Краёўцы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Краёўцы (польск.: Krajowcy) — палітычная плынь першага дваццацігоддзя XX ст. у Беларусі і Літве, дзеячы якой (галоўным чынам, карэннае каталіцкае і польскамоўнае сярэднезаможнае і заможнае дваранства шасці губерняў Паўночна-Заходняга края Расійскай імперыі) сумяшчалі ў сваёй праграме аўтанамісцкія («краёвыя»), ліберальныя і інтэрнацыянальныя лозунгі.

Ідэалогія «краёўцаў» атрымала назву «краёвасць» (альбо «краёвая канцэпцыя», «краёвая ідэя») і грунтавалася на ідэі грамадзянскай нацыі, паводле якой усе карэнныя жыхары літоўска-беларускага краю (зямель былога Вялікага Княства Літоўскага), незалежна ад іх этнічна-культурнай прыналежнасці, з'яўляюцца «грамадзянамі краю» і павінны супольна працаваць на яго развіццё, росквіт і палітычную суб'ектнасць.

Пашырэнню руху «краёўцаў» спрыяла далучэнне да яго — лідараў розных этнакультурных і этнапалітычных рухаў літоўска-беларускіх губерняў (як правіла — інтэлігенцыі), якія сфармавалі ліберальна-дэмакратычную плынь руху (побач з першапачатковай ліберальна-кансерватыўнай плынню, прадстаўленай сярэднезаможным і заможным дваранствам).

Рух краёўцаў у міжваенны перыяд (1918—1939) трансфармаваўся і ў новым выглядзе меў сваіх пераемнікаў у Другой Рэчы Паспалітай (Польшчы).

Этымалогія тэрміна[правіць | правіць зыходнік]

На думку польскага гісторыка Зыгмунта Юндзіла і беларускага гісторыка Аляксандра Смалянчука этымалогія тэрміна «краёўцы» і «краёвасць» зыходзіць ад тэрміна «край», якім карэннае польскамоўнае і каталіцкае дваранства азначала землі былога Вялікага Княства Літоўскага (у межах па стану на 1771 г. — да першага падзелу Рэчы Паспалітай), якое сваімі знешнімі межамі амаль супадала са знешнімі межамі ўсіх шасці літоўска-беларускіх губерняў («Паўночна-Заходняга края») Расійскай імперыі[1]. На думку польскага гісторыка Юліюша Бардаха тэрмін «край» паходзіць ад тэрміна «Паўночна-Заходні край», які карэнным дваранствам менаваўся проста як «край» і поўнасцю асацыяваўся з землямі былога Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ)[2]. Аляксандр Смалянчук адзначае, што тэрмін «краёвец» у творах краёўцаў ужываецца як сінонім слова «аўтахтон», «мясцовы жыхар», што было характэрна і для мемуараў мясцовых дваран першай паловы XIX ст.[3].

Выспяванне і ўзнікненне[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы «краёвай канцэпцыі» на землях, якія ўваходзілі калісьці ў склад ВКЛ, знаходзяцца глыбей, чым пералом XIX—XX стст. Краёвасць выцякала з памяці карэнных дваран і інтэлігенцыі аб былым адзінстве гэтай тэрыторыі (шасці паўночна-заходніх губерняў) у часы ВКЛ і імкнення захаваць і ўмацаваць тое адзінства і далей. Аднак несумненна каталізатарам публічнага з'яўлення «краёвасці» сталі наспяванне і пачатак рэвалюцыі 1905—1907 гадоў, якая ўсталявала ў Расійскай імперыі дзяржаўным ладам канстытуцыйную манархію (шляхам стварэння заканадаўчай Дзяржаўнай Думы і змянення функцый Дзяржаўнага Савета), а ў прыватнасці такая падзея як выданне Маніфеста 17 кастрычніка 1905 года аб перабудове дзяржаўнага ладу Расійскай імперыі. Менавіта Маніфест, які надаваў жыхарам імперыі шмат грамадзянскіх свабод — недатыкальнасць асобы, свабоду сумлення, слова, сходаў, стварэння арганізацый, права голасу і г.д., дазволіў самай палітычна актыўнай праслойцы мясцовага сярэднезаможнага і заможнага дваранства Паўночна-Заходняга края афіцыйна аформіць праз дыскусію ў друку сваю ідэалогію («краёвасць»), што дагэтуль выпрацоўвалася і прысутнічала толькі ў прыватнай палеміцы[4].

«Краёвая канцэпцыя» вырасла з імкнення аб'яднання ў рамках шасці літоўска-беларускіх губерняў (Паўночна-Заходняга краю) разнароднага этнічна і канфесійна, але ўзаемазвязанага тэрытарыяльна, культурна і гістарычна насельніцтва зямель былога Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ)[5]. Рэжым выключных законаў у Паўночна-Заходнім краі (галоўным чынам, абмежавальнага і дыскрымінацыйнага характару да «асоб польскага паходжання»), уведзены расійскай уладай, асабліва цяжкі пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў, стрымліваў эканамічнае развіццё літоўска-беларускіх зямель[6]. «Краёвая ідэя» была патрыятычным памкненнем значнай часткі мясцовых дваран і інтэлігенцыі супрацьстаяць ператварэнню сваёй зямлі ў звычайную акраіну Расіі ці Польшчы, стала спробай зламання правінцыялізацыі ў Расійскай імперыі літоўска-беларускіх губерняў (былых зямель ВКЛ) — спробай ператварэння іх у самастойны палітычны і культурны суб'ект, спробай супрацьстаяння русіфікацыі[4].

«Краёўцы» таксама падвяргалі пастаяннай крытыцы ідэі Польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыі (г.зв. «эндэкаў», «эндэцыі»), бо бачылі ў нацыяналістычнай праграме і дзейнасці гэтай партыі ў літоўска-беларускіх губернях захады выключна ў інтарэсах «Кангрэсоўкі» (г.зн. польскіх губерняў Расійскай імперыі) і палякаў. «Эндэкі» прапагандавалі ідэі адмовы ад адраджэння шматэтнічнай Рэчы Паспалітай у межах да яе першага падзела (1772) і шматвекавой уніі Польскага каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага; выступалі за фармаванне гамагеннай па мове, рэлігіі і культуры польскай дзяржавы — выключна з этнічна польскіх зямель (з тых, дзе дамінавала польская мова сярод сельскага насельніцтва), і за ўтрыманне толькі тых невялікіх па абшару іншаэтнічных тэрыторый (частак Віленскай, Гродзенскай і Валынскай губерняў), насельніцтва якіх можна хутка апалячыць. «Эндэкі» не бачылі патрэбы шукання саюзнікаў сярод літоўцаў, беларусаў, украінцаў і яўрэяў; адхілялі маранні «краёўцаў» аб рэстытуцыі ВКЛ як супярэчных польскім інтарэсам, бо лічылі, што ў аўтаномнай «Літве» палякі застануцца нацыянальнай меншасцю і гэта пагоршыць іх статус; выступалі за асіміляцыю няпольскага насельніцтва і ўмацаванне польскай нацыянальнай свядомасці праз насаджэнне польскай мовы ў сферы адукацыі і культуры[7].

Чэслаў Янкоўскі выказаў сваё меркаванне проста: «Даўняя краёвая ідэя была даўняй антытэзай усяпольскасці»[8]. Гэтым ён хацеў сказаць, што «краёвая ідэя» была ў многім і працягам г.зв. «літоўскага сепаратызма» у Рэчы Паспалітай, калі шляхта ВКЛ супраціўлялася ўсялякім захадам скасаваць унію ВКЛ і Польскага каралеўства і ператварыць Рэч Паспалітую з польска-літоўскай федэрацыі ва ўнітарную і польскую дзяржаву[9]. Адным з важных фактараў узнікнення руху «краёўцаў» была рэакцыя на «мураўёшчыну»[10] — палітыку расійскіх улад пасля паўстання 1863—1864 гадоў убіць клін паміж каталіцкімі дваранамі і праваслаўнымі сялянамі праз прапаганду таго, што ў «Паўночна-Заходнім краі» («Паўночна-Заходняй Расіі», «адвечна рускім краі») каталікі (галоўным чынам, мясцовыя дваране) з'яўляюцца «палякамі», а мясцовае праваслаўнае насельніцтва (галоўным чынам, сяляне) з'яўляюцца «беларусамі» і складовай часткай «адзінага рускага народа»[11]. Раман Скірмунт (1868—1939), адзін з лідараў «краёвасці», у сваёй кнізе «Голас мінуўшчыны і патрэба моманту. Становішча шляхты на Літве і Русі» (1905) адзначаў, у адказ на якія прапольскія заклікі і меркаванні, што пачалі распаўсюджвацца ў пачатку XX ст. сярод мясцовага дваранства, узнікла краёвая канцэпцыя: «Па выдуманай прычыне мы пачалі прамаўляць, што жывем у гэтым краі сярод чужых[12], што мы ёсць толькі пярэдняя варта, залога Кароны. <…> Матка наша там — над Віслай, адкуль кіруюць нашым палітычным жыццём, адкуль нам прысылаюць лозунгі на запатрабаванне і без запатрабавання. Замацаваліся на гэтых пляцоўках і павінны далей трываць на іх, працаваць на вялікую славу Кароны[13]»[14].

Служыць духоўнай апорай павіна было ўспамінанне прошлага зямель былога ВКЛ і патрэба пашукання там сваіх не толькі генеалагічных, але і культурных каранёў[5]. Краёвая ідэя таксама прадстаўляла ў пачатку XX ст. на літоўска-беларускіх землях своеасаблівы культурны феномен, сфармаваны на аснове сентымента да гістарычнай традыцыі ВКЛ. Самі ідэолагі краёвасці казалі, што духоўныя крыніцы іх ідэй трэба шукаць у супольным мінулым народаў шасці губерняў Паўночна-Заходняга края ў часы ВКЛ і Расійскай імперыі і ў творчасці літаратараў Адама Міцкевіча, Уладзіслава Сыракомлі і Элізы Ажэшкі[4].

Карэннае (галоўным чынам, польскамоўнае і каталіцкае) дваранства Паўночна-Заходняга лічыла сябе спадкаемцам гісторыі і традыцый ВКЛ; усведамляла, што яно з'яўляецца самай заможнай, культурнай і адукаванай часткай грамадства «края», і заяўляла, што менавіта яму належыць і надалей захоўваць сацыяльныя і палітычныя пазіцыі ў краі, клапоцячыся аб росквіце ўсіх іншых; шукала сабе новую ролю, жадаючы самастойна іграць на арэне тагачасных падзей[4].

Пачатку вялікай дыскусіі адносна праблем і супольнай будучыні паўночна-заходніх губерняў, а таксама ўзаемаадносін мясцовых народаў спрыяла фармаванне побач з ліберальна-кансерватыўным ліберальна-дэмакратычнага накірунку «краёвасці», што стала прычынай атрымання «краёвай канцэпцый» новых граняў і яе шырокага распаўсюджання ў грамадскай палеміцы Паўночна-Заходняга края.

