Беларусы Літвы

Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца Алойзаса Відугірыса. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя.

Беларусы Літвы — адна з нацыянальных меншасцей у Літве. Па дадзеных афіцыйнай статыстыкі, з’яўляюцца трэцяй па колькасці этнічнай групай у краіне пасля літоўцаў і палякаў.

Супольнасць гістарычна падзяляецца на дзве розныя групы: аўтахтоннае насельніцтва (так званыя тутэйшыя), якое пражывае пераважна ў Віленскім і Салечніцкім раёнах, і сучасную дыяспару, сфарміраваную ў выніку міграцыі ў савецкі час, а таксама апошняй хвалі палітычных і эканамічных эмігрантаў пасля пратэстаў у Беларусі 2020—2021 гадоў. Паводле перапісу 2021 года ў Літве пражывала 28 183 этнічныя беларусы (1,0 % ад агульнага насельніцтва)>. Аднак колькасць грамадзян Беларусі, якія пражываюць у краіне, рэзка ўзрасла пасля 2020 года, дасягнуўшы больш за 62 000 чалавек у 2024 годзе, пасля чаго знізілася прыкладна да 53 700 да красавіка 2025 года.

Гісторыя

Вялікае Княства Літоўскае і Расійская імперыя

З часоў Вялікага Княства Літоўскага да Першай сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіццё беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у тым ліку Віленскі ўніверсітэт і Віленская брацкая друкарня. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай і далучэння зямель да Расійскай імперыі ў канцы XVIII стагоддзя беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху, у тым ліку ў паўстанні Тадэвуша Касцюшкі 1794 года, дзейнасці таварыстваў філаматаў і філарэтаў, руху Шымона Канарскага і Франца Савіча, а таксама ў паўстанні 1830—1831 гадоў і паўстанні 1863—1864 гадоў.

Этнаграфічная карта Я. Ф. Карскага, 1903.

Паводле ўсеагульнага перапісу 1897 года, на тэрыторыі Віленскай губерні (якая ўключала і некаторыя часткі сучаснай Беларусі) пражывала 70 300 беларусаў, якія складалі большасць насельніцтва (56 %). У пачатку XX стагоддзя ў Вільні дзейнічалі розныя арганізацыі: Беларускае выдавецкае таварыства (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), Віленскае мастацка-прамысловае таварыства, Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні, Беларускі настаўніцкі саюз. Выдаваліся газеты «Наша доля» і «Наша ніва». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася Першая беларуская вечарынка ў Вільні.

Першая сусветная вайна і міжваенны перыяд

У час Першай сусветнай вайны, пасля акупацыі германскімі войскамі ў 1915 годзе, у Вільні быў арганізаваны Беларускі клуб, а ў Коўне — Беларуская грамада. З абвяшчэннем незалежнасці Літвы 16 лютага 1918 года дзейнасць беларускіх арганізацый каардынавала Віленская беларуская рада (ВБР). Пасля дэнансацыі Брэсцкага міру прадстаўнікі ВБР увайшлі ў Літоўскую Тарыбу, і было створана Міністэрства беларускіх спраў Літвы.

У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР), які з канца 1920 па кастрычнік 1923 года дзейнічаў у Коўне. Там жа ў 1919—1923 гадах размяшчалася Беларуская дыпламатычная місія. У чэрвені 1919 года ў Коўне былі сфарміраваны 1-я і 2-я асобныя беларускія роты, якія разам з літоўскімі часцямі ўдзельнічалі ў баях супраць савецкіх і польскіх войскаў. У лістападзе таго ж года яны былі аб'яднаны ў Беларускі батальён, які потым рэарганізавалі ў Беларускі асобны батальён. Да 1923 года ён вёў антыпольскую партызанскую вайну ў Заходняй Беларусі.

