Літоўцы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Літоўцы
(Lietuviai)
Jorija 001.JPG
Агульная колькасць 3 200 000
Рэгіёны пражывання Flag of Lithuania.svg Літва — 2 804 000

Flag of Belarus.svg Беларусь — 9 600
Flag of Poland.svg Польшча — 31 000
Flag of Russia.svg Расія — 44 000
Flag of the United States.svg ЗША — 37 000
Flag of Germany.svg Германія — 40 000

Мова літоўская
Рэлігія хрысціянства
Блізкія этнічныя групы латышы

Літоўцы (саманазва летувяй, множны лік літ.: lietuviai, адзіночны лік літ.: lietuvis) — еўрапейскі народ. Агульная колькасць у свеце — каля 3 200 000 чал.

Насяляюць галоўным чынам Літву (каля 2 765 600 чал. у 2010 г.). Значная колькасць літоўцаў пражывае ў ЗША (каля 600 000 чал. літоўскага паходжання паводле перапісу 2000 г.), Вялікабрытаніі, Ірландыі, Бразіліі, Канадзе, Расіі (галоўным чынам у Калінінградскай вобласці — каля 25 тыс. літоўцаў).

Карыстаюцца літоўскай мовай, якая адносіцца да балтыйскай групы індаеўрапейскай моўнай сям'і. Сучасная літоўская літаратурная мова пачала стварацца з 1880-х гг. на аснове балцкіх гаворак вакол горада Марыямпале (па сучаснай класіфікацыі — сувалкійская гаворка аўкштайцкага дыялекта літоўскай мовы, складзеная пад уплывам гаворак яцвягаў[1]). Алфавіт літаратурнай мовы на лацінскай графічнай аснове.

Веруючыя літоўцы пераважна каталікі; ёсць невялікая колькасць пратэстантаў (лютаране, кальвіністы) і праваслаўных.

Этнагенез літоўцаў[правіць | правіць зыходнік]

Балцкія плямёны ў X—XII стст.

Паводле адной тэорыі, якой прытрымліваецца большая частка сучасных літоўскіх навукоўцаў, літоўскі этнас узнік прыблізна ў VI—VII стст., калі адбылося разгалінаванне ўсходніх балтаў на літоўцаў і латгалаў і адпаведна разгалінаванне літоўскай і латышскай моў з аднаго кораня. Тэорыя сцвярджае, што месцам сфармавання літоўцаў у тыя часы была тэрыторыя паміж сярэднім цячэннем Нёмана, рэчкамі Нярыс і Мяркіс, адкуль літоўцы пашыраліся на поўнач (да земгалаў і селаў) і на захад, асімілюючы мясцовае насельніцтва. У ходзе колькаснага разрастання літоўскага этнаса адбылося разгалінаванне родаплемянной структуры літоўцаў у канцы I тысячагоддзя н.э. мінімум на два племені: а) «усходнія літоўцы» (менаваных навукоўцамі «уласна літоўцы» альбо «аўкштайты»), якія размяшчаліся ў тым ліку на землях Нальшчаны і Дзяволтвы, і б) «літоўцы-жамойты» ці проста «жамойты» (на паўднёвых землях сучаснага літоўскага этнаграфічнага рэгіёна Жамойць), сфармаваных у выніку асіміляцыі літоўскімі перасяленцамі (на заходнім кірунку міграцыі) часткі куршаў і іншых заходнебалцкіх плямён[2]. Паводле тэорыі, з утварэннем Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) у сярэдзіне XIII — XV ст. адбывалася асіміляцыя літоўцамі іншых балцкіх плямён — паўднёвых частак селаў, земгалаў і куршаў, а таксама нейкіх частак яцвягаў, скалваў і прусаў, што прывяло да чарговага дэмаграфічнага і тэрытарыяльнага разрастання літоўскага этнаса.