Сутнасць ідэй[правіць | правіць зыходнік]

Краёвая канцэпцыя не мела адзінага канкрэтнага аўтара, а нарадзілася ў выніку дыскусіі самых актыўных прадстаўнікоў карэннага дваранства і інтэлігенцыі, хоць і не мела ў сабе нічога штучнага[15].

Сутнасць ідэалогіі «краёвасці» заключалася ў тым, што ўсе, хто адчувае сябе «грамадзянамі Края», належаць да адзінай супольнасці незалежна ад этнічнага паходжання, канфесійнай прыналежнасці і ўжыванай мовы (польскай, літоўскай, беларускай, рускай ці ідыш). Патрыятызм і любоў да свайго края лічыліся ідэолагамі краёвасці (Баляславам Ялавецкім, Міхалам Ромерам, Марыянам Здзяхоўскім, Раманам Скірмунтам, Канстанцыяй Скірмунт, Чэславам Янкоўскім, Эдвардам Вайніловічам, Людвікам Абрамовічам і інш.) вызначальнымі рысамі прыналежнасці да адной «краёвай» супольнасці, усе «грамадзяне» якой павінны былі працаваць на карысць «Края»[16]. «Краёўцы» імкнуліся дабіцца пэўнай аўтаноміі кіравання сваім краем у Расійскай імперыі, што, на іх думку, было патрэбна для яго лепшага развіцця. Ва ўмовах абвастрэння ў шасці паўночна-заходніх губернях (асабліва ў Віленскай) канфліктаў на этнапалітычнай і моўнай глебе «краёўцы», жадаючы вырашыць праблему, аб'яўлялі талерантнасць і роўнасць усіх моў, культур і веравызнанняў края, заклікалі не звяртаць увагі на этнічныя адрозненні. Баляслаў Ялавецкі і Міхал Ромер сцвярджалі, што этнасы ў краі даўно перамяшаліся на працягу стагоддзяў і выпрацавалі «адзіныя звычаі і адзіную нацыянальную этыку», хоць іх тэзіс не атрымаў распаўсюджання[17].

Невыпадкова, што ідэалогія «краёвасці» прапагандавалася прадстаўнікамі мясцовага каталіцкага дваранства, якое расійскія ўлады лічылі за «палякаў» і якое часцей за ўсё карысталася польскай мовай і не адмовілася яшчэ поўнасцю ад самавызначэння «літовец» (ці па-польску «літвін») і «Літва». Пад «краем» ідэолагі разумелі шэсць губерняў Паўночна-Заходняга края, знешнія межы якога амаль супадалі са знешнімі межамі ВКЛ да першага падзела Рэчы Паспалітай у 1772 г., а мясцовае (каталіцкае і польскамоўнае) дваранства было прамым пераемнікам шляхецкай эліты ВКЛ, якая адрознівала сябе ад палякаў («караняжаў») Польскага каралеўства. Падспудна «краёўцы» хацелі, каб іх «край» называўся «Літвой», а яго супольнасць «літоўцамі» (ці па-польску «літвінамі»), але не заўсёды аб'яўлялі гэта, бо слова «літовец» (ці па-польску «літвін») у навуковай літаратуры і прэсе ўсё болей адносілася да балтамоўнага насельніцтва Ковенскай губерні і часткі Віленскай[18]. Акрамя таго, ідэалогія «краёвасці» была адказам на праграму дзеячам літоўскага (балтамоўнага) руху з іх ідэяй аўтаноміі балтамоўнай Літвы «з прылеглымі тэрыторыямі», якая была зацверджана на Вялікім віленскім сойме ў 1905 г.[19]. Таму ідэолагі і выкарыстоўвалі эўфемізмы «край», «краёвасць» і «краёвы» альбо новаўтвораны тэрмін «літоўскія палякі»[20][21].

Жаданне аўтаноміі кіравання свайго «края» зыходзіла ад немажлівасці ў той час дабіцца карэнным дваранствам, якое праз усё XIX ст. перадавала ад пакалення да пакалення і пранесла ідэю адраджэння былой федэратыўнай польска-літоўскай Рэчы Паспалітай, большага — поўнай незалежнасці ад расійскага панавання і уніі з Польшчай. Рэдка ў якіх публіцыстаў краёвасці назіралася жаданне не мець сувязі з Польшчай (Канстанцыя Скірмунт і інш.). Пасля задушэння паўстання 1863—1864 гадоў і ўвядзення абмежавальных законаў супраць «дваран польскага паходжання» у Паўночна-Заходнім краі ідэі адраджэння дзяржаўнасці пераходзілі ў катэгорыю мар. З другога боку, патрабаванні аўтаноміі кіравання неслі за сабой разуменне, што ў гэтым выпадку ў адміністрацыі края будуць дамінаваць як раз уплывовыя асобы мясцовага паходжання — прадстаўнікі карэннага (каталіцкага і польскамоўнага) сярэднезаможнага і заможнага дваранства.

Прыкметна, што свая ідэалогія «краёвасці» у пачатку XX ст. не ўзнікла сярод палякаў, якія жылі ў трох украінскіх губерняў Расійскай імперыі (Кіеўскай, Падольскай і ВалынскайПаўднёва-Заходнім краі), тэрыторыя якіх да 1772 г. уваходзіла ў склад Польскага каралеўства.

Плыні краёвасці[правіць | правіць зыходнік]

Сярод краёўцаў вылучылася два накірункі (ліберальна-кансерватыўны і ліберальна-дэмакратычны), але краёвая канцэпцыя была супольнай ідэяй як для кансерватыўнай, так і дэмакратычнай плыні краёўцаў. Розніца паміж кансерватыўным і дэмакратычным накірункамі была не ў канечнай мэце (росквіт свайго края, раўнапраўе народаў, грамадская талерантнасць і супрацоўніцтва), а ў мадэлі пераўтварэнняў на выклікі паўсталых для края праблем і ў метадах дасягнення гэтай мэты[22]. Наяўнасць дзвюх плынь тлумачылася тым, што карэнныя каталіцкія дваране літоўска-беларускіх губерняў у канцы XIX ст. падзяляліся на дзве асноўныя праслойкі — землеўласнікі і гарадская інтэлігенцыя (адвакаты, чыноўнікі, лекары, настаўнікі, навукоўцы, інжынеры, будаўнікі, камерсанты і г.д.). Рознасць у эканамічных інтарэсах перакрывалася тым, што мясцовыя землеўласнікі і інтэлігенцыя лічылі адзін аднаго за блізкіх: гарадская інтэлігенцыя альбо паходзіла са збяднелых дваран-землеўласнікаў, альбо была звязана сямейнымі і асабістымі (таварыскімі) адносінамі з землеўласнікамі[23]. Сярод землеўласнікаў пераважаў кансерватызм, а інтэлігенцыя трымалася прагрэсіўных (дэмакратычных) поглядаў.

Пераважалі прадстаўнікі кансерватыўнага накірунку (Эдвард Вайніловіч, граф Іпаліт Корвін-Мілеўскі, біскуп Эдвард Роп, Раман Скірмунт, Канстанцыя Скірмунт, Чэслаў Янкоўскі, Марыян Здзяхоўскі, Тадэвуш Дамбоўскі, Павел Коньча, Уладзіслаў Жукоўскі і інш.). Краёўцы-кансерватары патрабавалі ў расійскай улады для свайго краю аўтаномнага палітычнага і юрыдычнага статусу на аснове лаялізму да расійскай манархіі і легальных сродкаў палітычнай барацьбы, адмаўляючы нават думку аб якім-небудзь узброеным супраціўленні і выхаду з-пад улады імперыі. Краёўцы-кансерватары лічылі, што «палякі» у краі прадстаўлены выключна мясцовымі аўтахтоннымі дваранамі-маянткоўцамі, моцна звязанымі з інтарэсамі края і сялянства, пад якім разумеліся «літоўцы» і «беларусы»[22]. Па сутнасці, тэрмін «палякі» быў для іх палітонімам (звязваўся з ідэяй адраджэння «Польшчы» — былой федэрацыйнай Рэчы Паспалітай), бо ўсе яны выступалі за адасобленасць свайго «края» («Літвы», г.зн. зямель былога Вялікага Княства Літоўскага) ад карэнных польскіх губерняў. Большасць прыхільнікаў гэтай плыні была прадстаўлена карэнным маёнткавым сярэднезаможным і заможным дваранствам края, якія былі згрупаваны ў губернскія аграрныя таварыствы (Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі, Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі, Ковенскае таварыства сельскай гаспадаркі, Віцебскае таварыства сельскай гаспадаркі, Магілёўскае таварыства сельскай гаспадаркі і Гродзенскае таварыства сельскай гаспадаркі). Самым актыўным у выпрацоўкі кансерватыўнага накірунку краёвасці было дваранства Мінскага таварыства, другім па актыўнасці — Віленскага. Натуральна, што ў вырашэнні аграрнага пытання ў Паўночна-Заходнім краі і імперыі яны выступалі за захаванне за маянткоўцамі іх зямель і надзялення сялян зямлёй з дзяржаўнага фонду. З краёўцаў-кансерватараў складаліся аб'яднанні дэпутатаў ад Паўночна-Заходняга края ў I—IV Дзяржаўных Думах і ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі.

Краёўцы-дэмакраты (Міхал Ромер, браты Людвік Абрамовіч і Вітальд Абрамовіч, Баляслаў Ялавецкі, Тадэвуш Урублеўскі, Аляксандр Лядніцкі, Браніслаў Крыжаноўскі, Тадэвуш Дамбоўскі[24], Аляксандр Заштаўт, Ян Пілсудскі[25], Зыгмунт Нагродскі, Ян Клёт, Эдвард Сакалоўскі, Рагінскі і інш.) аб'яўлялі аб сваім глыбокім супраціўленні ўсялякім праявам згодніцтва і лаяльнасці да расійскіх улад па пытанні аўтаноміі края, выступалі за адчужэнне зямлі маянткоўцаў на карысць сялян. Менавіта частка краёўцаў-дэмакратаў (на чале з Людвікам Абрамовічам, Тадэвушам Дамбоўскім і інш.) адмаўляла дагмат аб тоеснасці «польскасці» у літоўска-беларускім краі з дваранамі-землеўласнікамі, сцвярджаючы пра наяўнасць тут этнічна польскай інтэлігенцыі і сялянства і пра неабходнасць годных умоў для яе культурнага і эканамічнага развіцця[26]. Першапачаткова прызналі ідэі «краёвасці» і далучыліся да краёўцаў-дэмакратаў дзеячы беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху (Іван Луцкевіч, Антон Луцкевіч, Вацлаў Іваноўскі і Аляксандр Уласаў), а толькі пасля — літоўскага (балтамоўнага) і яўрэйскага рухаў. Дзеячы беларускага ж нацыянальна-дэмакратычнага руху больш за іншых захоўвалі прыхільнасць да «краёвасці». «Краёвая» ідэя ў 19121915 гг. стала складовай часткай ідэалогіі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху[27].

