. Грыгар’янц, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР, з дакладнасцю ўзнавілі суровую атмасферу старажытнай Англіі.

Пастаноўкі п’ес Шэкспіра былі таксама здзейснены ў абласных тэатрах рэспублікі — Гомельскім («Зімовая казка» і «Рамэа і Джульета», рэжысёр Л. Эльстан) і Магілёўскім («Утаймаванне свавольніцы», рэжысёр Б. Лур’е).

Беларускі тэатр пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі адным з першых нацыянальных тэатраў звярнуўся да мастацкай скарбніцы англійскага генія. У 1925 годзе, у час вучобы творчай моладзі ў Беларускай студыі ў Маскве, мастацкі кіраўнік студыі Валянцін Сяргеевіч Смышляеў, падрыхтоўваючы рэпертуар будучага тэатра, паставіў камедыю «Сон у летнюю ноч».

У гэтай п’есе, як і ў іншых камедыях, створаных у першы перыяд творчасці Шэкспіра, з найбольшай паўнатой адлюстраваліся аптымізм і жыццярадаснасць драматурга. «Сон ў летнюю ноч» — камедыя пра каханне, якое атрымлівае перамогу над усімі забабонамі. Шэкспір сцвярждае ў ёй гуманістычны погляд на пытанні маралі, кахання, шлюбу. Гэта — паэтычная, пранізаная рамантыкай, іскрыстая весялосцю камедыя. Для працы з навучэнцамі ён абраў «Сон у летнюю ноч», таму што лічыў, што гэтая народна-феерычная камедыя, звязаная са святам Івана Купалы, створаныя ў ёй характары юнакоў і дзяўчат, якія змагаюцца за сваё шчасце, за права любіць, будуць блізкія беларуская моладзі. Шэкспір гэтак жа, як і народная драма і антычная трагедыя, уваходзіў у праграму выхавання будучых акцёраў і рэжысёраў.

Асобныя недахопы з’яўляліся вынікам таго, што шэкспіраўскі спектакль ствараўся сіламі яшчэ нявопытнай творчай моладзі. Студыйцы не заўсёды паспяхова ўвасаблялі цікавы рэжысёрскі задум; цяжка было на першых сітавінах справіцца з мастацкай шматпланавасцю камедыі, дамагчыся раўнавагі рэальных і фантастычных элементаў.

Пасля некалькіх паказаў у Маскве, спектакль «Сон у летнюю ноч» іграўся ў святочныя дні адкрыцця Другога Беларускага дзяржаўнага тэатра (21-22 лістапада 1926 года), створанага ў Віцебску на аснове студыі.

«Сон у летнюю ноч», — паведамляла «Звязда», — «спектакль, у якім тэатр ажыццявіў прымяненне так званых светлавых дэкарацый. Гэта пастаноўка у мінулым сезоне прайшла ў Віцебску 22 разы».

Высокую ацэнку спектаклю даў знавец Шэкспіра, прафесар Пражскага універсітэта Здэнэк Неедлы, які бачыў яго ў лістападзе 1927 года. Выказваліся і крытычныя заўвагі. Адчувалася, што пастаноўка не пакідала абыякавых, выклікала ажыўленыя спрэчкі.

Творчае жыццё «Сна ў летнюю ноч» было працяглым. Ён пяць гадоў не сходзіў са сцэны і быў сыграны больш за сто разоў. «Сон у летнюю ноч» быў адным з любімых спектакляў акцёраў, яны заўсёды з радасцю ў ім гулялі, удасканальваючы з году ў год сваё майстэрства.

«Сон у летнюю ноч» параўнальна рэдка ставіцца на сцэне. Праз шмат гадоў пасля беларускай пастаноўкі, камедыя была пастаўлена ў Маскоўскім тэатры Савецкай Арміі рэжысёрам А. Д. Паповым (1941).