Дыялекты сучаснай літоўскай мовы

Іншая тэорыя сцвярджае, што этнагенез літоўскага этнаса мае больш поздняе паходжанне, і адмаўляе этнічную еднасць у VI — першай палове XIII ст. балцкіх плямён літва і жамойты. Сцвярджаецца, што літоўскі этнас быў створаны ў выніку кансалідацыі розных балцкіх плямён (племені літва, якое дало імя новаму этнасу; племені жамойтаў; частак плямён селаў, земгалаў, куршаў, яцвягаў, скалваў і прусаў), якая адбывалася ў рамках Вялікага Княства Літоўскага пачынаючы з другой паловы XIII ст.[3]

Паводле яшчэ адной тэорыі, якой прытрымліваюцца некаторыя беларускія навукоўцы, сучасны літоўскі этнас узнік у часы Вялікага Княства Літоўскага галоўным чынам на аснове балцкага племені жамойтаў, у склад якіх ўвайшла пэўная частка іншых балцкіх плямён (куршаў, прусаў, скалваў, яцвягаў і інш.), у тым ліку балтамоўныя жыхары паўночнай (балцкай) часткі тапоніма / хароніма «Літва»ВКЛ), якая і дала новаму этнасу ў больш познія часы імя «літоўцы», а большая частка самога племені літва (на Віленшчыне — у шырокім наваколлі горада Вільня (Вільнюс)) у часы Вялікага Княства Літоўскага была славянізавана[4].

Рэлігія[правіць | правіць зыходнік]

Розныя варыянты традыцыйных вясковых драўляных хрысціянскіх крыжоў у Літве. (Літоўскі народны музей пад адкрытым небам у мястэчку Румшышкес)

Першапачаткова балцкія плямёны практыкавалі родавыя культы (язычніцтва). У 1251 г. вялікі князь літоўскі Міндоўг прыняў каталіцтва, што лічыцца першай хваляй хрысціянізацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ). Маюцца таксама факты пэўнага і дабраахвотнага распаўсюджання праваслаўя як сярод балцкай знаці ВКЛ (напрыклад, вялікі князь літоўскі Войшалк і браты вялікага князя літоўскага Трайдзеня), так і простых сялян, аднак да канца XIV ст. большая частка балцкага насельніцтва ВКЛ была язычніцкай. У 1387 г. па распараджэнні вялікага князя літоўскага Ягайлы у ВКЛ язычніцкае балцкае насельніцтва пачалі пераводзіць у каталіцызм, што лічыцца другой хваляй хрысціянізацыі ў ВКЛ. Пасля далучэння да ВКЛ зямель Жамойці ў 1413 г. пачалося хрышчэнне ў каталіцызм і гэтай язычніцкай часткі дзяржавы. Лічыцца, што Жамойць была адным з апошніх рэгіёнаў Еўропы, які адмовіўся ад язычніцтва.

У сярэдзіне XVI — пачатку XVII ст. у ВКЛ пракаціліся хвалі рэлігійнай Рэфармацыі, а затым Контррэфармацыі, якія закранулі, галоўным чынам, мясцовую шляхту.

У час знаходжання Літвы ў складзе СССР (у форме Літоўскай ССР) па распараджэнні савецкіх улад праходзіла барацьба з рэлігійнасцю насельніцтва і папулярызацыя атэізма. У цяперашні час рэлігійныя літоўцы пераважна вызнаюць каталіцызм, радзей пратэстантызм (кальвінізм, лютэранства) ці праваслаўе.

Моўныя групы[правіць | правіць зыходнік]

Літоўская мова мае сваю літаратурную форму, якая з'яўляецца дзяржаўнай у Літоўскай рэспубліцы і ўжываецца ў публічных мас-медыя.

У той жа час пэўная частка сельскіх жыхароў традыцыйна карыстаецца не літаратурнай мовай, а мясцовымі дыялектамі і гаворкамі. Моўнымі і этнаграфічнымі групамі сучасных літоўцаў лічацца: аўкштайты — у Аўкштайціі; жамойты — у Жамойці; дзукі — у Дзукіі; паўночныя занямонцы (занавікі) і паўднёвыя занямонцы (капсы) — у Сувалкіі; прускія літоўцы (літувінінкі) — у т.зв. Малай Літве (частцы Калінінградскай вобласці Расійскай Федэрацыі)[5].