Асноўныя публікацыі ідэолагаў «краёвасці»[правіць | правіць зыходнік]

  • Раман Скірмунт «Nowe hasła w sprawie odrodzenia narodowości litewskiej», Львоў, 1904 г. («Новыя лозунгі ў справе адраджэння літоўскага народа»)
  • Раман Скірмунт «Głos przeszłosci i potrzeba chwili. Stanowisko szlachty na Litwie i Rusi», Львоў, 1905 г. («Голас мінуўшчыны і патрэба моманту. Становішча шляхты на Літве і Русі»)
  • Баляслаў Ялавецкі «Litwa i jej potrzeby. Narodowy katechizm Litwy», Вільня, 1905 г. («Літва і яе патрэбы. Нацыянальны катэхізіс Літвы»)
  • Баляслаў Ялавецкі «Do zacnych współziemian moich z Litwy i Rusi», Вільня, 1906 г. («Да слаўных суайчыннікаў маіх з Літвы і Русі»)
  • Канстанцыя Скірмунт «O prawdę i zgodę z powodu Głosu litwinów do magnatów, obywateli i szlachty na Litwie i odpowiedzi młodego szlachcica litewskiego», Львоў, выд. 2-е, 1906 г. («Аб праўдзе і згодзе з поваду Голаса літоўцаў да магнатаў, землеўладальнікі і шляхта на Літве і адказы маладога літоўскага шляхціца»)
  • Канстанцыя Скірмунт «Nasza "tutejszość"» // Kurier Litewski. №214, 1906 г. («Наша "тутэйшасць"»)
  • Канстанцыя Скірмунт «Spaczenie idei krajowej i pojęcia stronnictwa krajowego» // Kurier Litewski. №99, 1912 г. («Скажэнне краёвай ідэі і паняцця краёвай партыі»)
  • Эдвард Вайніловіч «Koło Polskie» // Kurjer Litewski. №80, 1906. («Польскае кола»)
  • Міхал Ромер «Stosunki etnograficzno-kulturalne na Litwie», Кракаў, 1906 г. («Стасункі этнаграфічна-культурныя ў Літве»)
  • Міхал Ромер «Litwa. Studium odrodzenia narodu litewskiego», Львоў, 1908 г. («Літва. Даследаванне адраджэння літоўскага народа»)
  • Міхал Ромер «Demokracja i rozwój narodowościowy» // Przegląd Wileński. №18, 1912 г. («Дэмакратыя і нацыянальнае развіццё»)
  • Міхал Ромер «Pozycja obywatela» // Kurier Krajowy. №72, 1913 г. («Пазіцыя грамадзяніна»)
  • Людвік Абрамовіч «Stanowisko krajowe i ideja narodowa» // Przegląd Wileński. №13-14, 1913 г. («Краёвая пазіцыя і нацыянальная ідэя»)
  • Іпаліт Корвін-Мілеўскі «Wiązanka odpowiedzi Szlachcica tudzież słowo o tem do czego ma dążyć Szlachta Litewska», Варшава, 1910 г. («Зборнік адказаў шляхціца, а таксама слова пра тое, да чаго павінна імкнуцца літоўская шляхта»)
  • Іпаліт Корвін-Мілеўскі «Uwagi o konflikcie językow polskiego i litewskiego w diecezji Wileńskiej», Вільня, 1913 г. («Заўвагі аб канфлікце польскай і літоўскай моў у Віленскай дыяцэзіі»)

Перыёдыка краёўцаў[правіць | правіць зыходнік]

Галоўнай газетай краёўцаў ліберальна-кансерватыўнага накірунку стаў «Kurier Litewski» (1905—1915), аднак з 1911 г. газета адмовілася ад прапаганды ідэі «краёвасці» і пачала аддаваць перавагу ідэям польскай «народнай дэмакратыі», г.зн. Польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыі («эндэкаў», «эндэцыі»), што было вынікам збліжэння большай часткі краёўцаў-кансерватараў з «эндэкамі». Пэўны час выдавалася газета «Głos Polski» (1907—1908), якая стала галоўным выданнем кансерватыўнай Краёвай партыі Літвы і Беларусі (1907—1908).

Галоўнай газетай краёўцаў ліберальна-дэмакратычнага накірунку стала газета «Gazeta Wileńska» (28.02.1906—07.08.1906), фактычным рэдактарам якой стаў Міхал Ромер (1880—1945)[28]. Да ліберальна-дэмакратычнай плыні таксама адносіліся «Gazeta Krajowa» (1906, 1920—1922); заснаваная Міхалам Ромерам газета «Przegląd Wileński» (1911—1915, 1921—1938), рэдактарам якой быў Людвік Абрамовіч; газета «Nasz Kraj» (1913, 1919); газета «Kurier Krajowy» (1912—1914); газета «Вечерняя газета» (1912—1915).

Партыі краёўцаў[правіць | правіць зыходнік]

Для практычнай рэалізацыі сваіх ідэй праз парламенцкую дзейнасць «краёўцамі» было створана некалькі палітычных партый. Да ліберальна-кансерватыўнай плыні адносілася Краёвая партыя Літвы і Беларусі (1907—1908), а да ліберальна-дэмакратычнай плыні — Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі (1906—1907) і Польскі дэмакратычны саюз Беларусі (1907). Да дэмакратычнага накірунку краёвасці адносілася і грамадскае аб'яднанне Польскі саюз краёвай працы (1907—1908), пазней перайменаванае ў Польскі саюз сацыяльнай працы[29].

Дамінаванне кансерватыўнай плыні ў краёвасці (1905—1910)[правіць | правіць зыходнік]

Заняпад кансерватыўнай плыні ў краёвасці (1910—1911)[правіць | правіць зыходнік]

З 19101911 гг. назіраецца спад актыўнасці ліберальна-кансерватыўнай плыні краёвасці, што было выклікана звужэннем легальных метадаў палітычнай дзейнасці праз сваё прадстаўніцтва ў Дзяржаўнай Думе і Дзяржаўным Савеце, на якія краёўцы-кансерватары ў першую чаргу разлічвалі для вырашэння праблем аўтаноміі свайго края, статусу «палякаў» у заходніх губернях і ўмоў найлепшага развіцця шматэтнічнага насельніцтва края на аснове павагі права прыватнай уласнасці. Завяршэнне рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расійскай імперыі прывяло да адкату многіх саступак царызма, звужэння некаторых ліберальных праў, прынятых у ходзе рэвалюцыі, і роста ў органах кіравання і прэсе рускага вялікадзяржаўнага шавінізма як рэакцыі на актывізацыю этнакультурных і этнапалітычных рухаў самых розных народаў, якія разглядаліся ўладамі як пагроза для ўнітарнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Расійскай імперыі. Прычынай аслаблення краёўцаў-кансерватараў былі, у першую чаргу, новыя выбарчыя законы ў Дзяржаўную Думу і Дзяржаўны Савет[30].

Спачатку расійскі імператар Мікалай II сваім Маніфестам ад 3 чэрвеня 1907 г. аб'явіў аб роспуску II Дзяржаўнай Думы і прызначыў скліканне чарговай III Дзяржаўнай Думы на 1 лістапада 1907 г. У маніфесце таксама было аб'яўлена аб карэнных зменах у законе аб выбарах у ніжнюю палату расійскага парламента (Дзяржаўную Думу Расійскай імперыі): быў павялічаны выбарчы цэнз, скарачалася прадстаўніцтва сялян і нацыянальных меншасцяў (г.зв. «іншародцаў» — у тым ліку і палякаў), павялічвалася няроўнасць у прадстаўніцтве розных саслоўных катэгорый. Змены ў законе былі накіраваны на тое, каб у Думе пераважала катэгорыя заможных і лаяльных цару дваран-вялікарусаў, якія разглядаліся царом як свая галоўная сацыяльная база[31]. Маніфест ад 3 чэрвеня 1907 г. у прэамбуле прама аб'яўляў, што іншыя народы «не павінны і не будуць прадстаўляцца ў колькасці, даючай ім мажлівасць быць вяршыцелямі пытанняў уласна рускіх». Гэта значна звузіла прадстаўніцтва карэнных дваран і інтэлігентаў ад заходніх губерняў (г.зв. «палякаў») у Дзяржаўнай Думе і было галоўнай прычынай правалу на выбарах палітычных партый «краёўцаў», як і многіх іншых партый у імперыі. У III Дзяржаўную Думу дэпутатам быў абраны толькі адзін прадстаўнік ад «краёвых» партый — Станіслаў Ваньковіч (ад Краёвай партыі Літвы і Беларусі), а ўсяго ў III Дзяржаўнай Думе было толькі 7 дэпутатаў-«палякаў» ад Заходняга края (у параўнанні з 12 «палякамі» у II Дзяржаўнай Думе і 20 — у I Дзяржаўнай Думе). У IV Дзяржаўнай Думе (1913—1917) дэпутатаў-«палякаў» ад Заходняга края было яшчэ менш — 5 асоб[32].

З 1908 г. рэакцыйная палітыка расійскага ўрада пашырылася амаль ва ўсіх сферах жыцця дзяржавы. У 1909 г. быў выдадзены новы закон, які скарачаў былы трохгадовы тэрмін паўнамоцтваў для дэпутатаў ад «заходніх губерняў» да 1 году ў верхняй палаце расійскай парламента — Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі, хоць у 1910 г. трохгадовы тэрмін для дэпутатаў ад «заходніх губерняў» быў вернуты. Паводле закону ад 1911 г. выбар дэпутатаў у Дзяржаўны Савет ад шасці «заходніх губерняў» (Мінскай, Віцебскай, Магілёўскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай), дзе былі ўведзены земствы з непрапарцыянальнай каталіцкай («польскай») і праваслаўнай («рускай») курыямі на выбарах, пачаў праводзіцца на губернскіх земскіх сходах, а не, як раней, на дваранскіх сходах. Віленская, Ковенская і Гродзенская губерні засталіся няземскімі[33]. Гэтая змена пазбаўляла ранейшага значнага ўплыву карэнных каталіцкіх дваран на выбар дэпутатаў, звужаючы і без таго малое іх прадстаўніцтва яшчэ і ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі: калі ў 1910 г. было абрана 8 «палякаў» ад Заходняга края, то на наступных выбарах у 1913 г. — толькі 3 дэпутаты (як раз ад няземскіх губерняў — Віленскай, Ковенскай і Гродзенскай)[34]. Пасля забойства прэм'ер-міністра Пятра Сталыпіна ў 1911 г. у Расійскай імперыі канчаткова наступіў канец рэформам і пачала дамінаваць палітыка рускага вялікадзяржаўнага шавінізма ў адносінах да нацыянальных меншасцяў («іншародцаў»), што ў Заходнім краі адлюстравалася ў далейшым узмацненні абмежаванняў у прыёме католікаў на дзяржаўную службу ў мясцовых губернях.

