Перайсці да зместу

Іслам у Беларусі

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Іслам
Іслам
Слупы Ісламу
Веравучэнне
Гісторыя і прадстаўнікі
Асноўныя цячэнні
Кнігі і законы
Культура і грамадства
Гл. таксама

Іслам у Беларусі мае шматвяковую гісторыю, пачынаючы з XIV стагоддзя. Першапачаткова ён быў прыўнесены татарамі-ліпкамі, якія пасяліліся на землях Вялікага Княства Літоўскага. На працягу стагоддзяў мусульманская супольнасць стала неад’емнай часткай беларускага грамадства, сфарміраваўшы ўнікальную культурную традыцыю, у тым ліку пісьменства на беларускай мове арабскім пісьмом (Кітабы)[1].

У цяперашні час мусульманская суполка краіны ўключае як нашчадкаў гістарычных татараў, так і мусульманскіх імігрантаў з Блізкага Усходу, Паўночнай Афрыкі і Цэнтральнай Азіі. Паводле розных ацэнак, колькасць мусульман у Беларусі складае ад 30 000 да 45 000 чалавек, што складае каля 0,5% насельніцтва[2]. Аснову мясцовай мусульманскай супольнасці складаюць татары, якія кампактна пражываюць у Гродзенскай і Мінскай абласцях[3].

Гісторыя

[правіць | правіць зыходнік]

Ранні перыяд

[правіць | правіць зыходнік]

Першыя сведчанне кантактаў паміж беларускімі землямі і ісламскім светам — гэта знаходкі арабскіх срэбраных манет (дырхемаў), самыя старыя з якіх датуюцца VIII стагоддзем. Даследчыкі мяркуюць, што пранікненне арабскіх манет пачалося ў 70—80-я гады VII стагоддзя. Найстарэйшыя скарбы, знойдзеныя, напрыклад, у Глыбоцкім раёне, утрымліваюць манеты халіфаў Абасідаў, такіх як Гарун аль-Рашыд[4].

Арабскія географы (напрыклад, Аль-Істахры і Ібн Хаукаль) згадвалі краіну Артанія, якую некаторыя гісторыкі атаясамліваюць з землямі сучаснай усходняй Беларусі або крывічоў[5]. У летапісе «Аповесць мінулых гадоў» згадваецца прыход паслоў з Волжскай Булгарыі да князя Уладзіміра з прапановай прыняць іслам у 986 годзе, аднак князь адмовіўся[6].

Іслам у Вялікім Княстве Літоўскім

[правіць | правіць зыходнік]

Бесперапынная гісторыя ісламу ў Беларусі пачынаецца ў XIV стагоддзі, калі вялікія князі літоўскія пачалі запрашаць татараў з Залатой Арды і Крыма для вайсковай службы.

Праўленне Гедзіміна і Альгерда

[правіць | правіць зыходнік]

Паводле гістарычных звестак, першыя татары з’явіліся яшчэ пры вялікім князю Гедзіміне. Сутыкнуўшыся з качавымі плямёнамі, ён вырашыў выкарыстаць іх ваенныя навыкі для аховы межаў дзяржавы. Пазней князі Альгерд і Кейстут запрашалі татараў для ўдзелу ў паходах супраць крыжакоў, надаючы ім права сяліцца каля гарадоў і замкаў[7].

Эпоха Вітаўта

[правіць | правіць зыходнік]
Вялікі князь Вітаўт

Найбольш актыўную ролю ў пасяленні мусульман адыграў вялікі князь Вітаўт. Пасля паходу 1397 года супраць Залатой Арды ён прывёў у ВКЛ тысячы палонных і добраахвотнікаў, якіх рассяліў у наваколлях Трокаў, Вільні, Навагрудка, Ліды і Гродна. Мусульмане таксама называлі Вітаўта «Белым ханам» і «Ваттадам» (апорай ісламу на Захадзе)[8].

У Грунвальдскай бітве 1410 года на баку Вітаўта змагалася татарская конніца пад кіраўніцтвам Джэлал ад-Дзіна, сына хана Тахтамыша. Паводле легенды, горад Іўе — адзін з галоўных цэнтраў беларускіх татараў — быў заснаваны «князем Баталдам» (верагодна, Вітаўтам) для татараў у падзяку за службу[9].

Перыяд Рэчы Паспалітай

[правіць | правіць зыходнік]
Асноўны артыкул: Іслам у Рэчы Паспалітай

Да канца XVI стагоддзя на землях сучаснай Беларусі і Літвы пражывала больш за 100 000 татараў. Яны паступова страцілі сваю родную цюркскую мову і перайшлі на старабеларускую, але захавалі рэлігію. Гэта прывяло да ўзнікнення ўнікальнай з’явы — беларускіх тэкстаў, напісаных арабскім пісьмом (кітабы, хамаілы, тафсіры)[10].