Традыцыйная культура[правіць | правіць зыходнік]

Традыцыйныя заняткі і тыпы пасяленняў[правіць | правіць зыходнік]

Трымальнік для рушнікоў у аўкштайцкай хаце

Традыцыйная культура і заняткі літоўцаў у старажытнасці былі тыповымі для народаў Балтыі. Да іх адносіцца ворнае земляробства (жыта, ячмень, авёс, пшаніца, гарох, лён, з канца XVIII ст. — бульба) і жывёлагадоўля (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.). На марскім узбярэжжы і Куршскай касе было развіта рыбалоўства. Другараднае значэнне мела бартавое (бортніцтва), затым — пасечнае пчалярства.

Самым старажытным тыпам пасялення былі вёскі з кучавой планіроўкай, а з XVI ст. распаўсюджваецца і вулічная планіроўка, у XIX—XX стст. па ўсёй Літве — хутары з аднаго двара, якія былі характэрны для Жамойці яшчэ са старажытнасці. Жылая пабудова (зрубная хата) у вёсцы ставілася тарцом да вуліцы, перад хатай рабіўся кветнік, а вакол ставіліся гаспадарчыя пабудовы.

У старажытнасці ў хаце быў спецыяльны пакой (намас) з адкрытым вогнішчам, а побач з намасам былі пакаёўні, хлеўныя пакоі і навесы. З XVI ст. намас выконваў функцыю кухні і кладоўкі, а з XVIII ст. — памяшкання для дробнай жывёлы. У XVI—XIX стст. былі сфармаваны аўкштайцкі, жамойцкі і занямонскі тыпы хат.

Сёння найбольш папулярнымі формамі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і рамёстваў, якія захаваліся са старажытнасці, з'яўляюцца драўляная скульптура (выявы Хрыста, хрысціянскіх святых і інш.), лубок, пляценне, мастацкае ткацтва, коўка і апрацоўка бурштыну.

Грамадскія традыцыі і святы сялян[правіць | правіць зыходнік]

Святкаванне Масленіцы (Ужгавенес) у мястэчку Гражышкай (Gražiškiai), фота 2004 г.

Са старажытнасці ў вёсцы існавалі абшчынныя традыцыі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны (талакаталка), традыцыя супольнага адпачынку (вячоркі, вечарыны — вакаронэс) і інш.

Да пачатку XVI ст. вялікая сям'я ў вёсцы знікае і замяняецца малымі сем'ямі. Дагэтуль дамінуе білінейнае сваяцтва (гіміністэ) і малая сям'я (шэйма). Сістэма тэрмінаў сваяцтва мае лінейны тып з элементамі апісальных тэрміналогій; сіблінгі падзяляюцца па полу. Тэрміны сваяцтва для маці, сястры, брата, унука, мужа, бацькі мужа і жонкі маюць індаеўрапейскае паходжанне, а астанія тэрміны з'яўляюцца ўнікальнымі і характэрны толькі для літоўскай мовы.

Калядная вячэра (Кучас) пачынаецца з ужывання тонкіх вафель (калядайціс) з ціснёнымі выявамі на тэму Нараджэння Хрыстова, а скончваецца варажбой. На свята Новага года робіцца працэсія вяскоўцаў, апранутых у валхвоў («трох каралёў»). На Масленіцу (Ужгавенес) катаюцца на санках, спальваюць жаночую ляльку «Морэ» і ставяць сатырычныя сцэнкі ў масках («пан», «жандар», «абжора Лашыніс», «жаніх-няўдаль Сідарас» і г.д.). На Вялікдзень (Велікас) абмалёўваюць і кацяць яйкі, гайдаюцца на арэлях, абліваюцца вадай, сцягаюць адзін аднаго галінкамі. На Купалле (Іванаў дзень — Ёнінес) паляць вогнішчы і скокаюць праз яго, збіраюць кветкі, плятуць вянкі і кідаюць іх у ваду.

