Максім Іванавіч Гарэцкі

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
У гэтага паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гарэцкі.
М. І. Гарэцкі на паштовай марцы Беларусі
Максім Іванавіч Гарэцкі

Максім Іванавіч ГАРЭ́ЦКІ (6 (18) лютага 1893, в. Малая Багацькаўка[1], Мсціслаўскі павет, Магілёўская губерня — 10 лютага 1938[2], Вязьма; Псеўданімы: Максім Беларус, М. Б. Беларус, М. Г., А. Мсціслаўскі, Дзед Кузьма, Мацей Мышка, Мізэрыус Монус і інш.; у сваіх творах таксама выступаў як Кузьма Батура і Лявон Задума) — беларускі пісьменнік, крытык, літаратуразнавец, лексікограф, фалькларыст.

Змест

Сям'я [правіць]

З сялянскай сям'і. Браты Гаўрыла і Іван (старэйшы). Жонка Леаніла Усцінаўна Чарняўская-Гарэцкая (шлюб у Вільні, 1919 г.). Настаўніца Віленскай беларускай гімназіі, працавала над складаннем чытанак «Родны край», першае апавяданне «Мікітка» (Вільня) і малы зборнік «Дзяціныя гульні». Сын Леанід (—1944) загінуў у баях пад Ленінградам. Вядомыя яго «Пісьмы з фронту» да сям'і. Дачка Галіна.

Жыццё і дзейнасць [правіць]

Максім Гарэцкі

Скончыў каморніцка-агранамічнае вучылішча ў Горы-Горках (1913), Паўлаўскае ваеннае вучылішча ў Петраградзе (1916). Прапаршчык расійскай арміі (1916).

Чарцёжнік, каморнік землеўпарадкавальных камісій Віленскай губерні (Вільня, 1913—1914).

У час 1 сусветнай вайны прызваны ў расійскую армію (восень 1914). Цяжка паранены (25.10.1914), доўга лячыўся ў ваенных шпіталях Вільні, Масквы, Магілёва. У чыне прапаршчыка служыў у Іркуцку і Гжацку, у канцы 1916 на фронце ў Пінскіх балотах[3]. Цяжка захварэў, быў адасланы ў тыл на лячэнне (Жалезнаводск, 1917), потым зусім звольнены з войска[4].

Пераехаў у Смаленск, паступіў у Археалагічны інстытут (1917). Кастрычніцкія падзеі сустрэў тамсама, хутка пасля таго — на савецкай службе[5], у Смаленскім савеце[6]. Камендант жыллёвага аддзела[7] ў Смаленску (1918), паралельна, потым і стала супрацоўнічаў у тамтэйшых газетах «Известия Смоленского Совета», «Западная коммуна», «Звезда» (з жніўня 1918[8]). Супрацоўнічаў з газ. «Дзянніца».

Разам з рэдакцыяй «Звязды» пераехаў у Мінск, потым у Вільню (пачатак студзеня 1919). Пры раптоўным захопе Вільні польскім войскам (канец красавіка 1919) апынуўся на акупаванай тэрыторыі. Настаўнік Віленскай беларускай гімназіі і беларускіх настаўніцкіх курсаў, супрацоўнічаў у газ. «Беларускія ведамасці», «Беларускі звон». Рэдактар і выдавец газ. «Наша думка» (снежань 1920—ліпень 1921), « Беларускія ведамасці» (з верасня 1921).

У студзені 1922, перад выбарамі ў Віленскі сейм, быў арыштаваны польскімі ўладамі як цяжкі палітычны злачынца[9], зняволены ў Лукішскай турме. Бараніць яго і іншых арыштаваных на працэсе меўся адвакат Урублеўскі[10]. У выніку пратэстаў за мяжой супраць масавых арыштаў беларускіх і літоўскіх дзеячаў прымусова высланы ў Літву[11]. У канцы кастрычніка 1923 пераехаў з сям'ёй з Вільні ў Мінск.