Татары ў Рэчы Паспалітай стварылі своеасаблівую субкультуру, якая спалучала ісламскія традыцыі з мясцовымі звычаямі. Яны не асіміляваліся цалкам, дзякуючы строгаму прытрымліванню рэлігійных прадпісанняў, што рэгулявалі ўсе сферы жыцця вернікаў[11].

У 1686 годзе ў Мінску быў створаны «Мінскі тафсір» — рукапісны пераклад Карана, які з’яўляецца адным з першых перакладаў Карана на еўрапейскую мову[12]. Мусульманскае насельніцтва Беларусі было адзінай канфесійнай групай, якая бесперапынна падтрымлівала традыцыю беларускамоўнага кнігапісання да пачатку XX стагоддзя[10].

У складзе Расійскай імперыі

[правіць | правіць зыходнік]

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай беларускія мусульмане сталі падданымі Расійскай імперыі. У 1797 годзе быў створаны Літоўска-татарскі конны полк. Мусульмане займалі высокія пасады ў расійскай арміі: напярэдадні Першай сусветнай вайны сярод генералаў было больш за дзясятак беларускіх татараў[4]. Да пачатку Першай сусветнай вайны ўрадам прымаліся меры па ўліку мусульманскага насельніцтва, аднак статыстычныя дадзеныя паліцыі і земстваў часта разыходзіліся[11].

Паводле паданняў, пасля руска-персідскай вайны 1826—1828 гадоў генерал Іван Паскевіч пасяліў у сваім маёнтку ў Гомелі групу палонных персаў і курдаў, якія таксама ўліліся ў мясцовую мусульманскую супольнасць[13].

Савецкі перыяд

[правіць | правіць зыходнік]

У БССР іслам, як і іншыя рэлігіі, падвяргаўся ганенням. У 1935 годзе пачалося закрыццё мячэцей. Многія рэлігійныя дзеячы былі рэпрэсаваныя. У 1962 годзе была знішчана гістарычная мячэць у Мінску, на месцы якой пабудавалі гасцініцу «Юбілейная». Адзінай дзеючай мячэццю ў Беларусі ў савецкі час заставалася мячэць у горадзе Іўе[14].

Нягледзячы на ціск і разбурэнне татарскай слабады ў Мінску ў 1970-я гады, калі татараў расялялі па розных раёнах горада для прадухілення кампактнага пражывання, яны здолелі захаваць сваю рэлігійную ідэнтычнасць у сямейным коле[11].

Сучасная сітуацыя

[правіць | правіць зыходнік]
Мячэць у Навагрудку

У 1994 годзе адбыўся Першы ўсебеларускі кангрэс мусульман, на якім было заснавана Мусульманскае рэлігійнае аб’яднанне ў Рэспубліцы Беларусь. Яго першым кіраўніком стаў доктар Ісмаіл Александровіч, а з 2005 года муфтыем з’яўляецца Абу-Бекір Шабановіч. Гэтая падзея паклала пачатак арганізацыйнаму афармленню сучаснай ісламскай супольнасці краіны[3].

У 2007 годзе група мусульман-ахмадыя сутыкнулася з забаронай на адкрытую дзейнасць і не змагла атрымаць дзяржаўную рэгістрацыю[15].

11 лістапада 2016 года пры ўдзеле прэзідэнтаў Беларусі і Турцыі была ўрачыста адкрыта адноўленая Саборная мячэць у Мінску[16].

Сёння ў Беларусі дзейнічае каля 30 мусульманскіх рэлігійных суполак, большасць з якіх — суніцкія. Існуе таксама адна абшчына шыітаў «Ахль аль-Бейт»[17]. Акрамя аўтахтонных татараў, іслам вызнаюць студэнты і імігранты з мусульманскіх краін. Усе абшчыны ўваходзяць у склад двух буйных арганізацый: Рэспубліканскага рэлігійнага аб’яднання «Духоўнае ўпраўленне мусульман у Рэспубліцы Беларусь» (муфтый Алі Варановіч) і «Мусульманскага рэлігійнага аб’яднання ў Рэспубліцы Беларусь» (муфтый Абу-Бекір Шабановіч)[3].

Праблема радыкалізму

[правіць | правіць зыходнік]

У апошнія дзесяцігоддзі ў Беларусі з’явіліся прыхільнікі нетрадыцыйных для рэгіёна плыняў ісламу, такіх як салафізм і вахабізм. Гэта часам прыводзіць да напружанасці ўнутры мусульманскай супольнасці паміж старэйшым пакаленнем татараў і маладымі неафітамі. Праваахоўныя органы перыядычна паведамляюць пра затрыманне прыхільнікаў радыкальных арганізацый (напрыклад, Хізб ут-Тахрыр)[18].