Гэта ўсё стала прычынай таго, што ў 19101911 гг. адбылося размежаванне сярод ліберальна-кансерватыўнага лагеру «краёўцаў», што не ў малой ступені было выклікана неўвядзеннем земстваў у Ковенскай, Віленскай і Гродзенскай губернях і іх увядзеннем у 1911 г. у Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай. Адна частка краёўцаў-кансерватараў, якая паходзіла з Гродзенскай, Ковенскай і са стракатай этнічна Віленскай губерні і якую ўзначалілі Іпаліт Корвін-Мілеўскі (з Віленскай губерні), Аляксандр Мяйштовіч (з Ковенскай губерні) і Канстанцін Скірмунт (з Гродзенскай губерні), прыйшла да пераканання, што з віленскімі «эндэкамі» (мясцовымі прыхільнікамі Польскай нацыянальна-дэмакрытычнай партыі) у іх больш супольнага, чым з рускім вялікадзяржаўным шавінізмам, літоўскім (балтамоўным) нацыяналізмам альбо яўрэйскім, польскім, рускім і беларускім сацыялізмам, а таксама пачала схіляцца да думкі аб неабходнасці далучэння Віленшчыны і Гродзеншчыны (а магчыма, і іншых губерняў) да Польшчы на ўнітарнай аснове як гарантыі захавання ўплыву мясцовых сярэдніх і буйных землеўласнікаў. Крокам збліжэння і аб'яднання з мясцовымі віленскімі «эндэкамі» гэтая частка краёўцаў-кансерватараў (па большай частцы — буйныя зямельныя ўласнікі) хацела хоць неяк узмацніць свае палітычныя пазіцыі сярод росту грамадскіх рухаў і партый сацыялістычнай накіраванасці ў краі[35]. Пачынаючы з 1911 г., галоўная газета краёўцаў-кансерватараў «Kurier Litewski» ад пазіцый «краёвасці» перайшла да прапаганды ідэй сваіх былых праціўнікаў — «эндэкаў», хоць апошнія мелі вельмі слабы ўплыў у літоўска-беларускіх губернях (акрамя Віленскай губерні). «Эндэкі», галоўнымі цэнтрамі якіх былі Познань і Львоў, ярасна змагаліся з сацыялізмам і лічылі, што класавыя канфлікты трэба гасіць, а не распальваць. Галоўнай сферай іх інтарэсаў былі нацыянальныя пытанні, эканамічнае развіццё і міжнародныя адносіны. У час рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі «эндэкі» атрымалі прызнанне ў Польшчы, стаўшы альтэрнатывай польскаму сацыялістычнаму руху, цэнтрамі якога былі Варшава і Лодзь.

Так, на думскіх выбарах у 1912 г. у Віленскай губерні былыя краёўцы-кансерватары разам з «эндэкамі» упершыню выставілі адзінага кандыдата — ксяндза Станіслава Мацяевіча. Цікава, што яго галоўным сапернікам быў прадстаўнік краёўцаў-дэмакратаў адвакат Браніслаў Крыжаноўскі. Шляхі абодвух (кансерватыўнага і дэмакратычнага) накірункаў краёвасці ўсё больш разыходзіліся. Перамога ксяндза Мацэевіча засведчыла адсутнасць ужо масавай сацыяльнай базы краёвасці кансерватыўнага накірунку ў Віленскай губерні[36]. У IV Дзяржаўнай Думе дзейнічаў толькі адзін краёвец-кансерватар — дэпутат Генрых Свянціцкі — і ўваходзіў у групоўку дэпутатаў «Беларуска-літоўска-польская група»[37].

Іншая частка краёўцаў-кансерватараў (Эдвард Вайніловіч, Раман Скірмунт, князь Геранім Друцкі-Любецкі, Міхал Ястржэмбскі і інш.), якая паходзіла з Мінскай губерні, адуснутая ад актыўнай палітыкі ў Санкт-Пецярбургу, сканцэнтравалася на дзейнасці ў земствах, губернскіх грамадскіх арганізацыях і Мінскім таварыстве сельскай гаспадаркі, шукаючы кампрамісы з губернскай адміністрацыяй і рускімі землеўласнікамі ў губерні. Менавіта гэтая частка краёўцаў-кансерватараў, якая яшчэ ў 1908 г. звярнула ўвагу на беларускамоўную інтэлігенцыю і сялянства пры рэфармаванні Краёвай партыі Літвы і Беларусі, пачала шукаць паразуменне ў земскіх і грамадскіх арганізацыях Мінскай губерні з прадстаўнікамі кансерватыўнай часткі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху як саюзніку супраць вялікадзяржаўніцкай палітыкі расійскіх улад[38]. А ў 1917 г. менавіта гэтая частка краёўцаў-кансерватараў стане выказваць і рэалізоўваць ідэю палітычнай суб'ектнасці Беларусі (аж да стварэння самастойнай беларускай дзяржаўнасці).

Дамінаванне дэмакратычнай плыні ў краёвасці (1910—1916)[правіць | правіць зыходнік]

Разам са спадам актыўнасці ліберальна-кансерватыўнай плыні, з 1909—1910 гг. назіраецца рост уплыву ліберальна-дэмакратычнага кірунку краёвасці ў грамадскай дыскусіі наконт вырашэння праблем міжэтнічных і міжсаслоўных узаемаадносін у паўночна-заходніх губернях, эканамічнага развіцця і палітычнага статуса края ўвогуле[39]. Актывізацыя ў многім была звязана з вяртаннем з Кракава ў Вільню аднаго з таленавітых і ўплывовых ідэолагаў ліберальна-дэмакратычнай плыні краёвасці Міхала Ромера (1880—1945), які ў 1906—1909 гг. адсутнічаў у краі з-за судовага пераследу ў Расійскай імперыі адносна артыкула Барліцкага[40].

Пашырэнне ўплыву было дасягнута тым, што з 1910 па 1916 г. дзейнасць краёўцаў-дэмакратаў па выпрацоўцы кампрамісаў на этнічнай, палітычнай, культурнай, моўнай і канфесійнай глебе паміж лідарамі этнапалітычных і этнакультурных рухаў (у першую чаргу — у Віленскай губерні і Вільні) праходзіла ў рамках неафіцыйных палітычных арганізацый — мясцовых масонскіх лож, якія ў тыя часы выконвалі функцыі закрытых палітычных клубаў і ў вялікай ступені замянілі для краёўцаў-дэмакратаў палітычную партыю, якую яны ў той час так і не здолелі стварыць[41]. Такая скрытнасць была выклікана звужэннем легальных форм палітычнай дзейнасці, што наступіла з пачаткам урадавай рэакцыі і пашырэннем рускага вялікадзяржаўнага шавінізма пасля завяршэння рэвалюцыі 1905—1907 гг. і забойства ў 1911 г. старшыні Савета міністраў Расійскай імперыі Пятра Сталыпіна. Віленскія масонскія ложы з характэрнымі назвамі «Еднасць» (1910), «Літва» (1911), «Беларусь» (1914) і «Вялікі ўсход Літвы» (1915) сталі цэнтрамі прапаганды «краёвай ідэалогіі» у яе ліберальна-дэмакратычным варыянце і ў вялікай ступені паспрыялі яе пашырэнню сярод дзеячоў польскіх, беларускіх, літоўскіх, рускіх і яўрэйскіх нацыянальна-дэмакратычных партый, таварыстваў і арганізацый, якія былі членамі гэтых лож[42]. Міхал Ромер лічыў (адзначыўшы гэта ў сваім дзённіку), што існаванне Расійскай імперыі ставіць перашкоду ў рэалізацыі канечнай мэты «краёвай ідэі» — стварэння самастойнай дзяржавы (з літоўска-беларускіх зямель) на дэмакратычных прынцыпах[43].

Менавіта Міхал Ромер да мая 1915 г. стаў галоўным ініцыятарам наладжвання кантактаў паміж лідарамі розных нацыянальна-дэмакратычных рухаў у краі (галоўным чынам, у Віленскай губерні) — польскага (Аляксандр Заштаўт, Браніслаў Крыжаноўскі, Вітальд Абрамовіч, Ян Пілсудскі, Уладзіслаў Асмалоўскі, Юліуш Сумарок, Казімір Астахевіч, Эдвард Сакалоўскі, Зыгмунт Нагродскі і інш.), беларускага (Антон Луцкевіч, Іван Луцкевіч, Аляксандр Уласаў, Вацлаў Ластоўскі, Янка Купала і інш.), літоўскага (Ёнас Вілейшыс, Міколас Шляжавічус, Вацловас Біржышка, Міколас Біржышка, Сцяпонас Кайрыс, Юргіс Шайліс, Вацловас Бельскіс, Андрус Булёта, Данатас Маліноўскас, Феліцыя Барткевічэне-Павіцкайтэ і інш.), рускага (Іван Прозараў) і яўрэйскага (Маісей Брамсон, браты Ежы Ром і Эліяш Ром, інш.). Формай супрацоўніцтва паміж імі (абмена думак і выпрацоўкі ініцыятыў) сталі ў 1910—1916 гг. неафіцыйныя сустрэчы ў Вільні на прыватных кватэрах (Міхала Ромера, Аляксандра Заштаўта, Ёнаса Вілейшыса і інш.) і сходы ў рамках масонскіх лож[44]. У 1912 г. масонскія ложы краёўцаў-дэмакратаў «Еднасць» (1910) і «Літва» (1911) увайшлі ў склад парамасонскай арганізацыі «Вялікі ўсход народаў Расіі» (звыш 40 лож Расійскай імперыі), за якой стаялі расійскія канстытуцыйныя дэмакраты (кадэты), абяцаўшыя народам Расійскай імперыі ператварэнне імперыі ў федэрацыю[45].

Поспехам краёўцаў-дэмакратаў стала выданне з пачатку лістапада 1911 г. штотыднёвіка «Przegląd Wileński» (1911—1915), які абараняў пазіцыі «краёвага грамадзянства», лічыў літоўска-беларускія землі асобным «Краем» з адметнымі інтарэсамі, звязваў яго будучыню з тэрытарыяльнай цэласнасцю і правам усіх карэнных народаў самастойна вырашаць свой лёс і развіваць культуру на роднай мове, выступаў супраць усіх праяў шавінізму і неталерантнасці[46]. Прынцыпы «краёвай ідэалогіі» у яе ліберальна-дэмакратычным варыянце пачалі адлюстроўвацца і ў артыкулах газет мясцовых дэмакратычных рухаў — «Наша ніва», «Kurier Krajowy» (1912—1914), «Вечерняя газета» (1912—1915), «Lietuvos ūkininkas», «Lietuvos žinios» і інш.[47] Нягледзячы на каардынацыю і супрацоўніцтва, паміж лідарамі нацыянальна-дэмакратычных рухаў пастаянна ўзнікалі дробныя непаразуменні і мікраканфлікты.

Спроба Ромера ў 1912 г. наладзіць кантакт з лідарамі Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі не ўдалася, бо яны ўжо канчаткова адмежавалаіся ад «краёвай ідэі»[48]. Аднак маюцца звесткі пра кантакты ў 1911—1915 гг. віленскіх масонскіх лож краёўцаў-дэмакратаў з такімі мінскімі масонамі як Эдмунд Івашкевіч, Ігнат Віткевіч, Канстанцін Дзямідэцкі-Дзямідовіч, Ежы Асмалоўскі і інш., якія былі важнымі членамі Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі і Магілёўскага таварыства сельскай гаспадаркі[49]. Менавіта ў гэты час лідары Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі Эдвард Вайніловіч і Раман Скірмунт, а таксама княгіня Магдалена РадзівілМінскай губерні) аказвалі пэўную фінанасавую падтрымку беларускамоўным выданням, у тым ліку газеце «Наша ніва»[50].