Выкладчык мовы і літаратуры (у т.л., БДУ, Камуністычны універсітэт БССР, Мінскі ветэрынарны тэхнікум, Горацкая сельгасакадэмія (з 1.2.1926)). Загадчык кафедры бел. мовы, літаратуры і гісторыі Горацкай сельгасакадэміі[12]. Правадзейны член Інбелкульта, навуковы сакратар Літаратурнай камісіі (да 10.6.1925), вучоны спецыяліст (2.10.1928) Інстытуту навуковае мовы Інбелкульта. Удзельнік Беларускай акадэмічнай канферэнцыі (1926).

Разам з іншымі беларускімі дзеячамі стаў аб'ектам кампаніі «крытыкі» ў друку (1929). Арыштаваны (19.7.1930) па абвінавачанні ў прыналежнасці да Саюзу вызвалення Беларусі, у красавіку—маі 1931 засуджаны да высылкі на пяць гадоў у Вятку. У Вятцы працаваў чарцёжнікам (17.8.1931—1.3.1932), тэхнікам-сметчыкам мясцовага ФУП[13], на іншых працах. З 1.9.1935 настаўнік рускай мовы і літаратуры ў СШ г. п. Пясочня[14]. Увесь гэты час займаўся літаратурнай працай.

Арыштаваны (4.11.1937), пазней расстраляны па прысудзе «тройкі» НКУС (прысуд прыведзены ў выкананне 10 лютага 1938 года у 15 гадзін; жонцы паведамілі, што памёр ад кровазлiцця ў мозг 20 сакавiка 1939 года). Рэабілітаваны 15.11.1957.

У літаратуры [правіць]

Вокладка кнігі «Рунь»

У творчасці Гарэцкага вызначаюцца наступныя перыяды[15]:

  • 1912—1913: Горацкі першы
  • 1913—1914: Віленскі першы
  • 1914—1917: часу імперыялістычнай вайны
  • 1917—1919: пачатку Кастрычніцкай рэвалюцыі
  • 1919—1923: Віленскі другі
  • 1923—1926: Мінскі першы
  • 1926—1928: Горацкі другі
  • 1928—1930: Мінскі другі
  • 1931—1935: Вяцка-Кіраўскі
  • 1935—1937: Пясочынска-Кіраўскі

У палеміцы пач. 1910-х гадоў пісьменнік заклікаў беларускіх літаратараў адмовіцца ад дробных форм, ад дробнага бытапісання і прымату самавыражэння, на карысць распрацаваных твораў, звернутых да нацыянальнага развіцця, аналізу сацыяльных праблем і неабходных пераўтварэнняў у грамадстве, патрэбных беларускаму народу.[16] Гэтым пісьменнік выдзяляўся ў нашаніўскім перыядзе развіцця беларускай літаратуры.

Гарэцкі звяртаўся да праблемы узаемаадносін інтэлігента і народа, да ролі і місіі інтэлігенцыі ў нацыянальным развіцці (аповесць «Меланхолія», апавяданні «Фантазія» і інш.). Расцэньваў ролю беларускага літаратара як надзвычай адказную і патрабавальную да грамадзянскай і нацыянальнай свядомасці Выступаў супраць правінцыйнай замкнёнасці маладой беларускай літаратуры.

Пасля 1917 шмат піша на тэму рэвалюцыі. У 1918—1919 у палемічных допісах рэзка крытыкуе «буржуазных беларускіх дзеячаў», услаўляе бальшавізм; адначасова, крытыкуе «новую (камуністычную) буржуазію», кладзе выразны націск на неглыбокую далучанасць «буржуазных дзеячаў» да нацыянальнага руху[17].

Звяртаўся да жыцця беларускіх перасяленцаў у Сібіры («Сібірскія абразкі», апавяданні «Хадзяка», «Моцнае каханне», «Хоцімка» і інш.).

Кнігі Гарэцкага выдаваліся на рускай, украінскай, польскай, нямецкай мовах.