Пасля прыняцця хрысціянства ў знак шчырай веры насельніцтва (асабліва сялянскае) ставіць па вёсках, на пагорках, пры дарогах сімвалічныя драўляныя каталіцкія крыжы (часта нават нетрадыцыйнай формы), а часам абстаўляе групамі крыжоў цэлыя пагоркі. Каталіцкія ксяндзы карыстаюцца ўсямернай павагай на вёсцы.

Традыцыйны сялянскі касцюм[правіць | правіць зыходнік]

Драўляныя сялянскія жаночыя чаравікі ў Жамойці

Традыцыйны жаночы сялянскі касцюм захоўваўся ў побыце да XIX ст. і меў шэсць варыянтаў, у залежнасці ад раёна пражывання. Аснову яго складаюць доўгая палатняная сарочка, шырокая спадніца (звычайна 2-3), фартух, тканы або плецены пояс, камізэлька, наплечнае покрыва (скара). На галаве дзяўчаты насілі вянкі (вайнікас, пакалке) са стужак і галуна, часам — на цвёрдай аснове, а замужнія жанчыны — чапцы, а ў Аўкштайціі яшчэ і паралельна рушніковы ўбор (наміткунуаметас). Адзенне ўпрыгожвалася складанай вышыўкай, а таксама срэбнымі, бурштынавамі, каралевымі і шклянымі пацеркамі. У аздабленні вопраткі выкарыстоўваліся арнаменты і разнастайная гама колераў, узоры наносіліся таксама на пальчаткі, панчохі і г.д.

Традыцыйнае мужчынскае сялянскае адзенне складалася з палатнянай сарочкі, палатняных, суконных ці паўшарсцяных штаноў, камізэлькі, палатнянага альбо суконнага кафтана, валянага капялюша. Зімой мужчыны і жанчыны насілі сярмягу, аўчыныя футры або паўкажушкі.

Традыцыйным працоўным абуткам мужчын і жанчын на вёсцы былі лапці, скураныя пастолы, у заходніх раёнах Літвы таксама драўляныя чаравікі, у святочныя дні — боты.

Сялянскія традыцыі харчавання[правіць | правіць зыходнік]

Асновай харчавання літоўцаў складалі іржаны (радзей пшанічны) хлеб (дуона), бліны і кашы з мукі, ячменнай і аўсянай крупы (для Дзукіі характэрны бліны з грачанай крупы), гарох, малако, мяса. З пачатку XIX ст. шырокае распаўсюджанне атрымалі стравы з бульбы.

І па сённяшні дзень для большасці літоўцаў папулярнымі з'яўляюцца традыцыйныя стравы з цёртай бульбы і мясной, тварожнай і іншай начынкай (цэпеліны), малочныя супы (з мукой і крупамі або з бульбянымі клецкамі), бульбяныя бліны, бульба з малаком або кіслым малаком, сыр з кменам, тушаная капуста з мясам (бігас), кілбасы (дэшра, скіландзіс), вэнджаная свініна, крывяны суп (юка), боршч, рассольнік і інш. На святы пякуць адмысловы высокі кексы тыпу кухоннае дрэва (шакоціс, рагуоціс), здобнае печыва (жагарэліс), піражкі і пончыкі (спургас). Асноўны традыцыйны алкагольны напой — піва (алус).

Вусная творчасць і музыка[правіць | правіць зыходнік]

Выступленне літоўскай танцавальнай групы «Rasa» на XIX Міжнародным фестывалі народнага танца ў Шатландыі, фота 2007 г.

