Жук-алень

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Жук-алень
Cerf-volant MHNT male et femelle.jpg
Жук-алень
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Lucanus cervus (Linnaeus, 1758)

Сінонімы
  • Scarabaeus cervus Linnaeus, 1758
  • Lucanus capreolus Füessly, 1775
  • ucanus dorcas Müller, 1776
  • Lucanus capra Olivier, 1789
  • Lucanus hircus Herbst, 1790
  • Lucanus inermis Marsham, 1802
  • Lucanus grandis Haworth, 1807
  • Lucanus microcephalus Mulsant, 1842
  • Lucanus lusitanicus Hope et Westwood, 1845
  • Lucanus maxillaris Motschulsky, 1845
  • Lucanus vicinus Hope et Westwood, 1845
  • Lucanus cornutus Dale, 1893
  • Lucanus judaicus Planet, 1902
  • Lucanus validus Möllenk, 1912
Арэал
выява
Арэал жука-аленя на тэрыторыі Еўропы: цяперашні (афарбаваны чырвоным колерам) і і гістарычны, дзе від ужо вымер (заштрыхаваны)[1]
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
NCBI   41109
EOL   2866038

Жук-алень, рагач (Lucanus cervus) — буйны жук з роду жукоў-аленяў (Lucanus) у складзе сямейства рагачоў (Lucanidae). З'яўляецца самым буйным жуком, што жыве на тэрыторыі Еўропы[2][3]: асобныя самцы намінатыўнага падвіду могуць дасягаць даўжыні да 86 — 91 мм[4][5] пры сярэдняй даўжыні самцоў 70—74 мм. Самы вялікі жук у фаўне Беларусі, таксама з'яўляецца другім па велічыні жуком (пасля Callipogon relictus)[6] на тэрыторыі Расіі.

Жук-алень сустракаецца ў дубровах і шыракалістых лясах з дамешкам дуба ў Еўропе, Пярэдняй Азіі, Турцыі, Іране і Паўночнай Афрыцы. Самцы адрозніваюцца добра развітымі і павялічанымі мандыбуламі, якія ператвораныя ў т. зв. «рогі». Лічынкі развіваюцца ў драўніне мёртвых ліставых дрэў, пераважна ў драўніне дуба, на працягу 4-6 гадоў[3].

Жукі-алені сустракаюцца рэдка і лакальна. Арэал віду скарачаецца, у сувязі з чым ён занесены ў ахоўныя дакументы і Чырвоныя кнігі многіх краін Еўропы, уключаючы Украіну[7], Расійскую Федэрацыю, Казахстан і Беларусь[8], таксама з 1982 года жук-алень занесены ў другі дадатак Бернскай канвенцыі[1]. Асноўнымі прычынамі скарачэння папуляцыі жука-аленя з'яўляюцца масавыя высечкі лясоў, санітарныя «чысткі» лясных угоддзяў, некантралюемы збор жукоў калекцыянерамі і выпадковымі асобамі[9][10].

Этымалогія назвы і сістэматыка[правіць | правіць зыходнік]

Пліній згадвае жукоў-аленяў у сваёй «Натуральнай гісторыі(лац.) бел.», называючы іх Lucanus, што значыць «той, хто насяляе ў Луканіі»[11] — вобласці ў паўночнай Этрурыі, якая знаходзіцца на паўночным усходзе ад Пізы, дзе іх выкарыстоўвалі ў якасці амулетаў. Пасля гэтая назва была дадзена ўсяму роду жукоў, да якога належыць від. У 1758 годзе Карл Ліней апісаў гэты від у сваёй працы «Systema naturæ», надаўшы яму відавы эпітэт «cervus», што значыць «алень»[11].