Творы [правіць]

  • «У лазні» (1912, надрукавана ў 1913), першае апавяданне.
  • «Роднае карэнне» (1913), апавяданне.
  • «Антон» (1914, упершыню надрукавана ў газеце «Гоман», 1918; асобна — у 1919), драматызаваная аповесць.
  • «На імперыялістычнай вайне» (1914—1919, фрагменты друкаваліся ў «Полымі», першае асобнае і цэлае выданне — 1926), ваенныя запіскі.
  • «Літоўскі хутарок» (1915, надрукаваны ў газеце «Беларусь», 1920), апавяданне, першая спроба літаратурнага, не дзённікавага твору аб вайне.
  • «Генерал» (1916, першы раз надрукавана газетай «Вольная Беларусь», 1918), апавяданне.
  • «Рускі» (1915), апавяданне.
  • «Чарнічка», апавяданне.
  • «Хадзяка» (1916), апавяданне.
  • «На этапе» (1916), апавяданне.
  • «Меланхолія», (урыўкі друкаваліся ў 1916), аповесць (незавершаная).
  • «Сібірскія абразкі» (1926—1928, часткова выданы ў 1973), збор 42 падарожных замалёвак.
  • «Ціхая плынь», аповесць (першы варыянт, «За што?», напісаны ў 1917—1918, быў надрукаваны ў газ. «Известия Смоленского Совета», май 1918; урыўкі друкаваліся аўтарам у заходнебеларускім друку, асобныя выданні — 1926 і 1930). Называецца крытыкамі адзіным завершаным і скончаным ва ўсіх адносінах буйным творам Гарэцкага[18].
  • «Дзве душы» (1918—1919, у газеце «Беларуская думка», чэрвень—ліпень 1919, першы раз асобна — Вільня, 1919), аповесць.
  • «Усебеларускі з'езд 1917-га года» (1922), апавяданне.
  • «Фантазія», апавяданне.
  • «Віленскія камунары», раман-хроніка (рукапіс быў адасланы аўтарам у Мінск у жніўні 1934, і быў знойдзены ў фондах бібліятэкі АН Літоўскай ССР у лютым 1961; першае выданне ў 1965). Рускі варыянт «Виленския воспоминания» прапаноўваўся да друку ў Маскву ў сакавіку 1935, але не быў прыняты.
  • «Чырвоныя ружы» (1922), драматычны твор.
  • «Камароўская хроніка» (1930—1932—1937, апубл. 1966), раман-эпапея (незавершаны).
  • «Меланхолія»
  • «У чым яго крыўда?» (1926), аповесць.
  • «Жартаўлівы Пісарэвіч» (1925, надрук. «Полымя», 1926), п'еса.
  • «Лявоніус Задумекус», аўтабіяграфічны твор (пісаўся ў 1930-я гады ў Вятцы, надрукаваны з адзінага чарнавіка ў часопісе «Полымя» 2/1993).
  • Аўтабіяграфічныя матэрыялы («Храналогія маіх твораў», успаміны, пісьмы); пераклады асобных прац і твораў Леніна, Горкага, А. Фадзеева, Ю. Лібядзінскага; іншыя творы і допісы ў перыядычным друку («Наша Ніва», «Полымя» і інш.)

Кнігі [правіць]

  • «Рунь» (Вільня, 1914), зборнік прозы, першая кніга.
  • «Руска-беларускі слоўнік» (Смаленск, 1918, 2-е выд. — Вільня, 1920; разам з Г. Гарэцкім).
  • «Беларуска-расійскі слоўнічак» (Вільня, 1919, 3-е выд. — Мінск, 1925).
  • «Практычны расійска-беларускі слоўнік» (2-е выд. — Мінск, 1926; разам з М. Байковым).
  • «Гісторыя беларускае літаратуры» (Вільня, 1919 і 1920, 4-е выд. — Мінск, 1926).
  • «Хрэстаматыя беларускай літаратуры. XI век — 1905 г.» (Вільня, 1922).
  • «Народныя песні з мелодыямі» (Мінск, 1928; разам з А. Ягоравым), зборнік песень.
  • «Маладняк за пяць гадоў. 1923—1928» (Мінск, 1928).
  • «Апавяданні», зборнік, рыхтаваўся ў 1928, але не быў выдадзены. Частка матэрыялаў была выдадзена ў 2-томным зборніку «Выбраныя творы» (Мінск, 1973).
  • «Люстрадзён», нявыдадзены зборнік, рыхтаваўся ў 1929.