Краёўцы-дэмакраты арганізоўвалі ў Вільні і краі інфармацыйную падтрымку (праз каардынацыю ў сваіх масонскіх ложах і праз прэсу сваіх скансалідаваных нацыянальна-дэмакратычных рухаў) сваім кандыдатам на выбарах у Дзяржаўную Думу і мясцовае гарадское самакіраванне, але заўсёды іх кандыдаты не атрымлівалі большасці, саступаючы прыхільнікам польскіх эндэкаў ці прадстаўнікам «рускай курыі»[51]. Міхал Ромер таксама імкнуўся забяспечыць падтрымку «краёвай ідэі» сярод розных арганізацый польскамоўнай моладзі Віленшчыны, але гэта не ўдалося — і новае пакаленне польскамоўнага насельніцтва Віленшчыны пачало актыўна падтрымліваць ідэі польскіх эндэкаў, ідэі незалежнасці Польшчы і пазней звяртаць увагу на польскія легіёны Юзафа Пілсудскага[52].

У той жа час у 1913 г. сярод лідараў краёўцаў-дэмакратаў адбылося размежаванне. Групоўка на чале з Міхалам Ромерам прытрымлівалася надэтнічнага разумення «краёвасці», а групоўка на чале з Людвікам Абрамовічам пачала разглядаць «краёвую ідэю» як сродак забеспячэння і абароны інтарэсаў польскамоўнага каталіцкага насельніцтва літоўска-беларускіх зямель, якое гэтай групоўкай пачало разглядацца як частка польскага этнаса (палякаў), што павінна знаходзіцца ў добрасуседскім і ўзаемакарысным супольным жыцці з іншымі народамі края[53]. Гэтае размежаванне было выклікана ростам міжэтнічных супярэчнасцей на Віленшчыне, галоўным чынам, паміж літоўскамоўным і польскамоўным насельніцтвам[54]. Групоўка Абрамовіча (Крыжаноўскі, Нагродскі, Пілсудскі і Будны) у 1913 г. нават вылучылася ў асобную новаствораную масонскую ложу «Верны літовец» («Wierny litwin»), бо адмовілася ад канцэпцыі аўтаноміі літоўска-беларускага края ў Расійскай імперыі і стала прыхільніцай яго незалежнасці, якая лічылася мажлівай толькі ў саюзе з незалежнай Польшчай[55].

У 1913—1914 гг. краёўцы-дэмакраты (лідары польскага, беларускага, літоўскага, рускага і яўрэйскага нацыянальна-дэмакратычнага рухаў) падтрымалі ідэю расійскіх канстытуцыйных дэмакратаў адрадзіць Саюза аўтанамістаў, але ўжо не як парламенцкай фракцыі, а як агульнарасійскай арганізацыі Саюз аўтанамістаў-федэралістаў. Лідары нацыянальна-дэмакратычных рухаў края стварылі ў лютым 1914 г. супольны, без падзелу на этнічныя групоўкі Віленскі аддзел Саюза. Адным з галоўных актывістаў стварэння Саюза аўтанамістаў-федэралістаў быў Аляксандр Лядніцкі, лідар былога Саюза аўтанамістаў, які дзейнічаў у I Дзяржаўнай думе[56].

Дрэнны для Расійскай імперыі пачатак Першай сусветнай вайны (1914—1918) скарэктаваў многія планы палітычных груповак. У снежні 1915 г., з прыходам у Вільню нямецкіх войск і заняццем немцамі акраінных зямель Расійскай імперыі, ідэя «краёўцаў» аб непадзельнасці і цэласнасці літоўска-беларускіх губерняў (Паўночна-Заходняга краю — былых зямель Вялікага Княства Літоўскага) увасобілася ў стварэнні Рады Канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага — блоку лідараў мясцовых беларускіх, літоўскіх, яўрэйскіх і польскіх этнапалітычных і этнакультурных рухаў, якія адносіліся да ліберальна-дэмакратычнай плыні краёвасці. Ініцыятыва яе стварэння належала беларускім краёўцам-дэмакратам (на чале з Антонам Луцкевічам)[57].

Германскія ўлады не праявілі зацікаўленасці ў адраджэнні Вялікага Княства Літоўскага, а наадварот — імкнуліся пасварыць народы ў краі, сутыкнуць іх ілбамі, каб лепей кантраляваць захопленыя землі[58]. Праявілася і катэгарычная нязгода дзеячоў літоўскага (балтамоўнага) руху, якія ў 1905—1920 гг., нягледзячы на крокі да супрацоўніцтва з іншымі рухамі, усё ж мелі ўласную думку пра аўтаномію (ці самастойнасць) «Літвы» са сталіцай у Вільні і з «прылеглымі тэрыторыямі», пра што яны вырашылі яшчэ ў 1905 г. на сваім Вялікім віленскім сойме[59]. Ужо з пачатку 1916 г. ад ідэі адраджэння Вялікага Княства Літоўскага сталі аддаляцца прадстаўнікі мясцовых яўрэяў, якіх не вабіла перспектыва выхаду Беларусі і Літвы са складу Расійскай імперыі. Абвастрэнне міжэтнічных і міжкультурных адносін (асабліва паміж польскамоўным і літоўскамоўным насельніцтвам у Віленскай губерні), да чаго прычынілася і германская ваенная адміністрацыя на занятых літоўска-беларускіх тэрыторыях, зруйнавала гэты праект. Стварэнне марыянетачнага Польскага Каралеўства (1916—1918) пад кантролем Германіі выклікала надзеі ў палякаў і многіх прыхільнікаў польскай культуры ў літоўска-беларускім краі на адраджэнне самастойнай Польшчы ў выніку краху Расійскай імперыі[60].

Заняпад дэмакратычнай плыні ў краёвасці (1916—1918)[правіць | правіць зыходнік]

Няўдача рэалізацыі ідэй «краёвасці», у канечным выніку, была звязна з геапалітычнымі пераменамі (распадам Расійскай імперыі ў ходзе Першай сусветнай вайны і Лютаўскай рэвалюцыі), жаданнем этнасаў палітычна размежавацца (у першую чаргу — літоўцаў), розніцай у гістарычных і псеўдагістарычных уяўленнях, арганізацыйнымі пралікамі лідараў «краёўцаў», падзеленасцю тэрыторыі Беларусі лініяй фронту. Дзеячы літоўскага (балтамоўнага) руху ў канечным выніку катэгарычна выступілі за самастойнасць «Літвы» і ўключэнне ў яе склад Ковенскай і Віленскай губерняў, а таксама каталіцкіх зямель Гродзенскай і Мінскай губерняў[61].

Нават у гэтых абставінах Антон Луцкевіч увесну 1916 г. вылучыў ідэю стварэння шырэйшага, чым тэрыторыя Паўночна-Заходняга края, саюза ўсходнееўрапейскіх народаў у форме Чарнаморска-Балтыйскай канфедэрацыі, у якой адзінае саюзнае дзяржаўнае ўтварэнне павінны былі скласці Літва, Беларусь, Латвія, Украіна і Польшча. У тагачасных міжнародных адносінах будучая дзяржава разглядалася ў якасці звяна праектаванай уплывовымі нямецкімі палітыкамі сістэмы так званай Сярэдняй Еўропы (Mitteleuropa) на чале з Германіяй[62]. Аднак у беларускім нацыянальна-дэмакратычным руху, які і так быў малалікім і малаўплывовым, адбылося размежаванне на некалькі груп.

Так, Вацлаў Ластоўскі ў канцы 1915 г. стварыў арганізацыю «Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі» і выступіў супраць усіх спроб стварыць агульную літоўска-беларускую дзяржаву ў саюзе з Польшчай. Ластоўскі першым сярод дзеячоў беларускага руху высунуў ідэю стварэння незалежнай беларускай дзяржавы, якая б ахоплівала ўсю этнічную (галоўным чынам, паводле моўнага крытэрыя) тэрыторыю беларусаў. Гэта хутка было падтрымана ўсімі беларускімі палітычнымі групоўкамі на акупіраванай нямецкімі войскамі тэрыторыі літоўска-беларускіх зямель. У красавіку 1916 г. ідэя самастойнай беларускай дзяржавы была абвешчана беларускай дэлегацыяй на канферэнцыі народаў Расіі ў Стакгольме. А ў чэрвені 1916 г. у Лазане (Швейцарыя) на трэцім з'ездзе народаў Расіі, дзе ўдзельнічалі 400 дэлегатаў з 23 краін, беларускія прадстаўнікі занялі актыўную пазіцыю, дапаўняючы праект аднаўлення ВКЛ ідэяй утварэння цеснага саюза новых дзяржаў ад Балтыкі да Чорнага мора — Балта-Чарнаморскага саюза[63]. У 1916 г. у Петраградзе (былым Санкт-Пецярбургу) была створана і беларуская леварадыкальная (рэвалюцыйна-дэмакратычная) арганізацыя на чале са Зміцерам Жылуновічам і Алесем Бурбісам, якая пачала друкаваць сваю газету «Дзянніца» і выказваць ідэі паражэння Расійскай імперыі ў вайне, ліквідацыю манархіі, нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі Беларусі ў складзе будучай «Расійскай дэмакратычнай рэспублікі».

Тэрытарыяльны распад Расійскай імперыі ў 19171918 гг. пасля Лютаўскай рэвалюцыі і нямецкая акупацыя літоўска-беларускіх губерняў адкрывалі магчымасці думаць не пра аўтаномію ў рамкам Расіі, а пра стварэнне ўласнай дзяржаўнасці лідарамі тых этнапалітычных рухаў, якія гэтага хацелі, — у першую чаргу літоўскага (балтамоўнага) руха, які 16 лютага 1918 г. аб'явіў аб стварэнні самастойнай літоўскай дзяржавы. Асобныя лідары беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху да пачатку 1918 г. захоўвалі надзею на рэалізацыю «краёвай канцэпцыі» і стварэння дзяржавы ў рамках літоўска-беларускіх губерняў (землях былога ВКЛ), аднак 25 сакавіка 1918 г. у Мінску і яны Трэцяй устаўной граматай аб'явілі аб незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР), якая пачала стварацца як сацыялістычная дзяржава: яшчэ Другой устаўной граматай БНР ад 9 сакавіка 1918 г. скасоўвалася прыватная ўласнасць на зямлю — зямля перадавалася без выкупа тым, хто сам на ёй працаваў. Умацаваць дзяржаўнасць БНР ва ўмовах нямецкай акупацыі, росту ўплыву і прэтэнзій на літоўска-беларускія землі бальшавікоў, адсутнасці ўласнай моцнай арміі, паліцыі і фінансаў, супрацьдзеяння мясцовых маянткоўцаў-кансерватараў не ўдалося.