Беларускія пераклады[правіць | правіць зыходнік]

  • «Антоній і Клеапатра»: драма (1982[207], Ю. Гаўрук)
  • «Атэла»: драма (1954[208], Ю. Гаўрук)
  • «Бура» (не друкавалася, ?Дата?, У. Някляеў)
  • «Гамлет»: драма (1935[209] і 1964[210], Ю. Гаўрук; 1954[208], В. і А. Вольскія; 1996[211], К. Крапіва)
  • «Дванаццатая ноч, альбо Чаго пажадаеце»: камедыя (1989[212], Я. Семяжон)
  • «Канец — справе вянец»: драма (1964, Ю. Гаўрук)
  • «Кароль Лір»: драма (1954[208], Я. Семяжон; 1974[213], Ю. Гаўрук)
  • «Рамэа і Джульета» (1954[208], К. Крапіва, Я. Семяжон; 1996[211], К. Крапіва)
  • «Рычард III» (А. Дудараў)
  • «Макбет» (1954[208], У. Шахавец)
  • «Санеты» (1964[214], У. Дубоўка[215]; таксама перакладаліся асобныя санеты, гл. ніжэй)
  • «Сон у летнюю ноч»: драма (1925, Ю. Гаўрук; 1989[212], А. Разанаў аўт. «Сон у Іванаву ноч»)
  • «Утаймаванне наравістай»/«Утаймаванне свавольніцы» (1989[212], Я. Семяжон)

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Бібліяграфія[правіць | правіць зыходнік]

  • Аникст А. А.. Театр эпохи Шекспира. М.: Искусство, 1965. — 328 °C. 2-е изд.: М., выдавецтва Дрофа, 2006. — 287 с. — ISBN 5-358-01292-3
  • Аникст А. Шекспир: Ремесло драматурга. М.: Сов.писатель, 1974. — 607 с.
  • Аникст А. Шекспир. М.: Мол. гвардия, 1964. — 367 с. («Жизнь замечательных людей»)
  • Аникст А. Творчество Шекспира.— М.: Гослитиздат, 1963. — 615 с.
  • Аникст А. Трагедия Шекспира «Гамлет»: Лит. комментарий. М.: Просвещение, 1986. — 223 с.
  • Брандес. Шекспир. Жизнь и произведения / Пер. В. М. Спасской и В. М. Фриче. М.: выданне К. Т. Солдатенкова, 1899; М.: Алгоритм, 1999. — 734 с — ISBN 5-88878-003-0
  • Гарин И. Пророки и поэты. В 7 т. М.: Терра, 1994. Т. 6.
  • Захаров Н. В., Луков Вл. А. Гений на века: Шекспир в европейской культуре — М.: ГИТР, 2012. — 504 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-94237-049-7.
  • Захаров Н. В. Шекспиризм русской классической литературы: тезаурусный анализ / отв. ред. Вл. А. Луков — М.: выдавецтва Моск. гуманит. ун-та, 2008. — 320 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98079-486-6.
  • Козинцев Г. Наш современник Вильям Шекспир.— 2-е изд., перераб. и доп. — Л.; М.: Искусство, 1966. — 350 с.
  • Левидова И. М. Шекспир: Библиогр. рус. пер. и Крит. лит. на рус. яз., 1748—1962 / Отв. ред. М. П. Алексеев.— М.: М.: Книга, 1964. — 711 с.
  • Левидова И. М. Уильям Шекспир: Библиогр. указ. рус. пер. и Крит. лит. на рус. яз., 1963—1975 / Отв. ред. Е. Ю. Гениева. — М.: Книга, 1978. — 186 с.
  • Морозов М. Статьи о Шекспире / Вступ. ст. Р.Самарина.— М.: Худож. лит., 1964.— 311 с.
  • Морозов М. Шекспир: 1564—1616.— 2-е изд.— М.: Мол. гвардия, 1956. — 214 с. («Жизнь замечатательных людей»)
  • Оден У. Х. Лекции о Шекспире / Пер. с англ. М. Дадяна. М.: выдавецтва Ольги Морозовой, 2008. — 576 с — ISBN 978-5-98695-022-8.
  • Пинский Л. Шекспир. М.: Худож. лит., 1971. — 606 с.
  • Смирнов А. А. Шекспир. Л.; М.: Искусство, 1963. — 192 с.
  • Фридштейн Ю. Г. Уильям Шекспир: Библиографический указатель русских переводов и Критическая литература на русском языке: 1976—1987 / Вступ. ст. А. А. Аникста; отв. ред. Е. Ю. Гениева. М.: ВГБИЛ, 1989. — 334 с.
  • Холлидей Ф. Е. Шекспир и его мир / Предисл., пер. и коммент. В. Харитонова. М.: Радуга, 1986. — 168 с.
  • Чернова А. …Все краски мира, кроме жёлтой: Опыт пластической характеристики персонажа у Шекспира. М.: Искусство, 1987. — 221 с.
  • Шекспир в междисциплинарных гуманитарных исследованиях : коллективная монография по материалам Международного научного семинара / ред.-сост. В. С. Макаров, Н. В. Захаров, Б. Н. Гайдин — М.: выдавецтва Моск. гуманит. ун-та, 2015. — 238 с. — 500 экз. — [[Special:Booksources/978-5-906822-82-6 (архивировано в WebCite)|ISBN 978-5-906822-82-6 (архивировано в WebCite)]].