У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Люцыяна Жалігоўскага захапілі Вільню і Віленскі край, утварыўшы Сярэднюю Літву. 9 кастрычніка 1920 года на нарадзе беларускіх дзеячаў (з удзелам Браніслава Тарашкевіча, Вацлава Іваноўскага, Антона Луцкевіча) было вырашана выкарыстоўваць палітычныя абставіны для развіцця беларускай асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварыў Беларускі музей імя Івана Луцкевіча, а Б. Тарашкевіч ініцыяваў стварэнне Таварыства беларускай школы (ТБШ). У пачатку 1922 года польскі сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы як Віленскае ваяводства. Да канца 1939 года Вільня заставалася галоўным цэнтрам беларускага жыцця Заходняй Беларусі. Тут дзейнічалі Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Беларуская хрысціянская дэмакратыя, Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя, Камуністычная партыя Заходняй Беларусі, Беларускі пасольскі клуб, Беларускі студэнцкі саюз, Беларускі сялянскі саюз і ЦК Беларускай сялянска-работніцкай грамады. Выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў.

У незалежнай Літве (Коўна) грамадская актыўнасць беларусаў знізілася пасля ліквідацыі Міністэрства беларускіх спраў у 1923 годзе. Спад быў абумоўлены неспрыяльным стаўленнем улад; да канца 1920-х гадоў амаль усе беларускія школы там былі закрыты. У 1930-я гады нацыянальна-культурнае жыццё зноў актывізавалася (дзейнічала Беларускае культурна-асветнае таварыства і адноўлены Беларускі цэнтр).

Другая сусветная вайна і савецкі перыяд

У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня была перададзена Літве (кастрычнік 1939 года), спынілі дзейнасць Беларускае навуковае таварыства і студэнцкі саюз. У час нацысцкай акупацыі (1941—1944) працягвалі працаваць Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніцкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «Беларускі голас» пад рэдакцыяй Францішка Аляхновіча.

Пасля аднаўлення савецкай улады ў 1944 годзе частка беларусаў Віленшчыны перасялілася ў Польшчу на падставе пагаднення аб узаемнай эвакуацыі ад 22 верасня 1944 года. Практычна ўсе беларускія дзеячы трапілі пад арышты і дэпартацыі. З 1945 года ў Літву пачалі прыбываць беларусы з Беларускай ССР па вярбоўцы і на новабудоўлі. Іх колькасць павялічылася з 30 тысяч у 1959 годзе да 63 тысяч у 1989 годзе, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі дзейнічаць асобныя рупліўцы, такія як Пётра Сергіевіч, Зоська Верас, Лявон Луцкевіч і Янка Шутовіч.

Актывізацыя грамадскага жыцця пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў). У 1988 годзе Зоська Верас і Лявон Луцкевіч стварылі клуб «Сябрына», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве. З 1989 года пачалася трансляцыя беларускіх перадач на радыё і тэлебачанні.

Незалежная Літва

Пасля распаду СССР у 1991—1996 гадах больш за 7600 беларусаў вярнуліся з Літвы ў Рэспубліку Беларусь, а 3800 чалавек пераехалі ў Літву з Беларусі. Паводле статыстыкі сярэдзіны 1990-х гадоў, у краіне пражывала звыш 50 000 беларусаў. Умовы для свабоднага развіцця мовы і культуры былі замацаваны ў Дагаворы аб добрасуседстве і супрацоўніцтве паміж Беларуссю і Літвой (1995) і міжурадавым пагадненні 1996 года.

Міграцыя пасля 2020 года (Новая дыяспара)

Пасля сфальсіфікаваных прэзідэнцкіх выбараў і жорсткага падаўлення пратэстаў 2020 года Літва стала адным з асноўных напрамкаў для беларускіх палітычных бежанцаў. Гэтая хваля міграцыі істотна адрознівалася ад савецкай працоўнай міграцыі: яна складалася пераважна з палітычных актывістаў, журналістаў, ІТ-спецыялістаў і бізнесоўцаў, якія шукалі бяспекі. Буйныя тэхналагічныя кампаніі, такія як Wargaming, EPAM Systems і Flo Health, перавезлі тысячы супрацоўнікаў у Вільню. Да пачатку 2023 года колькасць беларускіх грамадзян у Літве падвоілася ў параўнанні з 2020 годам.