Пасля таго, як у пачатку лістапада 1918 г. нямецкія войскі пакідалі тэрыторыю Магілёўскай губерні паводле рашэнняў Брэсцкага міра, лідары карэннага дваранства Мінскай губерні (галоўным чынам, члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі — прыхільнікі кансерватыўнага накірунка «краёвасці») выказаліся супраць падзелу Беларусі на часткі, выступілі з ініцыятывай стварэння пад нямецкім куратарствам Вялікага Княства Літоўска-Беларускагапаўночна-заходніх губерняў) і папрасілі нямецкага генерала Эрыха фон Фалькенгайна (1861—1922), камандзіра 10-й нямецкай арміі ў Беларусі, паведаміць аб гэтым імкненні германскаму імператару Вільгельму II. Гэта была апошняя спроба краёўцаў-кансерватараў да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага яднання літоўска-беларускіх зямель, прычым не ў якасці аўтаноміі ў рамках Расіі ці Польшчы, а як самастойнай дзяржавы, але спроба скончылася безвынікова[64].

Пасля заняцця сваімі войскамі Вільні, 22 красавіка 1919 г. Юзаф Пілсудскі выдаў адозву «Да жыхароў былога Вялікага Княства Літоўскага», дэкларуючы права на самавызначэнне ўсіх народаў былой Рэчы Паспалітай.

Прызнанне Германіяй незалежнасці «этнаграфічнай» Літвы са сталіцай у Вільні і адкрыццё мажлівасці напрыканцы Першай сусветнай вайны стварыць супольную польска-літоўска-беларускую дзяржаву на федэралісцкіх падмурках (пасля перамогі федэралісцкіх ідэй Юзафа Пілсудскага над унітарысцкімі ідэямі Рамана Дмоўскага ў працэсе стварэння Другой Рэчы Паспалітай), пагроза з боку вайсковай сілы бальшавікоў, рост сацыялістычных настрояў сярод незаможных праслоек насельніцтва перацягнулі на бок Пілсудскага патэнцыйных прыхільнікаў «краёвасці» з ліку маладога пакалення карэнных (галоўным чынам, польскамоўных і каталіцкіх) дваран былых літоўска-беларускіх губерняў. У снежні 1919 г. адбыўся раскол і ў Радзе БНР, частка якога (37 чалавек) стварыла Найвышэйшую раду БНР і выбрала свой урад на чале з Антонам Луцкевічам, які меў надзеі (у адзрозненне ад антыпольскай часткі былой Рады БНР на чале з Пятром Крачэўскім) стварыць супольную канфедэрацыю Польшчы і Беларусі.

Ваенна-палітычныя падзеі 19181922 гг., якія прывялі пасля заканчэння Першай сусветнай вайны да падзелу тэрыторыі паўночна-заходніх губерняў (зямель былога Вялікага Княства Літоўскага) паміж некалькімі дзяржавамі (Другая Рэч Паспалітая (Польшча), Літва і савецкая Беларусь у складзе СССР), рашуча пахіснулі кола прыхільнікаў «краёвай ідэі», але не змаглі сцерці яго цалкам. Ідэалогія краёвасці, якая ўзнікла ў літоўска-беларускіх губернях у пачатку XX ст. і займела апагей сваёй папулярнасці ў апошняе дзесяцігоддзе існавання Расійскай імперыі, трансфармавалася ў міжваенны перыяд і ў новым выглядзе мела сваіх пераемнікаў у Другой Рэчы Паспалітай (Польшчы).

Пераемнікі краёўцаў[правіць | правіць зыходнік]

Віленскія кансерватары (1918—1939)[правіць | правіць зыходнік]

Артыкул Станіслава Мацкевіча «Вялікае Княства Літоўскае» у газеце «Słowo» (№228, 1928 г.)

«Віленскія кансерватары» («зубры», «віленскія зубры», «крэсавыя зубры») у міжваеннай Польшчы (1918—1939) у пэўнай ступені сталі пераемнікамі ліберальна-кансерватыўнай плыні краёўцаў і былі палітычнай групоўкай манархічнага і кансерватыўнага характару, прадстаўленай, галоўным чынам, карэнным каталіцкім і польскамоўным сярэднезаможным і заможным дваранствам Заходняй Беларусі і звязанай з ім інтэлігенцыяй (князь Яўстах Сапега, князь Януш Радзівіл, князь Альбрэхт Радзівіл, граф Ян Тышкевіч і інш.). Заснавалі сваю газету «Słowo» (1922—1939), галоўным рэдактарам якой стаў Станіслаў Мацкевіч (1896—1966)[65].

Віленскія кансерватары лічылі сябе нашчадкамі гісторыі і традыцый Вялікага Княства Літоўскага, выказваліся за аднаўленне манархічнай і федэрацыйнай Рэчы Паспалітай у межах 1772 года, за далучэнне да Польшчы тэрыторый былых Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў і стварэння пасля таго польска-беларускай федэрацыі. Яны выступалі праціўнікамі польскіх сацыялістаў і «эндэкаў»; патрабавалі павагі права прыватнай уласнасці, каталіцызма і іншых веравызнанняў; выказваліся за дэцэнтралізацыю і развіццё мясцовага самакіравання; за стымуляванне эканамічнага развіцця Заходняй Беларусі і доступ беларусам на дзяржаўныя пасады, за падтрымку праваслаўнай царквы і ўвядзенне беларускай мовы ў праваслаўнае набажэнства; прыхільна-нейтральна ставіліся да фармавання беларускай нацыянальнай свядомасці ў беларускамоўных сялян Польшчы, аднак самі канчаткова паланізаваліся і ўключаліся ў склад польскага этнасу[66].

Падтрымалі майскі пераварот (1926), мелі пэўны час двух міністраў ва ўрадзе, а таксама былі прадстаўлены ў сейме і сенаце Польшчы, дзе ўваходзілі ў склад Беспартыйнага блока супрацоўнiцтва з урадам (BBWR), які падтрымліваў Юзафа Пілсудскага. У 1935 г. з-за слабеючых палітычных пазіцый былі вымушаны пайсці на саюз з польскімі «эндэкамі». З пачаткам Другой сусветнай вайны ў 1939 г. перасталі існаваць як палітычная групоўка[67].

Краёўцы-дэмакраты ў міжваенны перыяд (1918—1939)[правіць | правіць зыходнік]

Ліберальна-дэмакратычная плынь краёўцаў у Другой Рэчы Паспалітай (Польшчы) часткова ацалела, але была нешматлікай па колькасці прыхільнікаў, мела слабыя ўплывы і рэалізоўвалася толькі у публіцыстычнай актыўнасці. Многія былыя лідары краёцаў-дэмакратаў з 19171918 гг. канчаткова далучыліся да розных этнапалітычных і этнакультурных рухаў. Так, Міхал Ромер, які прызнаваўся раней, што лічыць сябе адначасова і «палякам», і «літоўцам» («літвінам»), адназначна вырашыў, што ён больш «litwin», — таму і далучыўся да літоўскага (балтамоўнага) руху. Ромер пераехаў у Коўна (Каунас), дзе пачаў актыўна дзейнічаць ва ўмацаванні літоўскай дзяржаўнасці і ўрэгуляванні адносін паміж новастворанымі дзяржавамі — Другой Рэччу Паспалітай (Польшчай) і Літвой. Антон Луцкевіч застаўся актыўным дзеячом беларускамоўнай культуры і лідарам беларускага этнапалітычнага руху на Віленшчыне[68].

Толькі Людвік Абрамовіч (1879—1939) заставаўся верным «краёвай ідэі» і ўзначаліў яе ліберальна-дэмакратычную плынь у міжваенны перыяд. Ён друкаваў свае артыкулы ў адноўленых на некаторы час у Вільні газетах «Nasz Kraj» (1913, 1919) і «Gazeta Krajowa» (1906, 1920—1922). А з 1 лістапада 1921 г., калі Вільня была сталіцай «Сярэдняй Літвы», Абрамовіч аднавіў выданне польскамоўнай газеты «Przegląd Wileński» (1911—1915, 1921—1938), стаў яе рэдактарам і стала працягваў даваенныя традыцыі краёўцаў-дэмакратаў, не зважаючы ўвагу на дамінаванне на Віленшчыне этнічных нацыяналізмаў у культурных і палітычных працэсах. Ён збіраўся яднаць вакол рэдакцыі людзей, якія ставілі агульныя інтарэсы «краю» вышэй за нацыянальны эгаізм[69]. Нявырашанасць лёсу Віленшчыны дазваляла спадзявацца на аднаўленне ідэй «краёўцаў» аб талерантнасці і роўнасці, у чым Людвік Абрамовіч ускладаў надзеі на Юзафа Пілсудскага, які напачатку аб'яўляў прынцыпы федэралізма пры ўладкаванні Польшчы (Другой Рэчы Паспалітай). Менавіта словы Юзафа Пілсудскага «Вольныя з вольнымі, роўныя з роўнымі», прагучалыя ў вызваленым ад бальшавікоў Гродне, сталі своеасаблівым дэвізам газеты «Przegląd Wileński»[70]. На старонках газеты Людвік Абрамовіч канстатаваў, што на змену рускаму вялікадзяржаўнаму шавінізму, які панаваў у часы Расійскай імперыі, прыйшоў польскі нацыяналізм («рэлігійна-нацыянальны фанатызм»), а сітуацыю ў «Сярэдняй Літве», дзе быў моцным уплыў «эндэкаў», ахарактарызаваў як здзек над ідэаламі свабоды, роўнасці і братэрства[71].

Пасля прызнання Лігай Нацый усходніх меж Польшчы (сакавік 1923 г.) сэнсам існавання газеты «Przegląd Wileński» стала аб'ектыўнае і крытычнае асвятленне жыцця шматэтнічных паўночна-усходніх ваяводстваў дзяржавы, а таксама супрацьстаянне польскай нацыяналістычнай прэсе, якую выдавалі лідары Польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыі («эндэкі»), — у першую чаргу, віленскай газеце «Dziennik Wileński», якая найбольш поўна адлюстроўвала погляды тых палітычных груповак, што імкнуліся да асіміляцыі няпольскага насельніцтва і ператварэння Польшчы ў монаэтнічную дзяржаву. У лістападзе 1923 г. Людвік Абрамовіч канстатаваў, што асноўнай задачай яго газеты стала «барацьба супраць нацыяналізма, які ператварае наш Край у пляцоўку для цэнтралістычна-ўніфікацыйных эксперыментаў». Рэдакцыя эндэцкай газеты «Dziennik Wileński» лічыла краёвасць выклікам польскасці і здрадай нацыянальных інтарэсаў і пастаянна абвінавачвала Людвіка Абрамовіча і яго газету ў «антыпольскасці»[72].