Менавіта з запісаў фальклору Жамойці ў канцы XVIII ст. (спачатку тэкстаў, затым тэкстаў з напевамі, затым інструментальных мелодый) пачалося развіццё літоўскай фалькларыстыкі. Старажытны пласт фальклору сялян Дзукіі і Аўкштайціі адкрыты толькі ў XX ст. Складанасці ў навуковай фіксацыі фальклору звязаны з няведаннем літоўскай мовы славянамоўнымі даследчыкамі і навукоўцамі часоў ВКЛ і Расійскай імперыі, што зніжала зацікаўленасць тых навукоўцаў да зместу фальклору.

У фальклоры маюцца розныя паданні пра паходжанне свету і рэлікты старажытных міфаў (пра маланкоўца Пяркунаса і інш). Маецца багаты казачны фальклор, які паўплываў на прафесійнае мастацтва (казка «Эгле — каралева вужоў» і інш). Мноства песень на працоўную (земляробчыя і хатнія заняткі), каляндарна-святочную, сямейна-абрадавую, інтымна-лірычную і ваенна-гістарычную тэматыку, якія суправаджаюцца інструментальнымі кампазіцыямі, карагодамі, танцамі, гульнямі і г.д. У музычна-паэтычнай стылістыцы захоўваюцца мясцовыя адрозненні.

Выступленне літоўскага фальклорнага ансамбля «Taduja» з горада Кяльме ў Жамойці, фота 2006 г.

Найбольш старажытныя працоўныя і абрадавыя песні — у Аўкштайціі і Дзукіі. Самы архаічны пласт — аўкштайцкая поліфанічная музыка сутарцінес (жаночыя спевы ўдваіх, утраіх, учатырох альбо мужчынская ансамблевая ігра на аднародных духавых інструментах), якая суправаджала любыя віды калектыўнай працы, абрады, карагоды і танцы. Да пачатку XX ст. яна засталася толькі ў некаторых раёнах Аўкштайціі. У Дзукіі захаваліся старадаўнія абрадавыя арэльныя песні (каляндарныя і вясельныя), песні пра жывёл і раслін, вузкааб'ёмные лады (у т.л. ангемітоніка), адзіночныя (жаночыя альбо мужчынскія) спевы. Характэрны таксама харавыя унісонныя і антыфонныя спевы, напеўная мелодыка (пераважна лірычнага тыпу, з распевамі складоў). У заходніх раёнах Дзукіі сустракаюцца 2-х і 3-хгалосныя песні ў 7-ступеннай дыятоніцы.

Фальклор Жамойці адрозніваецца разнастайнасцю песенных тыпаў і выканальніцкіх традыцый, значную яго частку складаюць лірычныя песні, шматгалоссе позняга, гамафонна-гарманічнага тыпу. У межах аднаго жанру сустракаюцца песні розных стылявых пластоў: напрыклад, сярод пастуховых песень — і архаічныя (з прызыўных воклічамі «Ralioo!»), і меладычна развітыя 3-галосныя лірычнай тэматыкі.

Традыцыйнымі музычнымі інструментамі вяскоўцаў Літвы з'яўляюцца канклес; язычковы інструмент бірбіне; пастуховы рог ажрагіс; драўляныя натуральныя трубы рагай, трымітай, даўдзіцес; падоўжная флейта лумздзяліс; шматстваловая флейта скудучай; дуда; розныя мембранафоны; ідзіяфоны; народныя скрыпкі; струнны бас; гармоніка і інш.

Сучасныя культурныя традыцыі[правіць | правіць зыходнік]

Помнік тэатральнаму рэжысёру Юозасу Мільцінісу ў Панявежысе

Традыцыйная культура развівалася і захоўвалася доўгі час на вёсцы, бо з пачаткам утварэння Вялікага Княства Літоўскага эліта грамадства (шляхта і мяшчане) пераймала многія агульнаеўрапейскія традыцыі матэрыяльнай і духоўнай культуры Усходняй Еўропы (праваслаўнай) і Заходняй Еўропы (каталіцка-пратэстанцкай).

