Сталіцы Беларусі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Тут пад сталіцамі Беларусі маюцца на ўвазе галоўныя гарады розных форм беларускай дзяржаўнасці, палітычныя і адміністрацыйныя цэнтры Беларусі і этнічных беларускіх зямель. На працягу ўсёй гісторыі краіны, гэтую ролю адыгрывала некалькі гарадоў.

Згодна з артыкулам 20 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь сталіцай Беларусі з'яўляецца горад Мінск[1].

Сталіцы дзяржаў у гісторыі Беларусі[правіць | правіць зыходнік]

Цэнтры старажытнарускіх княстваў на тэрыторыі Беларусі[правіць | правіць зыходнік]

Полацк[правіць | правіць зыходнік]

Полацк упершыню згадваецца летапісам пад 862 годам. З X стагоддзя вядома існаванне Полацкага княства, якое з'яўляецца першым вядомым дзяржаўным утварэннем на тэрыторыі Беларусі. У 980 годзе Полацк быў захоплены Уладзімірам Святаславічам і ўвайшоў у склад Кіеўскай Русі, але ўжо ў 988 годзе Полацкае княства было адноўлена, князем стаў сын Уладзіміра Ізяслаў.

У XI—XII стагоддзях Полацкае княства намагалася павысіць сваю ролю і пашырыць тэрыторыі, што сустракала супраціўленне кіеўскіх князёў. У 1128 годзе кіеўскі князь Мсціслаў Уладзіміравіч арганізаваў паход на Полацкую зямлю, паланіў і выслаў у Візантыю мясцовых князёў. Полацк был далучаны да Кіева, князем стаў сын Мсціслава Ізяслаў. Аднак пасля смерці Мсціслава ў 1132 годзе палачане паўсталі супраць улады Кіева і прагналі яго сына з горада. Такім чынам, Полацкае княства канчаткова здабыла незалежнасць ад Кіева.

На працягу XII стагоддзя Полацкая зямля была падзелана на ўдзелы, у якіх замацаваліся пэўныя галіны дынастыі Рагвалодавічаў.

Тураў[правіць | правіць зыходнік]

Тураў упершыню згадваецца ў летапісе пад 980 годам. Легендарным заснавальнікам Турава лічыцца князь Тур, ад якога горад і атрымаў сваю назву. З 988 года дакладна вядома існаванне Тураўскага княства ў складзе Кіеўскай Русі, першым князем стаў Святаполк Уладзіміравіч. Доўгі час Тураўскае княства знаходзілася ў залежнасці ад Кіева, канчатковую незалежнасць атрымала пры князі Юрыю Яраславічы ў 1157 годзе. Аднак неўзабаве княства было падзелена на ўдзелы паміж сынамі Юрыя Яраславіча, і Тураў згубіў вядучую ролю, якая паступова стала пераходзіць да Пінска.

Сталіцы Вялікага Княства Літоўскага[правіць | правіць зыходнік]

У XIII—XIV стагоддзях большая частка тэрыторыі Беларусі трапіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага. У 1253 годзе князь Міндоўг быў каранаваны ў Новагародку, які стаў сталіцай новай дзяржавы.

У першай палове XIV стагоддзя князь Гедзімін перанёс сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў Вільню. Упершыню гэты горад узгадваецца ў грамаце 1323 года, у якой называецца «стольным горадам». Да Вільні рэзідэнцыяй вялікага князя некаторы час былі Кернаў і Трокі[Крыніца?].

Вільня заставалася сталіцай Вялікага Княства Літоўскага да 1795 года, калі пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай тэрыторыя Беларусі апынулася ў складзе Расійская імперыі.

Сталіцы беларускіх дзяржаў (з 1918 года)[правіць | правіць зыходнік]

Беларуская Народная Рэспубліка[правіць | правіць зыходнік]

9 сакавіка 1918 года была створана Беларуская Народная Рэспубліка, сталіцай быў абвешчаны Мінск.

