Масавае забойства ў Сангмі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Забітыя мірныя жыхары ў Сангмі. Фотаздымак Рональда Хэберлі.

Масавае забойства ў Сангмі (в’етн.: Thảm sát Sơn Mỹ) — ваеннае злачынства часоў В’етнамскай вайны, здзейсненае салдатамі Арміі ЗША 16 сакавіка 1968 года ў вясковай абшчыне Мілай (в’етн.: Mỹ Lai, акруга Саніцнь, правінцыі Куангнгай у Паўднёвым В’етнаме). Тады вайскоўцы напалі на грамадзянскае насельніцтва некалькіх вёсак, якія ўваходзілі ў склад абшчын Мілай і Мікхэ (Міхэ), знішчыўшы 504 мірных жыхароў[1], з іх 210 непаўналетніх: 50 — да трох гадоў, 69 — ад чатырох да сямі гадоў, 91 — ад васьмі да дванаццаці гадоў[2]. Многія ахвяры перад забойствам былі падвергнуты катаванням, а жанчыны — групавым згвалтаванням[3]. Злачынства выклікала абурэнне сусветнай грамадскасці і стала адным з самых вядомых і сімвалічных падзей вайны ў В’етнаме. Толькі адзін вайсковец, лейтэнант Уільям Кэлі, быў прызнаны амерыканскім судом вінаватым, але правёўшы тры з паловай гады пад хатнім арыштам, памілаваны.

Асноўная частка вайскоўцаў не ўдзельнічала ў расстрэлах, знаходзячыся ў баку і назіраючы[4]. Экіпаж верталёта з уорэнт-афіцэра Х’ю Томпсана, спецыялістаў Лоўрэнса Колбэрна і Глена Андрэота прама ўмяшаўся, выратаваўшы дванаццаць в’етнамцаў і паведаміўшы кіраўніцтву аб забойствах, што спыніла разню[5].

Папярэднія падзеі[правіць | правіць зыходнік]

Падчас вайны ў В’етнаме Узброеныя сілы ЗША сутыкнуліся з мацнейшым процідзеяннем з боку партызан НФВПВ, якіх падтрымлівала мясцовае насельніцтва. Салдаты маральна стаміліся ад партызанскіх нападаў, якія маглі адбыцца ў любым месцы і ў любы час, прычым атакі былі нават з боку звычайных жыхароў. Сяляне не толькі хавалі ў сябе партызан, але часам самі служылі ў НФВПВ, паралельна ведучы грамадзянскае жыццё. Захаваліся сведчанні, калі жанчыны мініравалі гранатамі сваіх дзяцей або ў зручны момант даставалі зброю і стралялі ў спіну амерыканскім вайскоўцам[6]. Амерыканскае камандаванне пачало разглядаць кожную паўднёвав’етнамскую вёску як апорны пункт праціўніка і пачыла ўжываць тактыку выпаленай зямлі. Падчас Тэцкага наступлення са студзень па люты 1968 года ваенныя акцыі ў правінцыі Куангнгай ажыццяўляў 48-ы батальён НФВПВ. Сілы саюзнікаў у гэтым раёне, пасля сыходу адсюль паўднёвакарэйскіх войскаў, прадстаўляла аператыўная група «Баркер» (TF Barker, падраздзяленне 11-й лёгкай пяхотнай брыгады 23-й пяхотнай дывізіі «Амерыкал»). Брыгада была перакінутая ў В’етнам у канцы 1967 года. Аператыўная група «Баркер» ўяўляла сабой зводны батальён, у склад якога ўваходзіла па роце кожнага з трох батальёнаў 11-й брыгады. Камандаваў сіламі падпалкоўнік Фрэнк Баркер[7].