  • Шекспировские чтения. Науч. совет РАН «История мировой культуры» / гл. ред. А. В. Бартошевич, отв. ред. И. С. Приходько — М.: выдавецтва Моск. гуманит. ун-та, 2010. — 404 с. — 350 экз. — ISBN 978-5-98079-656-3 (в пер.).
  • Шекспировские чтения 2006. Науч. совет РАН «История мировой культуры» / гл. ред. А. В. Бартошевич, отв. ред., сост. И. С. Приходько. — М.: выдавецтва «Наука», 2011. — 469 с. — 800 экз. — ISBN 978-5-02-03788-4 (в пер.).
  • Шестов Л. Шекспир и его критик Брандес
  • Юткевич С. И. Шекспир и кино — М.: Наука, 1973.
  • Adams, Joseph Quincy. A Life of William Shakespeare — Boston: Houghton Mifflin, 1923.
  • Ackroyd, Peter. Shakespeare: The Biography — London: Vintage, 2006. — ISBN 978-0-7493-8655-9.
  • Bate, Jonathan The Soul of the Age — London: Penguin, 2008. — ISBN 978-0-670-91482-1.
  • Berry, Ralph Changing Styles in Shakespeare — London: Routledge, 2005. — ISBN 0-415-35316-5.
  • Bloom, Harold Shakespeare: The Invention of the Human — New York: Riverhead Books, 1999. — ISBN 1-57322-751-X.
  • Boyce, Charles Dictionary of Shakespeare — Ware, Herts, UK: Wordsworth, 1996. — ISBN 1-85326-372-9.
  • Bradbrook, M. C. Shakespeare's Styles: Essays in Honour of Kenneth Muir — Cambridge University Press, 2004. — P. 191–204. — ISBN 0-521-61694-8.
  • Bradley, A. C. Shakespearean Tragedy: Lectures on Hamlet, Othello, King Lear and Macbeth — London: Penguin, 1991. — ISBN 0-14-053019-3.
  • Bryant, John Moby Dick as Revolution // Levine, Robert Steven The Cambridge Companion to Herman Melville. — Cambridge: Cambridge University Press, 1998. — ISBN 0-521-55571-X.
  • Brooke, Nicholas Introduction // The Tragedy of Macbeth. — Oxford: Oxford University Press, 1998. — ISBN 0-19-283417-7.
  • Casey, Charles Was Shakespeare gay? Sonnet 20 and the politics of pedagogy. College Literature (1998). Архівавана з першакрыніцы 16 мая 2007. Праверана 11 чэрвеня 2013.
  • Carlyle, Thomas On Heroes, Hero-worship, and the Heroic in History // Adams, John Chester {{{выданне}}}. — Boston: Houghton, Mifflin and Company, 1907. — ISBN 1-4069-4419-X.
  • Cercignani, Fausto Shakespeare's Works and Elizabethan Pronunciation — Oxford: University Press (Clarendon Press), 1981.
  • Chambers, E. K. Shakespearean Gleanings — Oxford: Oxford University Press, 1944. — ISBN 0-8492-0506-9.
  • Cheney, Patrick Gerard The Cambridge Companion to Christopher Marlowe — Cambridge: Cambridge University Press, 2004. — ISBN 0-521-52734-1.
  • Clemen, Wolfgang Shakespeare's Soliloquies — London: Routledge, 1987. — ISBN 0-415-35277-0.
  • Clemen, Wolfgang Shakespeare's Dramatic Art: Collected Essays — New York: Routledge, 2005a. — ISBN 0-415-35278-9.
  • Clemen, Wolfgang Shakespeare's Imagery — London: Routledge, 2005b. — ISBN 0-415-35280-0.
  • Cooper, Tarnya Searching for Shakespeare — National Portrait Gallery and Yale Center for British Art: Yale University Press, 2006. — ISBN 978-0-300-11611-3.
  • Crystal, David The Cambridge Encyclopedia of the English Language — Cambridge: Cambridge University Press, 2001. — ISBN 0-521-40179-8.
  • Dominik, Mark Shakespeare–Middleton Collaborations — Beaverton, OR: Alioth Press, 1988. — ISBN 0-945088-01-9.
  • Dowden, Edward Shakspere — New York: Appleton & Co., 1881.
  • Drakakis, John Alternative Shakespeares — New York: Meuthen, 1985. — ISBN 0-416-36860-3.
  • Dryden, John An Essay of Dramatic Poesy — Oxford: Clarendon Press, 1889. — ISBN 81-7156-323-6.