ССРБ (студзень—люты 1919)[правіць | правіць зыходнік]

1 студзеня 1919 года ў Смаленску[2] была абвешчана Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь. Урадам новай дзяржавы стаў Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі. 5 студзеня 1919 года Часовы ўрад пераехаў са Смаленска ў Мінск, які такім чынам фактычна стаў сталіцай рэспублікі. У Мінску адбываліся ўсе пасяджэнні Часовага ўрада (7, 11, 16, 17, 21 і 27 студзеня).

2-3 студзеня прайшоў Першы Усебеларускі з'езд Саветаў, які прыняў першую Канстытуцыю БССР, у якой, аднак, не фіксавалася сталічная роля Мінска ці якога іншага горада.

ЛітБелССР (люты—ліпень 1919)[правіць | правіць зыходнік]

У студзені 1919 года было вырашана аб'яднаць БССР і Літоўскую ССР у адну рэспубліку. Першы Усебеларускі з'езд Саветаў 3 лютага 1919 года ўхваліў аб'яднанне з Літвой. 27 студзеня 1919 года на сумесным пасяджэнні ЦВК ССРБ і ССРЛ створаны ўрад ЛітБелССР — Савет Народных Камісараў. Сталіцай новай дзяржавы стала Вільня, дзе размяшчаліся органы ўлады рэспублікі.

Аднак, у хуткім часе пасля абвяшчэння ЛітБелССР, пачалося наступленне на яе тэрыторыю войскаў Польскай Рэспублікі. 22 красавіка 1919 года польскія войскі занялі Вільню. У сувязі з ваеннай пагрозай, органы ўлады ЛітБелССР 21 красавіка вымушаны былі пакінуць Вільню. Месцамі знаходжання ўрада ЛітБелССР і, фактычна, часовымі сталіцамі ЛітБелССР, былі наступныя гарады:

У ліпені 1919 года ўрад ЛітБелССР перадаў паўнамоцтвы Мінскаму губернскаму ВРК і спыніў існаванне. 8 жніўня 1919 года палякі занялі Мінск, і неўзабаве Мінскі губернскі ВРК пераехаў у Смаленск, адкуль кіраваў партызанскім рухам на тэрыторыі Беларусі.

БССР і Рэспубліка Беларусь (з 1920)[правіць | правіць зыходнік]

Пасля вызвалення большасці тэрыторыі Беларусі ад польскіх войскаў 31 ліпеня 1920 года была прынята Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь, якая фактычна аднаўляла беларускую дзяржаўнасць. Згодна з Дэкларацыяй, Мінскі губернскі ВРК быў пераўтвораны ў Ваенна-рэвалюцыйны камітэт БССР, які стаў адзіным надзвычайным органам ўлады рэспублікі. Месцам знаходжання ВРК БССР стаў Мінск.

У снежні 1920 года адбыўся Другі Усебеларускі з'езд Саветаў, які замест ВРК стварыў новыя вышэйшыя органы дзяржаўнай улады — Цэнтральны выканаўчы камітэт і Савет Народных Камісараў — з дыслакацыяй у Мінску. Таксама з'езд прыняў дапаўненні да Канстытуцыі БССР 1919 года, але ў дапаўненнях, як і ў арыгінальнай Канстытуцыі 1919, не было нічога сказана пра сталіцу краіны.

З 1927 года, ва ўсіх Канстытуцых БССР і Рэспублікі Беларусь зафіксавана, што сталіцай з'яўляецца горад Мінск:

  • Канстытуцыя 1927 года (артыкул 76)
  • Канстытуцыя 1937 года (артыкул 121)
  • Канстытуцыя 1978 года (артыкул 170)
  • Канстытуцыя 1994 года (артыкул 20).

У 1937-39 гадах распрацоўваўся і пачаў рэалізоўвацца праект пераносу сталіцы ў Магілёў, бо Мінск знаходзіўся ў 30 км ад мяжы[3].

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Крыніцы[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь
  2. А. Трусаў. Вялікае Княства Смаленскае // «Наша Слова» № 34 (822) 5 верасня 2007
  3. І. А. Пушкін — Гістарычная і культурная спадчына Магілёва. — Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт харчавання: курс лекцый. — Магілёў, 2006, С.119