Гэта падраздзяленне і дывізія ў цэлым, як адзначаў у кнізе «Узлёт і падзенне амерыканскай арміі» ўдзельнік і даследчык В’етнамскай вайны Шэлбі Стэнтан, мела шэраг значных праблем з асабістым складам[8]:

" Дывізія «Амерыкал» пакутавала ад цяжкіх праблем з камандаваннем і кіраваннем, якія ўзніклі ад дрэннай падрыхтоўкі і недахопу кіраўніцтва, на узроўнях ад дывізіі да ўзвода, што дапускала дрэннае абыходжанне з грамадзянскімі асобамі. Некаторыя падраздзялення яе 11-й лёгкай пяхотнай брыгады былі крыху лепш арганізаваных банд галаварэзаў, а афіцэры захапляліся гульнёй у падлік тэл. [...] Хоць падлікі страт з’яўляюцца абгрунтаванымі паказчыкамі вайны, у В’етнаме яны, на жаль, сталі нечым большым, чым меркай для ацэнкі поля бою. Яны сталі самамэтай, а не сродкамі вызначэння.
"

Да канца 1967 года ў правінцыі Куангнгай амерыканскімі вайскоўцамі для пазбаўлення партызан харчовай базы былі знішчаны большасць дамбаў, з дапамогай якіх мясцовыя жыхары вырошчвалі рыс, дзелячыся часткай з В’етконгам[9].

У сярэдзіне сакавіка 1968 г. камандаванне аператыўнай групы «Баркер» атрымала разведінфармацыю пра тое, што штаб і некаторыя падраздзяленні 48-га батальёна НФВПВ размяшчаюцца ў вясковай абшчыне Сангмі. Вёска размяшчалася амаль у цэнтры В’етнама непадалёк ад Нацыянальнага шашы №1, дарогі, якая злучае Ханой і Сайгон (цяпер Хашымін). Была спланавана аперацыя па знішчэнні штаба, якой надавалася вялікае значэнне, так як 48-і батальён дагэтуль паспяхова пазбягаў прамога бою з амерыканскімі часткамі. Паводле задумы камандавання, рота С («Чарлі») 1-га батальёна 20-га пяхотнага палка[К 1] пад камандаваннем капітана Эрнэста Медзіна павінна была высадзіцца з верталётаў на захад ад абшчыны, іншая рота — блакаваць раён з поўначы, а трэцяя — у выпадку неабходнасці ўзмацніць роту C, альбо высадзіцца ў іншым месцы. Да гэтага моманту рота C займалася толькі патруляваннем і арганізацыяй засад, падчас чаго паспела панесці страты ад пастак і мін[10]. 14 сакавіка рота страціла паважанага салдатамі штаб-сяржанта Джорджа Кокса. На памінальнай службе па ім капітан Медзіна вымавіў гаворку, агульны сэнс якой зводзіўся да неабходнасці адпомсціць ворагу[11][12].

Перад аперацыяй салдаты былі праінструктаваныя, што населены пункт заняты праціўнікам, гатовым аказаць разлютаваны супраціў, а прысутнасці мірнага насельніцтва не чакаецца. Па невядомых каналах была атрымана інфармацыя аб тым, што мірныя жыхары вёскі раніцай адпраўляюцца на рынак, таму вёска будзе пустая[13]. Крыніца такой інфармацыі невядома, і сама інфармацыя, як аказалася пасля, была несапраўднай[5]. Для салдат роты C гэта павінна была стаць першым сур’ёзным боем і магчымасцю адпомсціць за загінуўшых таварышаў. Медзіна таксама распарадзіўся спаліць усе пабудовы, забіць жывёлу і знішчыць пасевы для прадухілення выкарыстання ўсяго гэтага партызанамі[14].

Забойствы[правіць | правіць зыходнік]

Аперацыя пачалася раніцай 16 сакавіка 1968 года, прыкладна ў 5:30. Пасля пяціхвіліннага падрыхтоўчага артылерыйскага абстрэлу рота С была высаджана з верталётаў каля Мілай-4. Як аказалася, у вёсцы не было ніводнага салдата праціўніка[5][К 2]. Жыхарка Сангмі Ха Тхі Куй праз шмат гадоў пасля падзей сцвярджала, што ў абшчыне на той момант не было мужчын, а толькі жанчыны, дзеці і старыя[15]. Тым не менш, салдаты адкрылі агонь па жыхарам вёскі, што працавалі на рысавых палях. Каля 07:30[16] рота пачала наступленне на вёску, ведучы бесперапынны агонь. У населеным пункце салдаты роты пачалі закідваць хаціны гранатамі і расстрэльваць іх жыхароў з аўтаматычнай зброі. Па некаторых дадзеных, з некаторых трупаў здымалі скальпы, а адной з цяжарных жанчын распаролі жывот[16]. Як ўспамінала мясцовыя жыхарка Чыонг Тхі Лэ, спачатку амерыканцы вывелі частку людзей з дамоў і адправілі да прыдарожнай канавы, сабраўшы ў ёй больш за сто чалавек. Яны паставілі сялян на калені і адразу пачалі страляць у іх з кулямёта. З сям’і Лэ ў 11 чалавек засталіся ў жывых толькі яна сама і яе малодшы дзіця, якога жыхарка закрыла сваім целам. Зверху на яе ўпалі яшчэ тры трупы, і толькі дзякуючы ім Лэ з дзіцём выжылі, схаваўшыся ад салдат[15]. Праз некаторы час ваенныя знайшлі групу з 50 чалавек, якія хаваліся ў яме ў далёкім канцы вёскі, і, па загадзе камандзіра 1-га ўзвода лейтэнанта Уільяма Кэлі, расстралялі. Пазней былі знішчаны каля 100 палонных сялян, якіх салдаты захапілі падчас гэтага рэйду. Тое ж самае было выраблена ў суседняй вёсцы Біньтэй[17][18][19].