  • Dutton, Richard A Companion to Shakespeare's Works: The Histories — Oxford: Blackwell, 2003. — ISBN 0-631-22633-8.
  • Edwards, Phillip Shakespeare's Romances: 1900–1957 // Nicoll, Allardyce Shakespeare Survey. — Cambridge: Cambridge University Press, 1958. — ISBN 0-521-21500-5.
  • Evans, G. Blakemore Commentary // The Sonnets. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — ISBN 0-521-22225-7.
  • Foakes, R. A. Playhouses and Players // Braunmuller, A. The Cambridge Companion to English Renaissance Drama. — Cambridge: Cambridge University Press, 1990. — ISBN 0-521-38662-4.
  • Fort, J. A. The Story Contained in the Second Series of Shakespeare's Sonnets // The Review of English Studies. — 1927. — В. 12.
  • Frye, Roland Mushat The Art of the Dramatist — London; New York: Routledge, 2005. — ISBN 0-415-35289-4.
  • Gibson, H. N. The Shakespeare Claimants: A Critical Survey of the Four Principal Theories Concerning the Authorship of the Shakespearean Plays — London: Routledge, 2005. — ISBN 0-415-35290-8.
  • Gibbons, Brian Shakespeare and Multiplicity — Cambridge: Cambridge University Press, 1993. — ISBN 0-521-44406-3.
  • Grady, Hugh Modernity, Modernism and Postmodernism in the Twentieth Century's Shakespeare // Bristol, Michael Shakespeare and Modern Theatre: The Performance of Modernity. — New York: Routledge, 2001a. — ISBN 0-415-21984-1.
  • Grady, Hugh Shakespeare Criticism 1600–1900 // deGrazia, Margreta The Cambridge Companion to Shakespeare. — Cambridge: Cambridge University Press, 2001b. — ISBN 0-521-65094-1.
  • Greer, Germaine William Shakespeare — Oxford: Oxford University Press, 1986. — ISBN 0-19-287538-8.
  • Greenblatt, Stephen Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare — London: Pimlico, 2005. — ISBN 0-7126-0098-1.
  • Honan, Park Shakespeare: A Life — Oxford: Oxford University Press, 1998. — ISBN 0-19-811792-2.
  • Jonson, Ben The First Folio of Shakespeare — New York: W. W. Norton & Company, 1996. — ISBN 0-393-03985-4.
  • Johnson, Samuel Samuel Johnson's Dictionary: Selections from the 1755 Work that Defined the English Language — Delray Beach, FL: Levenger Press, 2002. — ISBN 1-84354-296-X.
  • Kastan, David Scott. Shakespeare After Theory — London: Routledge, 1999. — ISBN 0-415-90112-X.
  • Kathman, David The Question of Authorship // Wells, Stanley Shakespeare: an Oxford Guide. — Oxford University Press, 2003. — С. 620–32. — ISBN 978-0-19-924522-2.
  • Knutson, Roslyn. Playing Companies and Commerce in Shakespeare's Time — Cambridge: Cambridge University Press, 2001. — ISBN 0-521-77242-7.
  • Lee, Sidney Shakespeare's Life and Work — London: Smith Elder & Co., 1900.
  • Levenson, Jill L. Introduction // Romeo and Juliet. — Oxford: Oxford University Press, 2000. — ISBN 0-19-281496-6.
  • Levin, Harry Critical Approaches to Shakespeare from 1660 to 1904 // Wells, Stanley The Cambridge Companion to Shakespeare Studies. — Cambridge: Cambridge University Press, 1986. — ISBN 0-521-31841-6.
  • Love, Harold Attributing Authorship: An Introduction — Cambridge: Cambridge University Press, 2002. — ISBN 0-521-78948-6.
  • McDonald, Russ Shakespeare's Late Style — Cambridge: Cambridge University Press, 2006. — ISBN 0-521-82068-5.
  • McMichael, George Shakespeare and his Rivals: A Casebook on the Authorship Controversy — New York: Odyssey Press, 1962.
  • Muir, Kenneth Shakespeare's Tragic Sequence — London: Routledge, 2005. — ISBN 0-415-35325-4.
  • Nagler, A. M. Shakespeare's Stage — New Haven, CT: Yale University Press, 1958. — ISBN 0-300-02689-7.
  • Paraisz, Júlia The Nature of a Romantic Edition // Holland, Peter Shakespeare Survey. — Cambridge: Cambridge University Press, 2006. — ISBN 0-521-86838-6.