Сучасныя літоўцы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя мовы і рэлігіі), што тлумачыцца працэсамі ўрабанізацыі, інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д. Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі літоўцаў пачаўся ў XIX ст. у часы Расійскай імперыі, калі ў 1861 г. было скасавана прыгоннае права (хоць прыгоннымі была невялікая група сялян), створаны ўмовы для развіцця капіталістычных адносін і стварэння новых сацыяльных груп (у тым ліку — інтэлігенцыі), сфармаваны ў канцы XIX ст. сучасны варыянт літоўскай літаратурнай мовы.

Яшчэ больш спрыяльныя ўмовы для гамагенізацыі насельніцтва былі створаны пасля абвяшчэння Літвой сваёй дзяржаўнасці і незалежнасці ў 1918 г. і дзяржаўнай палітыкай стандартызацыі жыцця. Гэта адлюстравалася перш за ўсё ў знешніх формах: яшчэ большае, чым у XIX ст., распаўсюджанне агульнаеўрапейскіх тыпаў адзення, ежы, жытла, заняткаў і інш.

З 1 мая 2004 г. Літоўская Рэспубліка з'яўляецца дзяржавай-членам Еўрапейскага Саюза, што цягне за сабой для насельніцтва ўвядзенне адпаведных стандартаў у заканадаўстве, свабодны уезд/выезд з краіны і яшчэ большую адкрытасць пераняццю многіх агульнаеўрапейскіх традыцый вядзення бізнеса, баўлення вольнага часу (святы, спорт, турызм і інш.), стандартаў адукацыі, адкрытасць інфармацыйнай прасторы (у тым ліку Інтэрнета) і г.д.

Літоўская дыяспара — рассяленне і колькасць у свеце[правіць | правіць зыходнік]

Сусветна знакамітыя літоўцы[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. На тэрыторыі вакол гарадоў Марыямпале і Сувалкі ў старажытнасці жыло заходнебалцкае племя яцвягаў. Паводле даследаванняў сучаснага літоўскага лінгвіста Зігмаса Зінкявічуса менавіта на базе гаворак яцвягаў у Вялікім Княстве Літоўскім былі складзены сучасныя паўднёвыя гаворкі аўкштайцкага дыялекта літоўскай мовы, якія далі пачатак сучаснай літоўскай літаратурнай мове, надаўшы ёй пазней арэол вельмі старажытнай мовы ў цэлым. Гл.: Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы... С. 100. Балцкія гаворкі ў Вільні і Віленшчыне не захаваліся да нашага часу, бо яшчэ ў часы існавання Вялікага Княства Літоўскага яны былі выцеснены ці заменены славянскімі гаворкамі.
  2. Гудавичюс, Э. История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года... С. 23—24.
  3. Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 653.
  4. Краўцэвіч, А.К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — С. 109—111, 124—127.
  5. Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. — Москва, 2010. — Т. 17. — С. 653.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Археология СССР. Т. 17. Финно-угры и балты в эпоху средневековья / Л.А. Голубева [и др.]; Отв. ред. тома В.В. Седов; Редкол.: Б.А. Рыбаков (гл. ред.) [и др.]. — М.: Наука, 1987. — 510 с.
  • Дзярновіч, А. Жамойць і Літва / А. Дзярновіч // Наша ніва. — 22 чэрвеня 2013.
  • Зинкявичюс, З. Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с.
  • История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с.
  • История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с.
  • Краўцэвіч, А. Праблема лакалізацыі сярэднявечнай Літвы // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne № 8. 1997.
  • Краўцэвіч, А.К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — 238 с.
  • Литовцы // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю.С. Осипов. Отв. ред. С.Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2010. — Т. 17. Лас-Тунас — Ломонос. — С . 652—654.
  • Насевіч, В.Л. Літва / В.Л. Насевіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 т. — Мн.: БелЭН, 2006. — Т.2. — С. 202—206.
  • Lietuvių etnogenezės / atsakingoji redaktore R. Volkaite-Kulikauskienė. — Vilnius, 1987.
  • Vaitekūnas, S. The Population of Lithuania / S. Vaitekūnas. — Vilnius : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2009. — 150 с.