Тым часам рота B («Брава») 4-га батальёна 3-га пяхотнага палка высадзілася з другога боку Сангмі. Адзін з яе узводаў пры гэтым страціў 1 чалавека забітым і 7 ​​параненымі ад мін і/або пастак. Іншы ўзвод гэтага батальёна увайшоў у вёску Мікхэ-4, ведучы oгонь па ўсім, каго сустрэлі байцы, і закідваючы выяўленыя хованкі гранатамі. Непасрэдна тут загінулі да 90 чалавек з ліку мясцовых сялян[20].

У растрэлах прынялі ўдзел далёка не ўсе вайскоўцы. Многія засталіся ўбаку, а адзін салдат, радавы першага класа Картэр, нават стрэліў сабе ў нагу, каб яго эвакуіравалі санітарным верталётам. Усяго з роты С, дзе было 100 амерыканскіх салдат, у забойствах ўдзельнічалі толькі 30[4].

Х’ю Томпсан.

У сваю чаргу, экіпаж назіральнага верталёта Hiller OH-23 Raven, назіраўшыя падзеі з паветра, пад кіраўніцтвам уорэнт-афіцэра Х’ю Томпсана, разам з якім знаходзіліся яшчэ два байца ў званнях спецыялістаў — бортстралок Лоўрэнс Колбэрн і бортінжынер Глен Андрэота. Яны пасадзілі свой верталёт паміж групай сялян, схаваных ў самаробным бамбасховішчы, і амерыканскімі салдатамі. Томпсан загадаў бортстрэлку і бортінжынеру адкрыць агонь па пяхотнікам, калі тыя паспрабуюць забіць в’етнамцаў. Потым Томпсан выклікаў верталёты для эвакуацыі параненых жыхароў[К 3]. Вярнуўшыся з вылету, байцы далажылі аб разні начальству. Інфармацыя дасягнула камандуючага брыгады падпалкоўніка Баркера, які пачаў высвятляць, што адбываецца ў Сангмі, у выніку чаго капітан Медзіна аддаў загад аб спыненні разні[5]. Рапарт Томпсана прывёў да таго, што камандаванне 23-й пяхотнай дывізіі адмяніла запланаваныя аперацыі групоўкі «Баркер» у іншых вёсках у гэтым раёне і тым самым, магчыма, выратавала іх ад знішчэння[21]. Каля дзесяці гадзін растрэлы скончыліся[22].

Ахвяры[правіць | правіць зыходнік]

Дакладная колькасць ахвяр грамадзянскага насельніцтва ў Сангмі невядома. Называюцца розныя лічбы ў межах ад 200 да 550 чалавек. У савецкіх крыніцах часта згадваліся 567 чалавек. Паводле афіцыйных амерыканскіх дадзеных, колькасць ахвяр склала 347 чалавек[4]. Усталяваны ў вёсцы мемарыял пералічвае імёны 504 загінулых ва ўзросце ад 1 года да 82 гадоў, у тым ліку 173 дзіцяці, 182 жанчыны (сярод іх 17 цяжарных), 60 мужчын старэйшых за 60 гадоў, 89 мужчын малодшых за 60 гадоў[23]. Акрамя таго, у ходзе падзей 16 сакавіка загінуў адзін амерыканскі вайсковец і па меншай меры два партызана НФВПВ (іх цела і зброю былі выяўленыя на поўнач ад вёскі[20]).