  • Pequigney, Joseph Such Is My Love: A Study of Shakespeare's Sonnets — Chicago: University of Chicago Press, 1985. — ISBN 0-226-65563-6.
  • Pritchard, Arnold Catholic Loyalism in Elizabethan England — Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1979. — ISBN 0-8078-1345-1.
  • Ribner, Irving The English History Play in the Age of Shakespeare — London: Routledge, 2005. — ISBN 0-415-35314-9.
  • Ringler, William, Jr. Shakespeare and His Actors: Some Remarks on King Lear // Ogden, James In Lear from Study to Stage: Essays in Criticism. — New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press, 1997. — ISBN 0-8386-3690-X.
  • Rowe, Nicholas Some Acount of the Life &c. of Mr. William Shakespear = 1709 / Gray, Terry A. — 1997.
  • Sawyer, Robert Victorian Appropriations of Shakespeare — New Jersey: Fairleigh Dickinson University Press, 2003. — ISBN 0-8386-3970-4.
  • Shapiro, James 1599: A Year in the Life of William Shakespeare — London: Faber and Faber, 2005. — ISBN 0-571-21480-0.
  • Schanzer, Ernest The Problem Plays of Shakespeare — London: Routledge and Kegan Paul, 1963. — ISBN 0-415-35305-X.
  • Schoenbaum, Samuel William Shakespeare: A Compact Documentary Life — Oxford: Oxford University Press, 1987. — ISBN 0-19-505161-0.
  • Schoenbaum, Samuel Shakespeare's Lives — Oxford: Oxford University Press, 1991. — ISBN 0-19-818618-5.
  • Shapiro, James Contested Will: Who Wrote Shakespeare? — New York: Simon & Schuster, 2010. — ISBN 9781416541622.
  • Snyder, Susan Introduction // The Winter's Tale. — Cambridge: Cambridge University Press, 2007. — ISBN 0-521-22158-7.
  • Steiner, George The Death of Tragedy — New Haven: Yale University Press, 1996. — ISBN 0-300-06916-2.
  • Wain, John Samuel Johnson — New York: Viking, 1975. — ISBN 0-670-61671-0.
  • Wells, Stanley Shakespeare: An Oxford Guide — Oxford: Oxford University Press, 2003. — ISBN 0-19-924522-3.
  • Wells, Stanley. Shakespeare & Co — New York: Pantheon, 2006. — ISBN 0-375-42494-6.
  • Wood, Michael Shakespeare — New York: Basic Books, 2003. — ISBN 0-465-09264-0.
  • Wells, Stanley The Oxford Shakespeare: The Complete Works — Oxford: Oxford University Press, 2005. — ISBN 0-19-926717-0.
  • Wilson, Richard Secret Shakespeare: Studies in Theatre, Religion and Resistance — Manchester: Manchester University Press, 2004. — ISBN 0-7190-7024-4.
  • Wright, George T. The Play of Phrase and Line // McDonald, Russ Shakespeare: An Anthology of Criticism and Theory, 1945–2000. — Oxford: Blackwell, 2004. — ISBN 0-631-23488-8.
  • Джеймс Б., Рубинстайн У.Д. Тайное станет явным. Шекспир без маски = The truth will out: unmasking the real Shakespeare — М.: Весь Мир, 2008. — 376 с. — (Магия имени). — ISBN 978-5-7777-0373-6.

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Аникст А. А., Левин Ю. Д. Шекспир // Краткая литературная энциклопедия М.: Большая российская энциклопедия, 1975. — Т. 8. — С. 659–678.
  2. 2,0 2,1 Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #118613723 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  3. http://www.bbc.co.uk/history/people/william_shakespeare/
  4. http://www.jstor.org/stable/2871520
  5. 5,0 5,1 http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb119246079
  6. Biography: or, Third division of… — Google Книги
  7. Greenblatt, 2005, p. 11
  8. Dobson, 1992, pp. 185–186
  9. Craig, 2003, p. 3
  10. Shapiro, 2005, pp. xvii–xviii
  11. Schoenbaum, 1991, pp. 41, 66, 397–98, 402, 409
  12. Taylor, 1987, pp. 109–134
  13. Смирнов А. А. Уильям Шекспир // Шекспир У. Полное собрание сочинений в 8 томах. М.: Искусство, 1957. Т. 1., с. 30.
  14. А.Аникст. Шекспир
  15. 15,0 15,1 15,2 С. Шенбаум. Шекспир. Краткая документальная биография
  16. Baldwin, T. W. William Shakspere’s Small Latine and Less Greeke. 2 Volumes. Urbana-Champaign: University of Illinois Press, 1944: passim. See also Whitaker, Virgil. Shakespeare’s Use of Learning. San Marino: Huntington Library Press, 1953: 14-44.