Невялікага фармату двухтыднёвік «Przegląd Wileński» у паўночна-усходніх ваяводствах (г.зв. «крэсах») стаў выключнай з'явай у гісторыі друку Польшчы — сапраўднай трыбунай асуджэння дзяржаўнай палітыкі нацыянальнага ціску і прыгнёту[73]. На старонках газеты рэгулярна выступалі прадстаўнікі няпольскіх этнічных груп і мелі ўнікальную мажлівасць праз польскамоўнае перыядычнае выданне знаёміць грамадскасць з праблемамі міжэтнічных і міжкультурных адносін у паўночна-усходніх ваяводствах дзяржавы не ў пераказе варшаўскіх выданняў, а праз паведамленні і публіцыстыку дзеячоў мясцовых этнапалітычных і этнакультурных рухаў (польскага, беларускага, літоўскага і яўрэйскага). Закраналіся вострыя праблемы беларуска- і літоўскамоўнай школы; крытыкавалася палітыка каталіцкага празелітызму і пашырэнне ўжывання польскай мовы ў касцёле ў беларускамоўных мясцовасцях; асуджаліся праявы антысемітызму ў грамадскім і палітычным жыцці; выказваўся пратэст супраць беспадстаўных абвінавачванняў беларускіх дабрачынных, культурніцкіх і нават рэлігійных арганізацый у вядзенні прасавецкай прапаганды; асуджаўся эканамічны ціск мясцовых улад супраць беларускіх і літоўскіх гаспадарчых арганізацый; і г.д.[74] Шмат аўтараў артыкулаў газеты хаваліся за псеўданімамі ці крыптанімамі з-за пагрозы пераследу па абвінавачванні ў «нацыянальнай здрадзе» як з боку ўлад і каталіцкага касцёла (арцыбіскупа Рамуальда Ялбжыкоўскага), так і большасці мясцовага насельніцтва Віленшчыны[75].

Менавіта беларуская праблематыка дамінавала на старонках газеты. Дзеячы беларускага руху (за выключэннем камуністаў і пракамуністычных груп) актыўна супрацоўнічалі з газетай Людвіка Абрамовіча. Яе пастаяннымі аўтарамі былі Францішак Аляхновіч, Канстанцыя Скірмунт, ксёндз Канстанцін Стэповіч, Альбін Стэповіч, Радаслаў Астроўскі, ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі, ксёндз Язэп Германовіч, Францішак Грышкевіч, ксёндз Адам Станкевіч, Станіслаў Станкевіч, Ян Пазняк, а ў асаблівасці — ксёндз Уладзіслаў Талочка (у першай палове 1920-х гг.) і Антон Луцкевіч (у 1930-ыя гг.), у публікацыях якіх было шмат як аналіза актуальных падзей, так і мінулых. Напрыклад, ксёндз Уладзіслаў Талочка у сваіх артыкулах пісаў пра Ядвігіна Ш., Казіміра Шафнагеля, Вацлава Ластоўскага, былы расійскі ўрад і беларускую мову, а Антон Луцкевіч — пра Эдварда Вайніловіча, Фердынанда Рушчыца, абмен Браніслава Тарашкевіча на Францішка Аляхновіча і інш.[76] У міжваенны перыяд (1918—1939) «краёвая ідэя» (пастулаты яе ліберальна-дэмакратычнай плыні) пастаянна прысутнічала ў беларускім руху Віленшчыны як альтэрнатыва дамінуючым нацыянальным канцэпцыям. Нават прыхільнікі беларускай незалежнай дзяржавы мелі пэўную прывязанасць да ідэі суверэнітэту «былога Вялікага Княства Літоўскага».

У 1927 г. газета «Przegląd Wileński» стала ўласнасцю суполкі акцыянераў, у выдавецкі камітэт увайшлі Ян Крыўка, доктар Вітальд Лягейка, доктар Вітальд Славінскі, Яўсебій Лапацінскі (1882—1961)[77], Канстанцыя Скірмунт і Віктар Талочка, але рэдактарам застаўся Людвік Абрамовіч. Рэдакцыйны каментарый асвятляў гэта як «крок да стварэння лагеру шчырых краёўцаў, якія здольныя спалучаць прыхільнасць да гістарычных традыцый ВКЛ з тэндэнцыямі развіцця асобных нацый і сацыяльных груп і рэальнымі палітычнымі ўмовамі. Гэты лагер павінен аб’яднаць усіх тых, хто любіць нашу літоўска-беларускую зямлю, для каго дабро нашага Края не з’яўляецца пустым гукам, хто верыць у яго светлую будучыню на падмурку згоднага сужыцця нацыянальнасцяў, адным словам, усіх, каму дарагі спрадвечны сцяг "Пагоні"».[78]

Дыскусія адносна «краёвай ідэі» у 1920—1930-ыя гг. працягвалася. У разуменні Людвіка Абрамовіча «краёвасць не звязаная з нацыянальнасцю. Краёўцам можа быць як тутэйшы паляк, так і літовец, беларус, нават яўрэй, калі разумее і адчувае дзяржаўнасць традыцый ВКЛ. І наадварот. Ніхто не будзе краёўцам, калі інтарэс сваёй нацыі будзе ставіць вышэй за агульны краёвы інтарэс. <…> Краёвая канцэпцыя — гэта канцэпцыя тэрытарыяльная, а не нацыянальная»[79]. На яго думку, асаблівае значэнне для фармавання краёвай канцэпцыі мела гісторыя Вялікага Княства Літоўскага, у якім «пачуццё дзяржаўнай еднасці заўсёды перамагала цэнтрабежныя тэндэнцыі і ўнутраныя антаганізмы». З нагоды 30-годдзя публічнага з’яўлення краёвай ідэі Абрамовіч надрукаваў у сакавіку 1936 г. у газеце «Przegląd Wileński» артыкул, дзе ўказаў, што асноўныя прынцыпы краёвасці (адметнасць і самастойнасць літоўска-беларускага края і роўнасць усіх яго народаў) былі сфармуляваны яшчэ на старонках газеты «Gazeta Wileńska» у 1906 г., у чым была высокая заслуга і Міхала Ромэра. У актуальны момант для Людвіка Абрамовіча канчатковай мэтай дзейнасці было дасягненне палітычнай самастойнасці «края» у той або іншай форме і вызначэнне яго лёсу прадстаўнікамі ўсіх карэнных народаў[80].

У 1920—1930-я гг. галоўнымі апанентамі адносна поглядаў на канцэпцыю «краёвасці», якія прапагандавала кола журналістаў і аўтараў газеты «Przegląd Wileński», сталі публіцысты віленскіх газет «Słowo» (1922—1939) і «Kurier Wileński» (1923—1940). Рэдактар газеты віленскіх кансерватараў «Słowo» Станіслаў Мацкевіч (1896—1966) вылучыў асноўныя, на яго думку, ідэі «краёвай канцэпцыі»: «польскі шляхецкі», або «гістарычна-сентыментальны» (імкненне захаваць адзінства земляў былых ВКЛ і Рэчы Паспалітай); «масонскі» (непрыняцце нацыяналізму); і «дэмакратычны» (сімпатыя да літоўскага і беларускага рухаў). Ён сцвярджаў, што рух «краёцаў» так і не здолеў злучыць у адно людзей вакол гэтых (часам супярэчных адзін аднаму) інтарэсаў: «Самымі моцнымі яго ворагамі былі якраз літоўцы і беларусы. Яўрэі трымаліся збоку. <…> Нарэшце, унутраная польская палітыка перакрэсліла ўсе магчымасці ажыццяўлення хоць нечага падобнага на гэтую праграму»[81]. Стварыць супольнага «лагеру краёўцаў», як марыў Людвік Абрамовіч, не ўдалося[82].

Тым не менш, у лістападзе 1929 г. у Вільні адбылося святкаванне 25-годдзя публіцыстычнай дзейнасці Людвіка Абрамовіча, што засведчыла аб тым высокім аўтарытэце, які меў журналіст сярод эліты віленскіх палітычных інтэлектуалаў[83].

У кастрычніку 1938 г. друк газеты «Przegląd Wileński» (1911—1915, 1921—1938) быў спынены з-за хваробы рэдактара Людвіка Абрамовіча, што выклікала ў Вільні моцны розгалас і шкадаванні нават з боку апанентаў краёўцам-дэмакратам. У сакавіку 1939 г. Людвік Абрамовіч памёр і найбольш значныя віленскія газеты надрукавалі пра яго некралогі[84].

Да краёвай ідэі пачала звяртацца ўжо «Gazeta Codzienna», якая выдавалася з лістапада 1939 г. да чэрвеня 1940 г. у Вільні — горадзе, ужо ўключаным (разам з Віленшчынай) у склад Літвы. Рэдактарам выдання быў пісьменнік Юзаф Мацкевіч. 10 сакавіка 1940 г. у Вільні ў публічнай біліятэцы адбылася ўрачыстая сустрэча («акадэмія») з нагоды першых угодкаў смерці аднаго з галоўных ідэолагаў краёвай ідэі — Людвіка Абрамовіча. На ёй прысутнічалі віцэ-прэм'ер літоўскага ўраду Бізаўскас і прадстаўнікі амаль усіх народаў Віленшчыны[85]. У той жа дзень «Gazeta Codzienna» апублікавала меркаванні вядомых публіцыстаў (краёўцаў і іх апанентаў), каб успомніць Людвіка Абрамовіча і выказацца адносна яго ідэйнай спадчыны, — Міхала Ромера, Вацлава Гізберт-Студніцкага, Юзафа Мацкевіча, Зыгмунта Юндзіла і дачкі Людвіка Абрамовіча Сафіі Абрамовіч, доктара філалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў Вільні[86].

Абмеркаванне феномена краёвасці вясной 1940 г. было выклікана як данінай памяці Людвіку Абрамовічу, так і новымі ўмовамі. Перадача лідарам СССР Іосіфам Сталіным Віленскага края і Вільні Літоўскай Рэспубліцы, якая зрабіла Вільню (Вільнюс) сваёй сталіцай, на пэўны час актуалізавала «краёвую ідэю» для мясцовых грамадскіх дзеячоў самых розных этнічных груп.