Наступствы[правіць | правіць зыходнік]

Расследаванне і суд[правіць | правіць зыходнік]

Няясныя чуткі аб здзейсненым злачынстве распаўсюдзіліся сярод амерыканскіх салдат у В’етнаме. У сакавіку 1969 года Рональд Райдэнаўр, які чуў гісторыі пра злачынства падчас сваёй службы ў В’етнаме, дэмабілізаваўся і адправіў лісты з апісаннем таго, што было яму вядома, прэзідэнту Рычарду Ніксану, у Пентагон, Дзярждэпартамент і шматлікім кангрэсменам. Яго лісты амаль нідзе не выклікалі якой-небудзь рэакцыі, аднак яму ўдалося прыцягнуць увагу кангрэсмена Морыса Адэла, пазіцыя якога ў рэшце рэшт прывяла да пачатку расследавання. Сабраных доказаў аказалася дастаткова, каб адклікаць лейтэнанта Уільяма Кэлі з В’етнама і ў верасні прад’явіць яму абвінавачванне ў забойстве мірных жыхароў. Расследаваннем займалася камісія на чале з генерал-лейтэнантам Уільямам Пірсам, былым камандзірам 4-й пяхотнай дывізіі і 1-га палявога корпуса ў В’етнаме. На працягу чатырох месяцаў дзейнасці камісія Пірса дапытала каля 400 чалавек. У яе дакладзе было рэкамендавана прыцягнуць да крымінальнай адказнасці дзясяткі вайскоўцаў, вінаватых у згвалтаваннях, забойствах і змове з мэтай ўтойвання ісціны[9]. Першапачаткова па справе Сангмі праходзілі 80 амерыканскіх вайскоўцаў. З іх 25 былі прад’яўленыя абвінавачванні. Перад ваенным трыбуналам паўсталі ўсяго 6 чалавек, усе яны былі апраўданыя, за выключэннем Уільяма Кэлі. У ходзе суда над Кэлі яго абарона грунтавалася на тым, што лейтэнант выконваў загад камандзіра, хоць так і не ўдалося ўстанавіць, ці сапраўды капітан Медзіна аддаваў відавочнае распараджэнне знішчыць мірных жыхароў[24]. 29 сакавіка 1971 года Кэлі быў прызнаны вінаватым у забойстве 22 чалавек і прысуджаны да пажыццёвых катаржных работ. Праз тры дні па адмысловым распараджэнні прэзідэнта Ніксана ён быў пераведзены з турмы пад хатні арышт у Форт-Бэнінгу (штат Джорджыя). Тэрмін яго зняволення некалькі разоў памяншаўся, пакуль у лістападзе 1974 года ён не быў памілаваны і вызвалены.

Ступень адказнасці капітана Медзіна не была ўсталяваная. Сам ён сцвярджаў, што знаходзіўся на ўскраіне вёскі і не ведаў пра тое, што адбываецца; калі ён увайшоў у вёску каля 10 гадзін раніцы, убачыў целы загінулых і загадаў спыніць агонь, але было ўжо позна. Некаторыя сведкі распавялі, што насамрэч Медзіна увайшоў у вёску, бліжэй да 9-й гадзіны, калі забойствы яшчэ працягваліся[22].

Рэакцыя ў грамадскасці[правіць | правіць зыходнік]

Першапачаткова навіна аб пачатку судовага працэсу прайшла практычна незаўважанай СМІ, і самі падзеі ў Сангмі заставаліся невядомымі шырокай грамадскасці да 12 лістапада 1969 года, калі журналіст Сеймур Хэрш паведаміў, што Кэлі абвінавачаны па справе аб забойстве 109 мірных в’етнамцаў. Пасля расследаванне і суд стала немагчыма схаваць ад грамадскасці. Шырокую вядомасць атрымалі здымкі ваеннага фатографа Рональда Хэберлі, што быў сведкам злачынства[25].