  17. Germaine Greer «Past Masters: Shakespeare» (Oxford University Press 1986, ISBN 0-19-287538-8) pp1-2
  18. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 95. .
  19. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 97-108.
  20. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 144-145. .
  21. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 110-111. .
  22. Хонігман Э..  — С. 1. .
  23. Хонігман Э..  — С. 95-117. .
  24. Театр эпохи Шекспира: уч. пособие для вузов / А. А. Аникст. — 2-е изд., испр. — М.: Дрофа, 2006. — С. 82. ISBN 5-358-01292-3
  25. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 153. .
  26. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 151-152. .
  27. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 144-146. .
  28. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 184. .
  29. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 208-209. .
  30. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 188.
  31. Kastan, 1999, p. 37
  32. Knutson, 2001, p. 17
  33. Adams, 1923, p. 275
  34. Wells, 2006, p. 28
  35. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 200.
  36. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 200-201.
  37. Rowe, 1709
  38. Ackroyd, 2006, p. 357
  39. Шэнбаум С.. William Shakespeare — С. 202-203.
  40. Honan, 1998, p. 121
  41. Shapiro, 2005, p. 122
  42. Honan, 1998, p. 325
  43. Greenblatt, 2005, p. 405
  44. 44,0 44,1 Ackroyd, 2006, p. 476
  45. Bate, 2008, pp. 354-355
  46. Honan, 1998, pp. 382–83
  47. Honan, 1998, p. 326
  48. Ackroyd, 2006, pp. 462–464
  49. Schoenbaum, 1987, pp. 272–274
  50. Honan, 1998, p. 387
  51. Schoenbaum, 1987, p. 279
  52. Honan, 1998, pp. 375–78
  53. Schoenbaum, 1987, p. 276
  54. И. Гилилов. Игра об Уильяме Шекспире, или Тайна Великого Феникса. М., 1977, с. 122—124. ISBN 5-87334-021-8
  55. Schoenbaum, 1987, p. 25
  56. Schoenbaum, 1987, p. 287
  57. Schoenbaum, 1987, p. 292
  58. Schoenbaum, 1987, p. 304
  59. Honan, 1998, pp. 395–96
  60. Schoenbaum, 1987, p. 296
  61. Schoenbaum, 1987, p. 289
  62. Schoenbaum, 1991, p. 275
  63. Ackroyd, 2006, p. 483
  64. Frye, 2005, p. 16
  65. Greenblatt, 2005
  66. Schoenbaum, 1987, pp. 301-3
  67. Schoenbaum, 1987, pp. 306-7
  68. Schoenbaum 1987, 306.
  69. Schoenbaum, 1987, pp. 308-10
  70. В. Г. Белинский Гамлет, драма Шекспира. Мочалов в роли Гамлета // Собрание сочинений в трёх томах. — М.: 1948. — Т. 1. — С. 302—303.
  71. У. Шекспир. Комедии. Вступительная статья О. Постнова. — М. Эксмо, 2008. с. 10. ISBN 978-5-699-28192-3
  72. Луков Вл. А. Жанр // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».
  73. Wells, Orlin, p. 49
  74. 74,0 74,1 Frye, 2005, p. 9
  75. Honan, 1998, p. 166
  76. Schoenbaum, 1987, pp. 159–61
  77. Dutton, 2003, p. 147
  78. Ribner, 2005, pp. 154–155
  79. 79,0 79,1 Frye, 2005, p. 105
  80. Ribner, 2005, p. 67
  81. Cheney, 2004, p. 100
  82. У. Шекспир. Комедии. Вступительная статья О. Постнова. — М. Эксмо, 2008. с. 18. ISBN 978-5-699-28192-3
  83. Honan, 1998, p. 136
  84. Schoenbaum, 1987, p. 166
  85. Ackroyd, 2006, p. 235
  86. Wood, 2003, pp. 161–162
  87. Wood, 2003, pp. 205–206
  88. Honan, 1998, p. 258
  89. Ackroyd, 2006, p. 359
  90. Ackroyd, 2006, pp. 362–383
  91. Shapiro, 2005, p. 150
  92. Gibbons, 1993, p. 1
  93. Ackroyd, 2006, p. 356
  94. Wood, 2003, 161
  95. Honan, 1998, p. 206