Сітуацыя змянілася пасля пачатку расійскага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе. Нягледзячы на тое, што Літва працягвала падтрымліваць дэмакратычныя сілы, стаўленне да звычайных беларусаў і міграцыйная палітыка сталі больш жорсткімі. У 2023—2024 гадах літоўскія ўлады прызналі больш за 2000 беларусаў пагрозай нацыянальнай бяспецы (часта з-за мінулай службы ў беларускай арміі або дзяржаўных структурах), што прывяло да анулявання відаў на жыхарства. Напружанасць таксама падагравалася канфліктам вакол літвінізму, які ўспрымаецца ў літоўскім грамадстве як пагроза гістарычнай спадчыне. Гэта прывяло да ціску на частку дыяспары: напрыклад, беларускі бар «Пагоня» ў Вільні з-за варожасці быў вымушаны змяніць назву на «Паліклініка» ў пачатку 2025 года. Станам на красавік 2025 года колькасць грамадзян Беларусі ў Літве зменшылася да 53 739 чалавек (на 15 % за год) з-за строгіх міграцыйных законаў і абмежаванняў на паездкі, што моцна ўдарыла па транспартным сектары, дзе працавала каля 36 тысяч беларускіх дальнабойшчыкаў.

Тэндэнцыя да зніжэння колькасці беларускай дыяспары ў краіне працягнулася і ў 2026 годзе. Па стане на 1 сакавіка 2026 года ў Літве налічвалася 49 778 грамадзян Беларусі з дзейнымі відамі на жыхарства. Такім чынам, у параўнанні з пікавымі паказчыкамі вясны 2024 года, колькасць беларусаў скарацілася амаль на 21 %. Што тычыцца працоўнай міграцыі, то ў літоўскім грамадстве няма адзінага меркавання наконт яе рэгулявання: каля 37 % літоўцаў выступаюць за захаванне роўных умоў з іншымі краінамі па-за ЕС, у той час як каля 45 % падтрымліваюць скарачэнне або поўнае спыненне патоку беларускіх працоўных мігрантаў.

Ідэнтычнасць і мова

Ідэнтычнасць аўтахтоннага славянскага насельніцтва паўднёва-ўсходняй Літвы з'яўляецца складанай. Этнолаг Юрый Унуковіч вызначае сітуацыю на Віленшчыне як «этнічную анамалію». Калі мясцовыя літоўцы ідэнтыфікуюцца праз сваю мову, то для мясцовых славян штодзённая мова не з'яўляецца галоўным маркерам этнічнасці. Гаворка, якую выкарыстоўвае гэтая група, вядомая як «простая мова» — некадыфікаваны дыялект з беларускай лінгвістычнай асновай і значнымі запазычаннямі з польскай, рускай і літоўскай моў. Польскі мовазнавец Міраслаў Янковяк засведчыў, што многія жыхары, якія дэкларуюць польскую нацыянальнасць, размаўляюць менавіта на гэтым беларускім дыялекце.

Тым не менш, носьбіты простай мовы часта ідэнтыфікуюць сябе як палякі. Даследаванні паказваюць, што галоўным маркерам падзелу служыць рэлігія: мясцовае насельніцтва строга адносіць каталікоў да палякаў, а праваслаўных — да беларусаў або рускіх. Паводле перапісу 2011 года, сярод этнічных беларусаў Літвы роднай мовай рускую назвалі 56,3 %, беларускую — 18,4 %, польскую — 9,3 %, літоўскую — 5,2 %.