Амерыканская грамадскасць паставілася да справы Кэлі вельмі неадназначна. Некаторыя лічылі, што з яго зрабілі «казлом адпушчэння», апраўдаўшы астатніх удзельнікаў разні, вінаватых не ў меншай ступені. Іншыя ўспрымалі Кэлі як героя, пацярпелага ад вайсковай бюракратыі. У Белы Дом былі накіраваныя тысячы тэлеграм у яго падтрымку, а заканадаўчыя органы некалькіх штатаў прынялі рэзалюцыі з заклікам праявіць да Кэлі паблажлівасць[24]. Паводле апытання кампаніі Opinion Reasearch Corporation у красавіку 1971 года, 78% амерыканцаў негатыўна ўспрынялі рашэнне суда, 51% лічылі, што прэзідэнт Ніксан павінен памілаваць Кэлі, а 28 % — скараціць яму тэрмін зняволення[9]. Міністр абароны ЗША Мэлвін Лэйрд папярэдзіў прэзідэнта Ніксана, што масавае забойства ў Сангмі можа паставіць урад у вельмі складанае становішча і згуляць на карысць пацыфістаў. Дзяржсакратар ЗША Генры Кісінджэр прапанаваў, каб міністр абароны прадэманстраваў абурэнне і арганізаваў ваенны трыбунал, даказаўшы, што ўрад нібыта адразу ж адрэагаваў на масавае забойства[26]. Сам Ніксан назваў падзеі ў Сангмі «адзінкавым інцыдэнтам»[9].

Лёс удзельнікаў інцыдэнту[правіць | правіць зыходнік]

Пасля свайго вызвалення Кэлі працаваў у ювелірнай краме ў Калумбусе (штат Джорджыя). У 2009 годзе ён публічна папрасіў прабачэння за аддадзены загад па забойству жыхароў Сангмі[27][28]:

" Не праходзіць і дня, каб я не адчуваў згрызот сумлення за тое, што адбылося ў той дзень у Мілай. Я адчуваю згрызоты сумлення за забітых в’етнамцаў, за іх сем’і, за амерыканскіх салдат і іх сем’і. Мне вельмі шкада.
"

Пілот OH-23 Томпсан пасля падзей у Сангмі працягваў служыць у В’етнаме, чатыры разы быў збіты і атрымаў пералом хрыбетніка. Ён заставаўся ў арміі да 1983 года. За выратаванне мірнага насельніцтва быў узнагароджаны Крыжом «За выбітныя лётныя заслугі». У ЗША, па словах пілота, ён падвергнуўся пераследу: яму пагражалі забойствам, падкідвалі да дзвярэй дома знявечаных жывёл[29]. Борстралок Колберн ажаніўся, стаў бацькам сына, заняўся малым бізнесам. Роўна праз трыццаць гадоў пасля трагедыі ўсе тры члены экіпажа верталёта былі ўзнагароджаны Салдацкімі медалямі — вышэйшай узнагародай арміі ЗША за дзеянні ў небоевой абстаноўцы. Бортінжынер Андрэота — пасмяротна, так як той загінуў у В’етнаме 8 красавіка 1968 года[30].

У 1998 годзе, з нагоды трыццацігоддзя з дня трагедыі, Томпсан і Колбэрн у другі раз наведалі вёску Сангмі, дзе сустрэліся з некалькімі выратаванымі імі в’етнамцамі[31]. Былы пілот памёр у 2006 годзе ў Александрыі (штат Луізіяна) ад рака і быў пахаваны з воінскімі ўшанаваннямі на могілках у Лафает[32][33]. Бортстралок Колбэрн перажыў яго на дзесяць гадоў, сканаўшыся ў 2016 годзе[34].

Фотаздымкі Хэберлі[правіць | правіць зыходнік]

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Ваенны фатограф Рональд Хэберлі быў відавочцам масавай расправы і зняў здарэнне на фотастужку.

У Хэберлі было два фотаапараты: армейскім ён здымаў чорна-белыя фатаграфіі, а асабістым рабіў каляровыя. У Сангмі былі абодва[25]. Пасля звальнення з вайсковай службы і вяртання ў родны Кліўленд Рональд Хэберлі захаваў каляровыя здымкі, аднак не паказваў іх да лістапада 1969 года, калі масавае забойства атрымала агалоску. Ён звязаўся са сваім школьным сябрам, які працаваў рэпарцёрам у кліўлендскай газеце The Plain Dealer. Газета апублікавала здымкі ў чорна-белым колеры і дапамагла Хэберлі прадаць правы на каляровыя здымкі часопісу Life, нямецкаму Stern і лонданскай Sunday Times[25]. Пазней, падчас судовага працэсу, выступаючы сведкам абвінавачвання, ён пацвердзіў, што асабіста бачыў, як амерыканскія салдаты расстрэльвалі мірных жыхароў[35]. У дакладзе Камісіі Уільяма Пірса, якая расследавала абставіны злачынства, гаварылася, што фатограф хаваў ад уладаў здымкі, нягледзячы на абавязак паведамляць аб відавочных ваенных злачынствах[36]. Аднак па словах самога Хэберлі, ён хаваў фатаграфіі, баючыся, што яны будуць проста знішчаныя ўладамі[37].