  96. Ackroyd, 2006, p. 353, 358
  97. Shapiro, 2005, pp. 151–153
  98. Bradley, 1991, p. 85
  99. Muir, 2005, pp. 12–16
  100. Bradley, 1991, p. 94
  101. Bradley, 1991, p. 86
  102. Bradley, 1991, p. 40
  103. Bradley, 1991, p. 42
  104. Greenblatt, 2005, p. 304
  105. McDonald, 2006, pp. 43–46
  106. Bradley, 1991, p. 306
  107. Ackroyd, 2006, p. 444
  108. McDonald, 2006, pp. 69–70
  109. Dowden, 1881, p. 57
  110. Dowden, 1881, p. 60
  111. Frye, 2005, p. 123
  112. McDonald, 2006, pp. 15
  113. Wells, Taylor, p. xx
  114. Wells, Taylor, p. xxi
  115. 115,0 115,1 Foakes, 1990, p. 6
  116. Shapiro, 2005, pp. 125–31
  117. Nagler, 1958, p. 7
  118. Shapiro, 2005, pp. 131–2
  119. Wells, Taylor, p. xxii
  120. Foakes, 1990, p. 33
  121. Ackroyd, 2006, p. 454
  122. Ringler, 1997, p. 127
  123. Schoenbaum, 1987, p. 210
  124. Shapiro, 2005, pp. 247–9
  125. 125,0 125,1 Wells, Taylor, p. 1247
  126. Rowe, 2006, p. 21
  127. Frye, 2005, p. 288
  128. Rowe, 2006, p. 3
  129. Rowe, 2006, p. 1
  130. Honan, 1998, p. 289
  131. Schoenbaum, 1987, p. 327
  132. Clemen, 2005a, p. 150
  133. Clemen, 2005b, p. 29
  134. Brooke, 2004, p. 69
  135. Bradbrook, 2004, p. 195
  136. Clemen, 2005b, p. 263
  137. Frye, 2005, p. 185
  138. Wright, 2004, p. 868
  139. Bradley, 1991, p. 91
  140. 140,0 140,1 McDonald, 2006, pp. 42–6
  141. McDonald, 2006, p. 36, 39, 75
  142. Gibbons, 1993, p. 4
  143. Gibbons, 1993, pp. 1-4
  144. McDonald, 2006, p. 13
  145. англ.: He was not of an age, but for all time.
  146. Jonson, 1996, p. 10
  147. Dominik, 1988, p. 9
  148. Grady, 2001b, p. 267
  149. Grady, 2001b, p. 265
  150. Greer, 1986, p. 9
  151. Grady, 2001b, p. 266
  152. Soul of the age, the applause, delight, the wonder of our stage
  153. Grady, 2001b, p. 269
  154. Dryden, 1889, p. 71
  155. 155,0 155,1 Grady, 2001b, p. 270
  156. Levin, 1986, p. 217
  157. Grady, 2001b, p. 272-274
  158. Levin, 1986, p. 223
  159. Sawyer, 2003, p. 113
  160. That King Shakespeare … over us all, as the noblest, gentlest, yet strongest of rallying signs; indestructible
  161. Carlyle, 1907, p. 161
  162. Grady, 2001b, p. 276
  163. Толстой Л. Н. «О Шекспире и о драме»
  164. Grady, 2001a, pp. 22–6
  165. Grady, 2001a, pp. 24
  166. Grady, 2001a, pp. 29
  167. Drakakis, 1985, pp. 16–17, 23–25
  168. Chambers, 1944, p. 35
  169. Levenson, 2000, pp. 49–50
  170. Clemen, 1987, p. 179
  171. Steiner, 1996, p. 145
  172. Bryant, 1998, p. 82
  173. Wells, Orlin, pp. 641–2.
  174. Paraisz, 2006, p. 130
  175. Bloom, Harold The Western Canon — New York. — Riverhead Books. — P. 346.
  176. Cercignani, 1981
  177. Crystal, 2001, pp. 55–65
  178. Wain, 1975, p. 194
  179. Johnson, 2002, p. 12
  180. Crystal, 2001, pp. 63
  181. Смирнов П. Шекспир обзавелся домом и портретом // Газета.ру
  182. Найден «настоящий» портрет Шекспира // RB.ru
  183. Shapiro, 2010, pp. 77-8
  184. Gibson, 2005, pp. 48, 72, 124
  185. McMichael, Glenn, p. 56
  186. Did He or Didn’t He? That Is the Question. The New York Times (22.04.2007). Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2013. Праверана 26 красавіка 2013.
  187. Kathman, 2003, pp. 620, 625–626
  188. Love, 2002, pp. 194–209
  189. Schoenbaum, 1991, pp. 430–40
  190. Nevalainen, Terttu Early Modern English Lexis and Semantics — Cambridge University Press, 1999. — С. 332-458. — ISBN 978-0-521-26476-1.