Мячэці

[правіць | правіць зыходнік]
Саборная мячэць у Мінску

Сёння ў Беларусі дзейнічаюць мячэці ў наступных населеных пунктах:

У мінулым існавалі мячэці ў Міры, Уздзе, Доўбуцішках і іншых месцах пражывання татараў.

Культурная спадчына

[правіць | правіць зыходнік]
Татарскія могілкі ў Міры

Апроч кітабаў, важным элементам спадчыны з’яўляюцца мізары (мусульманскія могілкі). Адным з найбольш вядомых месцаў паломніцтва былі Лоўчыцы пад Навагрудкам, дзе знаходзіцца магіла святога Эўлія Контуса. Паводле паданняў, ён валодаў цудоўнай сілай перамяшчацца ў Мекку і ацаляць хворых. Нягледзячы на крытыку з боку артадаксальнага духавенства, шанаванне магілы Контуса захоўвалася доўгі час і лічылася «беларускай Меккай»[19].

Вядомыя асобы

[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама

[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Islam in Belarus - Religious tourism - Excursions from Minsk to Belarus (руск.). ekskursii.by. Праверана 24 жніўня 2025.
  2. ↑ Belarus with Vneshintourist Travel Agency -> Mohammedanism(недаступная спасылка) (12 сакавіка 2007). Архівавана з першакрыніцы 12 сакавіка 2007.
  3. ↑ а б в Мусульмане Беларусі (руск.). Islam.by. Праверана 24 студзеня 2025.
  4. ↑ а б Lichoedov, Vladimir. Belarus Ve İslam Dunyasi.
  5. ↑ Санько, С., Кашкурэвіч, Х. Загадкавая краіна Артанія.
  6. ↑ "Ваенная гісторыя беларускіх земляў (да канца XII ст.)" "Том. 1" - Ягор Новікаў. knihi-online.com. Праверана 6 верасня 2025.
  7. ↑ Мячэць | Іўеўскі раённы выканаўчы камітэт. ivje.gov.by. Праверана 24 жніўня 2025.
  8. ↑ Smirnov, Vasily Dmitriyevich (1887), Крымское ханство под верховенством Оттоманской Порты до начала XVIII века [The Crimean Khanate under the Supremacy of the Ottoman Porte until the Beginning of the 18th Century](руск.), Праверана 2025-08-24 – via vostlit.info
  9. ↑ Татары горада Іўе. Праверана 24 жніўня 2025.
  10. ↑ а б Syazhuk, Bohdan. Сем стагоддзяў ісламу ў Беларусі (руск.). Islam.by (27 жніўня 2007). Праверана 11 верасня 2025.
  11. ↑ а б в Гісторыя і сучаснасць Ісламу ў Беларусі (руск.). Islam.by. Праверана 24 студзеня 2025.
  12. ↑ Міхайлавіч, Якубовіч Міхаіл (2014). Татарское наследие западной Украины: рукописный Коран 1804 года. Крымское Историческое Обозрение (1): 234–243. ISSN 2313-612X.
  13. ↑ Soldatova, Natalya. Беларусь - Іран: Невядомыя старонкі сумеснага шляху (руск.). Минская правда (1 красавіка 2025). Праверана 11 верасня 2025.
  14. ↑ Monzul, Uladzimir (2018). Position of Muslim communities in Soviet Belarus in 1944-1960. Архівы І Справаводства. Праверана 12 February 2022.
  15. ↑ Belarus: Ahmadiyya Muslims among banned religious organisations. Forum18.org. Архівавана з першакрыніцы 22 April 2016. Праверана 20 мая 2013.
  16. ↑ 7 Facts About Minsk Mosque To Be Open By Belarus, Turkey Presidents(недаступная спасылка) (10 лістапада 2016). Архівавана з першакрыніцы 14 лістапада 2016. Праверана 30 June 2019.
  17. ↑ Ahlibeyt Blog. ahlibeyt.by. Праверана 26 жніўня 2025.
  18. ↑ Is Radical Islam a Threat for Belarus? | BelarusDigest. Праверана 26 жніўня 2025.
  19. ↑ Valish, Paŭlina. "He flew like a bird to Mecca." Remembering the forgotten legend of the Belarusian Tatars(недаступная спасылка). Белсат (20 лютага 2018). Архівавана з першакрыніцы 20 кастрычніка 2023. Праверана 16 February 2022.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
  • Канапацкі І. Б. Гісторыя і культура беларускіх татар. — Мінск, 2000.
  • Мірановіч Я. Беларускія татары: мінулае і сучаснасць. — Мінск: Беларусь, 2000. — 224 с.

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
commons: Іслам у Беларусі на Вікісховішчы
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Іслам_у_Беларусі&oldid=5116661"