Рассяленне і дэмаграфія

Колькасць этнічных беларусаў у Літве няўхільна зніжаецца з часоў распаду СССР з-за асіміляцыі і эміграцыі. Паводле дадзеных 2001 года, большасць беларусаў пражывала ў сталіцы Вільні (12 865 чалавек), далей ішлі гарады Вісагінас (2863), Уцяна (1515), Каўнас (680) і Клайпеда (638 чалавек).

Дынаміка колькасці этнічных беларусаў у Літве

Год	Насельніцтва	% ад агульнага
1959	30 256	1,11 %
1989	63 169	1,71 %
2001	42 866	1,23 %
2011	36 227	1,19 %
2021	28 183	1,01 %

Адукацыя, культура і грамадскае жыццё

Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны ў Вільні

Сярод устаноў адукацыі вылучаецца беларуская гімназія імя Францыска Скарыны ў Вільні з дванаццацігадовым навучаннем, дзе прадметы выкладаюцца на роднай мове; таксама працуе беларуская нядзельная школа ў Клайпедзе. З 2005 года ў Вільні працуе Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (ЕГУ) — беларуская ВНУ ў выгнанні, якая прапануе адукацыю ў галіне гуманітарных і сацыяльных навук.

Цэнтр беларускай супольнасці і культуры (Беларускі дом) ў Вільні

У Літве дзейнічаюць дзясяткі няўрадавых арганізацый, якія аб'яднаны ў Асацыяцыю грамадскіх арганізацый беларусаў у Літве. Сярод іх вылучаецца Беларускі дом (на вуліцы Віленскай), дзе размяшчаюцца бібліятэка, нядзельная школа і музей імя Івана Луцкевіча. Таксама працуюць фонды «Разам» і «Дапамога», якія дапамагаюць бежанцам, і прастора нефармальнай адукацыі «Актыўным быць файна». У Вісагінасе функцыянуе беларускі культурны цэнтр, праводзяцца выставы мастакоў і фестывалі. Рэлігійнае жыццё сканцэнтравана вакол касцёла Святога Варфаламея ў Вільні, дзе набажэнствы праходзяць на беларускай мове.

Сродкі масавай інфармацыі прадстаўлены буйнымі незалежнымі выданнямі, такімі як «Наша Ніва», якія працуюць з Вільні пасля забароны ў Беларусі. Фінансаванне шматлікіх ініцыятыў падтрымліваецца заканадаўствам Літвы, паводле якога жыхары могуць пералічваць 1,2 % падаткаў на карысць НДА. У 2024 годзе дзякуючы гэтаму механізму беларусы Літвы ахвяравалі дзясяткі тысяч еўра незалежным медыя і арганізацыям.

Стаўленне ў літоўскім грамадстве

Паводле сацыялагічнага даследавання «Беларусь і беларусы ў вачах жыхароў Літвы: вымярэнне сімпатыі і пагрозы», праведзенага ў пачатку 2026 года інстытутам «Палітычная сфера» сумесна з кампаніяй «Spinter tyrimai» і Універсітэтам Вітаўта Вялікага, стаўленне літоўцаў да беларусаў носіць асцярожна-прагматычны характар. У цэлым 37,2 % літоўцаў ацэньваюць грамадзян Беларусі пазітыўна, а 36,6 % — негатыўна. Аднак да тых беларусаў, якія ўжо пражываюць на тэрыторыі Літвы, стаўленне лепшае: 41,9 % апытаных ставяцца да іх станоўча, 30,9 % — адмоўна. Пры гэтым асабістыя кантакты з беларусамі на працягу апошняга года падтрымлівалі толькі каля 12 % жыхароў Літвы.