  191. Pritchard, 1979, p. 3
  192. Wood, 2003, pp. 75–8
  193. Ackroyd, 2006, pp. 22–3
  194. 194,0 194,1 Wood, 2003, p. 78
  195. 195,0 195,1 Ackroyd, 2006, pp. 416
  196. 196,0 196,1 Schoenbaum, 1987, pp. 41–2, 286
  197. Wilson, 2004, p. 34
  198. Shapiro, 2005, p. 167
  199. Lee, 1900, p. 55
  200. Bruce R. Smith Shakespeare, William (1564-1616). glbtq. Архівавана з першакрыніцы 11 чэрвеня 2013. Праверана 10 чэрвеня 2013.
  201. Casey
  202. Pequigney, 1985
  203. Evans, 1996, p. 132
  204. Fort, 1927, pp. 406–414
  205. Cooper, 2006, pp. 48, 57
  206. Schoenbaum, 1981, p. 190
  207. Шэкспір, Вільям. Антоній і Клеапатра: Трагедыя: Пер.з англ. / Пер., прадм. і заўв. Ю.Гаўрука; Маст. Ю.Зайцаў. — Мн.: Мастац.літ., 1982.
  208. 208,0 208,1 208,2 208,3 208,4 Шэкспір, Вільям. Трагедыі / Рэд.пер.: К.Крапіва, Я.Семежонаў: Пер.з англ. — Мн.: Дзяржвыд БССР. Рэд.мастац.літ., 1954. Змест: Рамэо і Джульета; Гамлет; Отэло; Кароль Лір; Макбет;
  209. Шэкспір, Уільям. Трагічная гісторыя пра Гамлета прынца Дацкага. — Мн.: ДВБ. Сектар маст. літ., 1935.
  210. Шэкспір, Вільям. Гамлет, прынц Дацкі: Трагедыя / Пер. з англ. Ю.Гаўрука; Маст. Б.Забораў. — Мн.: Беларусь, 1964.
  211. 211,0 211,1 Шэкспір, Вільям Рамэо і Джульета; Гамлет, прынц Дацкі: Трагедыі / Вільям Шэкспір. Тарцюф, альбо Ашуканец: Камедыя / Жан Батыст Мальер. Разбойнікі: Драма: [Для ст. шк. ўзросту] / Фрыдрых Шылер. — Мн.: Юнацтва, 1996. — 443 с. — (Школьная бібліятэка). ISBN 985-05-0077-8
  212. 212,0 212,1 212,2 Уільям Шэкспір. Тры камедыі: Дванаццатая ноч, альбо Чаго пажадаеце; Утаймаванне наравістай; Сон у Іванаву ноч / Пер. з англ. А. Разанава і Я. Семяжона. — Мн.: Маст. літ., 1989.
  213. Шэкспір, Вільям. Кароль Лір: Трагедыя / Пер. з англ. Ю.Гаўрука; Маст. Б.Забораў. — Мн.: Мастац. літ., 1974.
  214. Санеты / Пер. У. Дубоўка. — Мн.: Беларусь, 1964.
  215. У. Дубоўка ў сваіх вельмі дакладных перакладах прытрымліваецца схемы рыфмоўкі арыгінала
  216. 216,0 216,1 216,2 216,3 Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыюс 2008. — 896 с. 1000 ас.
  217. 217,0 217,1 217,2 217,3 217,4 217,5 Гаўрук, Ю. Агні ў прасторах. — Мн.: Маст. літ-ра, 1975.
  218. Кахаць — гэта значыць… / Пераклады Рыгора Барадуліна. — Мн.: Маст. літ-ра, 1986….
  219. Р. Барадулін пераклаў 3 санеты, кн. «Кахаць — гэта значыць…», але нумары 2-х пры напісанні гэтага артыкула не былі выяўленыя.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Аникст, А. Трагедия Шекспира «Гамлет». — М., 1986
  • Бачелис, Т. Шекспир и Крэг. — М., 1983
  • Борисова, Т. Шекспир на белорусской сцене / Ред. Г. И. Бояджиев. — Мн.: Наука и техника, 1964.
  • Дживилегов, А., Бояджиев, Г. История западно-европейского театра. — М., 1991
  • Западно-европейский театр от эпохи Возрождения до рубежа XIX—XX вв. Очерки. — М., 2001
  • Морозов, М. О Шекспире // Морозов, М. Избранное. — М., 1979.
  • Шэкспір Уільям // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Уклад. Дубянецкі Э. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6