Ацэнкі ў гістарыяграфіі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 51—52; Szpoper, D. Gente Lithuana... С. 235—236; Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 125.
  2. Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 51—52; Szpoper, D. Gente Lithuana... С. 235—236.
  3. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 134—135.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 49—61; Szpoper, D. Gente Lithuana... С. 229—240.
  5. 5,0 5,1 Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 52.
  6. Яскрава паказальным было тое, што ў першым дзесяцігоддзі XIX ст. Вільня была трэцім (65 тыс. у 1812 г.) па колькасці жыхароў горадам у Расійскай імперыі пасля Санкт-Пецярбурга (300 тыс.) і Масквы (250 тыс.), а ў 1900 г. Вільня з 154 тыс. жыхароў ужо ўваходзіла толькі ў другі дзясятак найбуйнешых гарадоў імперыі — пасля Санкт-Пецярбурга (1 млн. 440 тыс.), Масквы (1 млн. 175 тыс.), Варшавы (712 тыс.), Адэсы (404 тыс.), Кіева (333 тыс.), Лодзі (314 тыс.), Рыгі (282 тыс.), Баку (202 тыс.), Харкава (174 тыс.), Тыфліса (160 тыс.) і Ташкента (157 тыс.). Мінск, які знаходзіўся на скрыжаванні важных транспартных патокаў (ад балтыйскага порта Лібава да чарнаморскага порта Адэса, ад Масквы да Варшавы), у 1900 г. налічваў каля 90 тыс. жыхароў.
  7. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 180—186.
  8. Jankowski, Cz. W ciągu dwóch lat... С. 150.
  9. Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 49.
  10. Пад тэрмінам «мураўёшчына» разумеецца рэпрэсіўная палітыка супраць карэнных каталіцкіх дваран, распачатая пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў, і прапаганда тэорыі «заходнерусізма», што пачалі актыўна праводзіцца ў літоўска-беларускіх губернях пасля прызначэння на пасаду віленскага генерал-губернатара Міхаіла Мураўёва.
  11. Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 49—50; Szpoper, D. Gente Lithuana... С. 232—233.
  12. Маецца на ўвазе, у першую чаргу, мясцовае сялянства.
  13. У часы Рэчы Паспалітай Каронай коратка называлі Польскае каралеўства.
  14. Цытуецца паводле: Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 54.
  15. Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 51.
  16. Польскае слова «kraj» можа перакладацца на беларускую мову і як «край», і як «краіна».
  17. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 20, 32, 133.
  18. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 20—21.
  19. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 130.
  20. У канцы XIX — пачатку XX ст. у агульнаграмадскай публіцыстыцы небалтамоўнага дваранства паўночна-заходніх губерняў, не толькі ў рамках «краёвай» дыскусіі, каб адасобіць сябе ад балтамоўных «літоўцаў» і іх народных традыцый і культуры, нават пачалі выкарыстоўвацца тэрміны «старалітоўцы» (starolitwini), «гістарычныя літоўцы» (litwini historyczni), «міцкевічоўцы» (у знак салідарнасці з тым значэннем «літоўцаў» (litwini), які выкарыстоўваў Адам Міцкевіч у сваім творы «Pan Tadeusz»). Гл.: Buchowski, K. Litwomani... С. 26.
  21. Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 49—50.
  22. 22,0 22,1 Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 50.
  23. Jankowski, Cz. W ciągu dwóch lat... С. 161.
  24. Тадэвуш Дэмбоўскі часта змяняў свае палітычныя погляды, пераходзіў ад краёўцаў-кансерватараў да краёўцаў-дэмакратаў, а пасля да віленскіх «эндэкаў».
  25. Родны брат Юзафа Пілсудскага.
  26. Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 50; Kurier Litewski. — 1907. — №144. — S. 2.
  27. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 363—364.
  28. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 139, 142.
  29. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 143—150, 235—238, 240.
  30. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 214—215.
  31. Паводле новага закона голас аднага маянткоўца стаў роўны 7 галасам гараджан, 30 сялян і 60 рабочых і значна было скарочана прадстаўніцтва ад нацыянальных акраін Расійскай імперыі.
  32. Jurkowski, R. Sukcesy i porażki… С. 547.
  33. Г.зн., што ў гэтых губернях не мелася земстваў
  34. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 276.
  35. Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 23—25.
  36. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 326—327.
  37. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 271, 272.
  38. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 287.
  39. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 245, 267.
  40. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 244.
  41. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 245, 325.
  42. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 248, 251, 304, 314, 315, 325.
  43. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 247.
  44. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 249, 283, 286, 287, 303.
  45. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 248, 253.
  46. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 250—252.
  47. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 247, 248, 267, 279, 283.
  48. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 287.
  49. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 246.
  50. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 287.
  51. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 253, 266—270, 277.
  52. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 255, 327.
  53. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 277, 359.
  54. Адной з галоўных супярэчнасцей была мова набажэнстваў у каталіцкіх касцёлах Віленскай губерні: нешматлікае літоўскамоўнае каталіцкае святарства актыўна імкнулася ўвесці літоўскую мову замест традыцыйнай польскай у каталіцкім касцёле, а большая частка каталіцкага насельніцтва Віленскай губерні і Вільні адхіляла падобную літуанізацыю (балтызацыю) духоўнага і культурнага жыцця.
  55. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 277, 278.
  56. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 286—287.
  57. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 312—314.
  58. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 317.
  59. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 304, 307.
  60. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 293, 294.
  61. Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 336.
  62. Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 453.
  63. Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 453.
  64. Woyniłłowicz, E. Wspomnienia … С. 208—209; Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 141; Smaliańczuk, A. Białorusini w gronie krajowców.
  65. Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 152—154, 170—172.
  66. Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 171—172, 232—234, 237; Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю... С. 115—124, 360, 361—366.
  67. Szpoper, D. Sukcesorzy... С. 176—177, 238, 250, 308—309, 320.
  68. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 385.
  69. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 385.
  70. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 386.
  71. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 386.
  72. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 386—387.
  73. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 386.
  74. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 387.
  75. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 387.
  76. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 388, 390.
  77. Яўсебій-Марыян-Ян-Станіслаў Станіслававіч Лапацінскі (1882—1961) быў сынам Станіслава Ігнатавіча Лапацінскага (1851—пасля 1930) і графіні Тэклі Міхалаўны Борх; адносіўся да арыстакратаў і буйных землеўласнікаў Віленскага ваяводства міжваеннай Польшчы; ажаніўся ў 1905 г. з Ядвігай Патвароўскай. Каталіцкі шляхецкі род Лапацінскіх адносіўся да карэнных у Вялікім Княстве Літоўскім і паўночна-заходніх губернях Расійскай імперыі. Бацька Станіслаў Ігнатавіч Лапацінскі быў значным землеўладальнікам (маёнткі Сар'я і Ляонпаль агульна налічвалі звыш 10 000 дзесяцін зямлі), старшынёй (з 1901) Віцебскага таварыства сельскай гаспадаркі, дэпутатам (1906—1910) ад Віцебскай губерні ў Дзяржаўны Савет Расійскай імперыі і дэпутатам (1913—1916) ад Віленскай губерні ў Дзяржаўны Савет Расійскай імперыі.
  78. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 392.
  79. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 393.
  80. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 394.
  81. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 394.
  82. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 391—392.
  83. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 389.
  84. Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 384.
  85. Ксёндз Адам Станкевіч, адзін з аўтарытэтаў беларускага руху за стварэнне незалежнай дзяржавы, тады прамовіў: «Калі працэс нацыянальнага жыцця, які сёння на землях Літвы і Беларусі адбываецца, дойдзе да свайго канчальнага пункту, калі наступе ў народаў гістарычнай Літвы і Беларусі аканчальная нацыянальная дыферэнцыяцыя, прынцыпам, парадкоўваючым сужыццё народаў, прынцыпам, гарантуючым развіццё ўсіх праў гэтых народаў і іх паўнату, можа аказацца краёвасць. Прынцып нацыянальны — пераходны, непастаянны і плыўкі. Прынцып краёвы, наадварот, заўсёдны, сталы, непахісны. Адгарадзіўшыся нацыянальнымі эгаізмамі, народы нашы некалі заслужаць да сужыцця бліжэйшага, да бліжэйшых узаемаадносін».
  86. Сафія Абрамовіч дала такое сваё разважанне на старонках газеты «Gazeta Codzienna» (№56, 1940 г.): «Ніводны нацыяналіст <…> не можа пагадзіцца з краёвасцю, бо яна патрабуе, каб нацыянальныя ідэі, якія па сваёй прыродзе зыходзяць з выключнасці, падпарадкоўваліся краёвай ідэі, якая супярэчыць выключнасці і з’яўляецца ўвасабленнем супольнасці. Адпаведна яна непатрэбная ў нацыянальна аднароднай дзяржаве і неабходная ў дзяржаве шматнацыянальнай, якой у будучыні і павінна стаць былое Вялікае Княства Літоўскае, дзе ўсе тры нацыі будуць адчуваць сябе як у родным доме і карыстацца з поўнай роўнасці правоў на ўзор Бельгіі або Швейцарыі. Сталіцай такой дзяржавы павінна стаць Вільня, якая нарэшце адмовіцца ад ролі пешкі, лёс якой вырашае нехта чужы адпаведна сваім нацыяналістычным пастулатам. Усе бескампрамісныя памкненні да палітычнай і культурнай гегемоніі, ці то палякаў, ці то літоўцаў, ці то беларусаў, непазбежна разбіваюць гэтае адзінства, бо ў выніку імкнуцца спіхнуць іншыя нацыі да ролі "меншасці", якой будуць <…> дазваляць тое або іншае. Прычым прынцыпова неістотна больш ці менш ліберальным будзе панаванне большасці, бо цалкам зруйнуецца ўнікальны характар гэтай дзяржаўнасці, якога патрабуюць нашыя землі па прычыне этнічнай і культурнай разнастайнасці». Гл.: Смалянчук, А.Ф. Краёвая ідэя... С. 395—396.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Гісторыя Беларусі : у 6 т. / А. Вабішчэвіч [і інш.]; рэдкал. М. Касцюк (гал. рэд.) і інш. - Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — 613 с.
  • Ладысеў, У.Ф. На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1917—1920 гг.) / У.Ф. Ладысеў, П.І. Брыгадзін. — Мінск : БДУ, 1999. — 128 с.
  • Латышонак, А. Краёвасьць і «западноруссизм». Ідэалягізаваная тутэйшасьць / А. Латышонак // Нацыянальнасьць — беларус / А. Латышонак. — Вільня : Інстытут беларусістыкі. Беларускае гістарычнае таварыства, 2009. — С. 437—440.
  • Смалянчук, А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.
  • Смалянчук, А. Беларускае пытанне і польскі рух / А. Смалянчук // Полымя. — 1994. — № 6.
  • Смалянчук, А. Краёвая ідэя і беларускі нацыянальны рух у Заходняй Беларусі ў 1920—1930-я гг. / А.Ф. Смалянчук // Homo Historicus 2012. Гадавiк антрапалагiчнай гiсторыi / пад. рэд. А.Ф. Смаленчука. — Вiльня: ЕГУ, 2012. — С. 380—405.
  • Buchowski, K. Litwomani i polonizatorzy : mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku / K. Buchowski. — Białystok : Biblioteka Uniwersytecka im. Jerzego Giedroycia w Białymstoku, 2006. — 430 s.
  • Jankowski, Cz. W ciągu dwóch lat... : Przyczynek do dziejów prasy polskiej na Litwie / Cz. Jankowski. — Warszawa-Kraków : Druk. W.L. Anczyca, 1908. — 201 s.
  • Jurkowski, R. Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906—1913 / R. Jurkowski. — Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009. — 550 s.
  • Korwin-Milewski, H. Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855—1925) / H. Korwin-Milewski. — Poznań : 1930, Jan Jachowski. — 600 s.
  • Polska na przestrzeni wieków / H. Samsonowicz [i in.] ; redactor wydania J. Tazbir. — 2-e wyd. — Warszawa : WPN, 2006. — 803 s.
  • Sapieha, M. Moje życie, mój czas / M. Sapieha. — Kraków : Wydawnictwo Literackie, 2008. — 575 s.
  • Sawicki, J. Michał Römer a problemy narodowościowe na ziemiaсh byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego / J. Sawicki. - Toruń : TNT, 1998. — 153 s.
  • Skirmuntt, R. Panie z Muru (III) / R. Skirmuntt // «Słowo». — 1934. — № 127. — S. 3.
  • Smaliańczuk, A. Białorusini w gronie krajowców — інтэрнэт-версія артыкула Аляксандра Смаленчука са сборніка «Ostatni obywatele Wielkiego Księstwa Litewskiego» (red. Tadeusz Bujnicki i Krzysztof Stępnik. Wyd. Uniwersytetu Marii Curie-Składowskiej, Lublin, 2005)
  • Szpoper, D. Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934) / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 2009. — 487 s.
  • Szpoper, D. Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s.
  • Zdziechowski, M. Idea polska na kresach / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 1—17
  • ЭГБ, Т. 4. — С. 246.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]