У 2009 годзе фатограф заявіў, што знішчыў некалькі фотаздымкаў, зробленых падчас разні. У адрозненне ад фатаграфій трупаў, знішчаныя адлюстроўвалі амерыканцаў у самім працэсе забойства в’етнамскіх мірных жыхароў[38][39].

Чорна-белыя фота[правіць | правіць зыходнік]

Каляровыя фота[правіць | правіць зыходнік]

Памяць[правіць | правіць зыходнік]

Манумент на тэрыторыі былой вёскі.
Дыярама ў музеі Сангмі.

Праз некаторы час у наваколлі былой вёскі ўзнікла новае паселішча Тон Кхэ. З старых збудаванняў застаўся толькі калодзеж. У 1978 г. тут быў створаны мемарыял «Сангмі» і музей аб трагедыі абшчыны[40]. Увесь комплекс мае плошчу 2,4 гектара[41][42]. У рамках кампаніі па прымірэнню яго наведвалі некаторыя амерыканскія ветэраны[43]. Доўгі час дырэктарам комплексу працаваў былы жыхар вясковай абшчыны Фан Тхань Конг, які выжыў падчас расстрэлаў. Конг і яго калегі старанна і скрупулёзна збіралі інфармацыю аб загінуўшых. Іх імёны і ўзрост на момант смерці выбітыя на мармуровай пліце, усталяванай у адным з выставачных залаў. Па падліках работнікаў музея, колькасць ахвяр складае 504 чалавекі з 247 сем’яў. Музей мае дадзеныя аб 407 ахвярах у Мілай-4 і 97 ахвярах у Мікхэ-4[44]. У 2017 годзе Конг выйшаў на пенсію[5].

Асобная экспазіцыя аб разні ў Сангмі прадстаўлена ў Музеі ахвяр вайны ў Хашыміне[5].

У той жа час аб масавых забойствах у абшчыне Мілай было напісана больш за 100 песень[45]. У гады вайны (з 1969 па 1973) каля паловы з іх выказвалі спачуванне лейтэнанту Кэлі, а ў іншых ён наадварот выступаў адмоўным персанажам[46]. Ужо ў пасляваенныя гады апошнія сталі пераважаць. З камерцыйнага пункту гледжання самай паспяховай песняй была «Battle Hymn of Lt. Calley» Тэры Нэльсана, якая ў маі 1971 года дасягнула 37 радка ў топе ста хітоў па версіі часопіса Billboard, прадаўшы больш за 1 мільёна пласцінак[47].

У дадатак, падзеям прысвечаны шэраг дакументальных фільмаў. Першы з іх, «Інтэрвію з ветэранамі Майлай», выйшаў у 1971 годзе і атрымаў прэмію «Оскар» за лепшы дакументальны кароткаметражны фільм. У ім пяцёра амерыканскіх салдат абмяркоўвалі свой удзел у масавых забойствах[48].

Ацэнкі[правіць | правіць зыходнік]

У кнізе «В’етнам: гісторыя трагедыі. 1945—1975» брытанскі гісторык Макс Гасцінгс адзначаў, што корань трагедыі ляжыць у псіхалагічных цяжкасцях вайны, абясцэньванні чалавечага жыцця і рушэнні маральных рамак, з чым сутыкнуліся вайскоўцы 1-га батальёна 20-га пяхотнага палка[49].

Гісторык Корпуса ваенных адвакатаў узброеных сіл ЗША Фрэд Борч лічыў, што масавыя забойства ў абшчыне Майлай прывялі да страты даверу амерыканскага насельніцтва да сваёй арміі. Пасля Сангмі, як дадаў Борч, вайскоўцы прыйшлі да высновы аб неабходнасці юрыдычнага суправаджэння ваенных кампаній. За наступныя 50 гадоў ЗША задзейнічалі ваенных юрыстаў у аперацыях ўсіх узроўняў, каб у камандавання, якое займаецца дыслакацыяй войскаў, пад рукой заўсёды была кваліфікаваная юрыдычная дапамога[50].