Архіў [правіць]

Пасля высылкі М. Гарэцкага ў Вятку, ён атрымліваў ад жонкі матэрыялы па пошце, а ў канцы чэрвені 1932 у Вятку быў прывезены і архіў цалкам. Архіў пасля 4.12.1937 перахоўвала жонка Гарэцкага (у Пясочні, Кіраве, Ленінградзе). 12.3.1971 амаль усе рукапісы былі (ёю?) перададзены ў ФБ АН БССР.

Ацэнкі [правіць]

Пасля рэпрэсій 1930-х гадоў і далейшага замоўчвання, публікацыі і даследаванні творчасці пісьменніка былі ўзноўлены ў 1960-х гадах. У іх ліку — манаграфіі Дз. Бугаёва «Максім Гарэцкі» (Мінск, 1968), А. Адамовіча «Браму скарбаў сваіх адчыняю…» (Мінск, 1980), І. Чыгрына «Паміж былым і будучым» (Мінск, 1994), артыкулы і прадмовы да выданняў Дз. Бугаёва, М. Лужаніна, М. Мушынскага, Ю. Пшыркова, І. Чыгрына і інш.

У наш час прызнаецца класікам беларускай літаратуры[12]. Фактычна, пачынальнік твораў маральна-этычнай праблематыкі ў беларускай літаратуры[19]. Адзін з пачынальнікаў эпічнага жанру, інтэлектуальна-філасофскай, лірычнай, дакументальнай прозы ў беларускай літаратуры[12].

Пачынальнік даследаванняў гісторыі беларускай літаратуры [10].

Адзначаецца шматграннасць здольнасцяў пісьменніка — літаратурных, матэматычных, музычных[20].

Ваенныя творы Гарэцкага былі заўважаны крытыкай за мяжой, напрыклад, Т. Н. Баран (Н. Рандаў) у ГДР[21]. У вышыні антываеннага духу апавяданні «Генерал» і «Рускі» параўноўваюцца крытыкамі з творамі В. Быкава «Мёртвым не баліць» і «Адна ноч»[22], аповесць «На імперыялістычнай вайне» — з ваеннымі творамі Рэмарка, Барбюса, Дзюамеля[21].

Зноскі

  1. ↑ Цяпер в. Багацькаўка, Мсціслаўскі раён.
  2. ↑ У савецкай гістарыяграфіі дата смерці падавалася як 20.3.1939. Бугаёў, С. 374.
  3. ↑ Там быў прызначаны ў камісію па рэквізіцыі сена ў сялян, але не любіў гэтай працы і адпрасіўся ў акопы.
  4. ↑ Пшыркоў, С.7.
  5. ↑ Адамовіч, Чыгрын, С.92.
  6. ↑ Адзначаецца яго добрае знаёмства з В. Кнорыным. Адамовіч, С.89, Чыгрын.
  7. ↑ Кіраваў рэквізіцыяй «лішкаў жытла ў буржуазіі».
  8. ↑ Запрошаны на сталую працу ў «Звязду» Кнорыным пасля абвяшчэння БССР. Пшыркоў, С.7.
  9. ↑ Быў абвінавачаны ў прыналежнасці да партыі камуністаў, арганізацыі замаху на дзяржаўную ўладу, друкаванай і вуснай агітацыі, атрыманні грошай ад камуністаў. Такія дзеянні паводле польскага КК маглі карацца смерцю або катаргай.
  10. ↑ 10,0 10,1 Пшыркоў, С.8.
  11. ↑ Адамовіч, С.92.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Каўка, С.494.
  13. ↑ ФУП: фабрика учебных пособий.
  14. ↑ З 1936 — г. Кіраў Смаленскай, потым Калужскай вобласці.
  15. ↑ Так, як іх акрэсліў Г. Гарэцкі ў лісце да А. Адамовіча. Адамовіч, С.41,42.
  16. ↑ Адамовіч, Чыгрын, С.6—28.
  17. ↑ Чыгрын, С.92—96.
  18. ↑ Адамовіч, С.111.
  19. ↑ Чыгрын, С.70—81.
  20. ↑ Адамовіч, С.23.
  21. ↑ 21,0 21,1 Чыгрын, С.50.
  22. ↑ Адамовіч, С.67.