Даследаванне выявіла пэўную дэмаграфічную спецыфіку: найбольш крытычна і негатыўна да беларусаў ставяцца людзі з вышэйшай адукацыяй, высокім узроўнем даходаў, а таксама моладзь ва ўзросце 26—35 гадоў. Больш пазітыўнае стаўленне назіраецца сярод людзей з ніжэйшым узроўнем адукацыі і даходаў, а таксама сярод моладзі да 25 гадоў і старэйшага пакалення (вышэй за 46 гадоў). Палітолаг Андрэй Казакевіч звязвае гэта з тым, што асноўны інфармацыйны негатыў канцэнтруецца ў мэйнстрымных медыя, якія часцей спажываюць больш адукаваныя жыхары буйных гарадоў.

Нягледзячы на дыскусіі ў літоўскай прэсе, чвэрць апытаных (25 %) лічыць, што беларусы могуць уяўляць пагрозу нацыянальнай бяспецы, у той час як амаль палова (48,8 %) з гэтым не згодная. Рашэнне літоўскіх улад прыняць беларускіх бежанцаў пасля падзей 2020 года пазітыўна ацэньваюць каля 50 % жыхароў. Разам з тым, успрыманне самой беларускай дзяржавы ў Літве застаецца вельмі крытычным: больш за 62 % не лічаць Аляксандра Лукашэнку легітымным кіраўніком, а 62 % бачаць Беларусь як краіну, цалкам залежную ад Расіі ці кантраляваную ёю.

Што тычыцца дыскусій вакол «літвінізму», то пра іх ведае толькі меншасць літоўскага грамадства (29 %). Спадчыну Вялікага Княства Літоўскага адносная большасць літоўцаў (34,4 %) лічыць супольнай для ўсіх народаў, якія там жылі, тады як 25,8 % лічаць яе выключна літоўскай. Ідэю выкарыстання гістарычнага герба «Пагоня» ў якасці дзяржаўнага сімвала Беларусі літоўскае грамадства ўспрымае пераважна негатыўна (больш за 47 % супраць). Агульны ўзровень ведання беларускай культуры ў Літве застаецца нізкім: больш за палову апытаных не змаглі назваць ніводнага беларускага дзеяча. Сярод найбольш вядомых фігур фігуруюць Кастусь Каліноўскі, Янка Купала і Францыск Скарына, прычым вядомыя яны пераважна людзям старэйшага пакалення.

Гл. таксама

• Беларуска-літоўскія адносіны
• Літоўцы ў Беларусі
• Палякі ў Літве

Літаратура

• Г. П. Пашкоў. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 292. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
• Barszczewska N., Jankowiak M. Dialektologia białoruska. — Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 2012. — 308 с. — ISBN 978-83-89191-14-4.
• Беларускае замежжа = Белорусское зарубежье / Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь [і інш. ; складальнік Н. А. Голубева]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2010. — 479 с. — ISBN 978-985-11-0534-8.
• Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І: Вільня. — Вільня, 2010. — ISBN 978-9955-578-14-7.
• Внуковіч Ю. Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку ХХІ ст.) (бел.) // Studia Białorutenistyczne : часопіс. — 2023. — Т. 17. — С. 65–87.
• Gudaitis A. The Application of Geospatial Analysis Methods for the Reconstruction of Lithuanian–Slavic Ethnolinguistic Boundaries in Southeastern Lithuania(англ.) // Languages : часопіс. — 2024. — Т. 9. — № 359. — С. 1–20.
• Jankowiak M. Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie(польск.) // Acta Albaruthenica : часопіс. — 2025. — Т. 25. — С. 76–95.
• Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча. — Мінск: Навука і тэхніка, 1979. — Т. 1.
• Tuomienė N. Development of Lithuanian dialects in the active Baltic-Slavic contact zone: Signs of the decay of morphological structure(англ.) // Valoda: nozīme un forma : часопіс. — 2024. — Т. 15. — С. 210–226.
• Turska H. O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie(польск.) // Studia nad polszczyzną kresową : зборнік. — Wrocław—Warszawa—Kraków: 1982. — Т. I. — С. 19–121.