Расійскі ваенны гісторык і публіцыст Клім Жукаў параўноўваў рэйд на паселішча з дзеяннямі Вермахта і СС у гады Другой сусветнай вайны, паставіўшы падзеі ў Сангмі ў адзін шэраг з трагедыяй у беларускай вёске Хатынь[51]. Пры гэтым, як адзначаў гісторык, масавае забойства ў Сангмі не з’яўляецца адзінкавым выпадкам, а толькі адным з мноства падобных інцыдэнтаў, пра якія сусветнай грамадскасці не стала вядома[52].

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

Каментарыі

  1. У 1950-х гадах палкавая сістэма ў Арміі ЗША была заменена брыгаднай, аднак батальёны захавалі пазначэнне сваіх гістарычных палкоў як даніна традыцыі.
  2. Невялікае падраздзяленне апалчэнцаў, якое знаходзілася ў Мілай, пакінула вёску адразу пасля пачатку высадкі
  3. Было эвакуявана 11 чалавек, яшчэ адно дзіця было падабрана ў арашальнай канаве, дзе ляжалі мёртвыя.

Крыніцы

  1. Reunion at Site of My Lai Massacre: Survivor Duc Tran Van and Photographer Ron Haeberle. www.salem-news.com. Праверана 1 ліпеня 2018.
  2. Country Joe McDonald, My Lai Casualties. www.countryjoe.com. Праверана 1 ліпеня 2018.
  3. Murder in the name of war — My Lai // BBC. 20 July 1998.
  4. 4,0 4,1 4,2 My Lai Massacre
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Андрей Веселов. Резня в Сонгми. Зачем солдаты США убивали женщин и детей во Вьетнаме // РИА Новости, 16 марта 2018
  6. Что если вы стали солдатом во Вьетнаме на один день // Другая история (канал на YouTube), 18 октября 2020
  7. Неабходна задаць archiveurl= і archivedate= для шаблона {{cite web}}. Известия. [ Архівавана] з першакрыніцы 16 марта 2018.
  8. Shelby L. Stanton. The Rise and Fall of an American Army. — Novato, CA: Presidio Press, 1985. P. 271—272.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Две трагедии // Washington Profile, 15 июня 2006
  10. Cookman, Claude (June 2007). An American Atrocity: The My Lai Massacre Concretized in a Victim's Face. Oxford University Press. 
  11. Mỹ Lai: A Question of Orders, Time, 25 January 1971.
  12. Summary Report: The Son My Village Incident
    Significantly, he gave no instructions about segregating and safeguarding non-combatants. My Lai: An American Tragedy by William George Eckhardt Архівавана 24 лістапада 2000 года.
  13. Peers Report: The Omissions and Commissions Of CPT Ernest L. Medina, law.umkc.edu; accessed 24 February 2018.
  14. Smith, Karen D., American soldiers testify in Mỹ Lai court martial Архівавана 29 верасня 2007 года., Amarillo Globe-News, 6 December 2000.
  15. 15,0 15,1 Плескачевская И. Бабушки из Сонгми(руск.) . sb.by. Советская Белоруссия (16 сакавіка 2006). Архівавана з першакрыніцы 13 красавіка 2009.
  16. 16,0 16,1 Олег Назаров. «В ЭТОЙ ДЕРЕВНЕ НИКТО НЕ ЗАСЛУЖИВАЛ ПОЩАДЫ» // Журнал «Историк», 12 марта 2018
  17. Уильям Келли: Трагедия Сонгми
  18. Владимир Война. Узор, вплетённый в историю
  19. Бейдлер Ф. Призрак Келли(англ.) 
  20. 20,0 20,1 Summary of Peers Report. Архівавана з першакрыніцы 4 кастрычніка 2010. Праверана 11 сакавіка 2008.
  21. Trent Angers, The Forgotten Hero of My Lai: The Hugh Thompson Story. Acadian House Publishing, 1999. P. 219—220.
  22. 22,0 22,1 Douglas Linder. The My Lai Massacre Trial
  23. Mark Gado. Into the Dark: The My Lai Massacre. Архівавана з першакрыніцы 18 жніўня 2007. Праверана 7 жніўня 2007.
  24. 24,0 24,1 The My Lai Massacre («The 20th Century» by David Wallechinsky). Архівавана з першакрыніцы 11 сакавіка 2008. Праверана 10 сакавіка 2008.
  25. 25,0 25,1 25,2 Miscue on the Massacre // Time. Dec. 05, 1969
  26. Реутов А. Повсюду слышны были речи // Военно-промышленный курьер, январь, номер 12 (117)