Памяць пра Гарэцкага [правіць]

У в. Багацькаўка створаны музей імя Гарэцкага; у ягоны гонар названыя бібліятэка ў Горках, вуліцы ў Горках, Мсціславе і Мінску; устаноўлены помнікі ў Мінску (на вуліцы Рэвалюцыйнай) і Вязьме, мемарыяльныя дошкі ў Горках на вучэбным корпусе № 4 і жылым доме у якім жыў Максім Гарэцкі (апошняя знікла пасля зносу дома). У 1997 створаны Міжнародны фонд братоў Гарэцкіх.

У 1993 годзе да стагоддзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага беларуская пошта выпусціла ў абарачэнне паштовую марку.

У 2012 годзе пры падрыхтоўцы да рэспубліканскага свята «Дажынкі» ў Горках, нягледзячы на пратэсты грамадства, быў знесены дом, у якім у 1926—1928 гг. жыў Максім Гарэцкі. Гэта быў адзіны дом, які захаваўся ад Гарэцкага на тэрыторыі сучаснай Беларусі.

Літаратура [правіць]

  • Адамовіч А. «Браму скарбаў сваіх адчыняю…» — Мн.: Выд-ва БДУ, 1980. — 224 с., іл., 1 л. партр.
  • Бугаёў Дз. Гарэцкі Максім Іванавіч // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т.3. Веды — Графік / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Бел.Сав.Эн., 1971. — 608 с.: іл., карты. С.374.
  • Дасаева Т. М. Летапіс жыцця і творчасці Максіма Гарэцкага. — Мн., 1993.
  • Каўка А. К. Гарэцкі Максім Іванавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-142-0. С.494—496.
  • Корань (Сінькова) Л.Д. Цукровы пеўнік: літ.-крыт. арт. – Мн.: Маст.літ., 1996. – С.22-65.
  • Марціновіч А. Брама, адчыненая ў вечнасць: дзецям пра Максіма Гарэцкага: нарысы. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2013. — 206 с. — (Гісторыя ў асобах). — ISBN 978-985-02-1423-2.
  • Мушынскі, М. Падзвіжнік з Малой Багацькаўкі: жыццёвы і творчы шлях Максіма Гарэцкага / Міхась Мушынскі; [навуковы рэдактар А. М. Макарэвіч]; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовы і літаратуры імя Я. Коласа і Я. Купалы. — Мінск: Беларуская навука, 2008. — 509, [1] с., [8] л. іл.
  • Пшыркоў Ю. Максім Гарэцкі і яго раман «Віленскія камунары» // Гарэцкі Максім. Віленскія камунары. Раман-хроніка. — Мн. : Беларусь, 1965. — 356 с., іл.
  • Гарэцкі Р. Браты Гарэцкія. Мн.: Медысонт, 2008. — 344 с., [24] с. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны. Людзі Беларусі; кн. 1). ISBN 978-985-6887-21-8
  • Чыгрын І. П. Паміж былым і будучым: Проза М. І. Гарэцкага / І. П. Чыгрын. — 2-е выд., выпр. — Мн.: Бел. навука, 2003. — 166 с. ISBN 985-08-0539-0.

Спасылкі [правіць]

ВікіЦытатніку
Матэрыялы па тэме ў
Вікікрыніцах
Commons
У ВiкiСховішчы ёсць катэгорыя з тэмай:
 Максім Іванавіч Гарэцкі
Узята з "http://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Максім_Іванавіч_Гарэцкі&oldid=1614960"