  27. Dusty Nix Long-silent Calley speaks. Ledger-Enquirer (21 жніўня 2009). — «“There is not a day that goes by that I do not feel remorse for what happened that day in My Lai,” Calley said. Then, as reported on retired broadcast journalist Dick McMichael’s blog, Calley’s voice began to break when he added, “I feel remorse for the Vietnamese who were killed, for their families, for the American soldiers involved and their families. I am very sorry.”»
  28. Dick McMichael An Emotional William Calley Says He is Sorry. Dick's World. Wordpress (19 жніўня 2009). — «I asked him for his reaction to the notion that a soldier does not have to obey an unlawful order. In fact, to obey an unlawful order is to be unlawful yourself. He said, “I believe that is true. If you are asking why I did not stand up to them when I was given the orders, I will have to say that I was a 2nd Lieutenant getting orders from my commander and I followed them — foolishly, I guess.” He said that was no excuse, just what happened.»  Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2013. Праверана 22 жніўня 2009.
  29. Moral Courage In Combat: The My Lai Story. Lecture by Hugh Thompson. 2003
  30. Microchip Names (A). NASA — Jet Propulsion Laboratory — California Institute of Technology. Last updated July 16, 2001, retrieved February 24, 2011
  31. Additional Statements" (PDF), The Congressional Record (Senate), 1998
  32. Hugh C. Thompson Jr. obituary, Daily Advertiser (Lafayette, LA) (9 January 2006).
  33. Extensions of Remarks. 2006. http://bulk.resource.org/gpo.gov/record/2006/2006_E00088.pdf. 
  34. Lawrence Colburn dies at 67; helped end Vietnam's My Lai massacre, Los Angeles Times, December 16, 2016.
  35. Ronald Haeberle, Witness for the Prosecution Архівавана 15 красавіка 2007 года.
  36. Mai Lai Inquiry Findings and Recommendations Архівавана 25 студзеня 2000 года.
  37. Report of the Department of Army review of the preliminary investigations into the My Lai incident. Volume II, Testimony, Book 11, 14 March 1970.
  38. Photographic Evidence of the Massacre at My Lai.
  39. My Lai photographer Ron Haeberle admits he destroyed pictures of soldiers in the act of killing. Cleveland Plain Dealer Extra.
  40. "Commemorating victims of Son My massacre" VOV News, March 13, 2012.
  41. Oliver, Kendrick. The My Lai Massacre in American History and Memory, Manchester: Manchester University Press, 2006.
  42. Kwon, Heonik. After the Massacre Commemoration and Consolation in Ha My and My Lai, Berkeley: University of California Press, 2006.
  43. Becker, Carol. Pilgrimage to My Lai: Social Memory and the Making of Art, Art Journal, Vol. 62, No. 4, Winter, 2003.
  44. Документ дня: Место преступления. История бойни, устроенной американскими солдатами во вьетнамской деревне Сонгми // Lenta.ru, 28 марта 2015
  45. The Vietnam War: A History in Song. History Today.
  46. Music of My Lai. PBS.
  47. Billboard Hot 100. Billboard (1 мая 1971).
  48. Interviews with My Lai Veterans (1971), IMDb.com; accessed 23 February 2018.
  49. Макс Хейстингс. Вьетнам. История трагедии. 1945-1975 = Max Hastings Vietnam: An Epic Tragedy, 1945-1975. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — 868 с. — ISBN 978-5-00139-264-4. (гл. урывак з кнігі, які тычыцца Сагмі, перакладзены ТАСС на рускую мову)
  50. 50 лет трагедии в Сонгми: какие уроки усвоили США // Deutsche Welle, 16 марта 2018
  51. Клим Жуков. Бойня в Сонгми как настоящее лицо империализма // Аргументы и факты, 20 марта 2018
  52. Война во Вьетнаме 9: Крах американской интервенции (1968—1972) // Dmitry Puchkov (канал на YouTube), 16 ноября 2020

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]