Жук-алень з'яўляецца прадстаўніком галарктычнага роду Lucanus (Scopoli, 1763), які налічвае каля 50 відаў, распаўсюджаных на тэрыторыі Еўропы, Паўднёва-Усходняй Азіі і Паўночнай Амерыкі. Большасць відаў роду засяроджана ў Азіі. Дадзены род уключае ў сябе буйных жукоў чорнага, бурага, карычняватага колераў з падоўжаным сплошчаным целам. Самцы ўсіх відаў адрозніваюцца моцна павялічанымі мандыбуламі (выяўлены палавы дымарфізм)[12]. Жук-алень з'яўляецца адным з трох відаў роду, якія жывуць на тэрыторыі Расіі[12][13][14], і адзіным прадстаўніком роду на терыторыі Украіны і Беларусі[2].

Апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Саміца жука-аленя валодае значна меншымі мандыбуламі, чым самец

Даўжыня цела намінатыўнага падвіду Lucanus cervus cervus: самцоў 45—85 мм[3], саміц 25—57 мм[3][15], пры гэтым жукі з розных месцаў могуць значна адрознівацца адзін ад аднаго памерамі. Дакументальна пацверджаная рэкордная даўжыня злоўленага на тэрыторыі Еўропы самца намінатыўнага падвіду складала 95 мм[16]. Самцы падвідаў Lucanus cervus akbesianus і Lucanus cervus judaicus, якія насяляюць у Турцыі і Сірыі, могуць дасягаць даўжыні да 100—103 мм[17].

Цела адносна буйное, сплошчанае, галава зверху плоская. Выяўлены палавы дымарфізм — мандыбулы самцоў, як правіла, добра развіты і павялічаны, нашмат буйней, чым у саміц[10]. Надкрылы цалкам пакрываюць брушка. У самцоў яны карычневага колеру з чырванаватым адлівам, у саміц — бура-чорныя[6][10]. Зрэдку сустракаюцца асобіны з цёмна-карычневымі надкрыламі. Надкрылы не апушаны[18]. Галава, пярэдняспінка, шчыток, ногі і ніз цела чорнага колеру.

Вочы ў самак суцэльныя, у самцоў да паловы падзеленыя шчакавымі выступамі[12]. Верхняя губа ў самца загнутая ўніз. Галава самца моцна пашырана. Вусікі каленчатыя, з доўгімі сцяблінкамі — 1-ы членік вусіка непрапарцыйна вялікі, а 2-і членік прымацоўваецца да яго не па цэнтры, а некалькі ссоўваючыся наперад[12]. Булава вусікаў грэбнепадобная, не смыкаецца, у залежнасці ад падвіду, можа быць чатырох-, пяці- ці шасцічленікавай. Мандыбулы самца развіты вельмі моцна, ператвораныя ў «рогі», якія нагадваюць рогі аленя, за што жук і атрымаў сваю назву. Ад асноўнага ствала кожнай мандыбулы адыходзяць два зубцы. Галоўны зубец на ўнутраным краі мандыбул самца знаходзіцца перад іх сярэдзінай. Афарбоўка мандыбул самцоў можа вар'іравацца ад яркай чырвона-карычневай да карычневай. Пасмяротна колер мандыбул заўсёды змяняецца на больш цёмны, пераважна цёмна-карычневы. Заднія вуглы пярэдняспінки тупыя.

Пярэднія тазікі ног адносна шырока аддзеленыя адзін ад аднаго. Галёнкі задняй пары ног маюць некалькі зубцоў па вонкавым краі, галёнкі пярэдніх ног зверху без рэбраў і кіляў[10][12][18]. На пярэднім баку сцёгнаў пярэдніх лапак маюцца рэзка акрэсленыя падоўжныя авальныя плямы жоўта-вохрыста-рыжага колеру, якія ўтвораны густымі кароткімі валасінкамі[6].

Параўнанне з падобнымі відамі[правіць | правіць зыходнік]

Падобны на невялікага памеру саміцу жука-аленя Dorcus parallelopipedus[1]. Апошні адрозніваецца меншай велічынёй — вельмі плоскім целам даўжынёй 16-32 мм, матава-чорнага колеру, вялікай галавой і грудзьмі, якая шырэй галавы[12]. Таксама від характарызуецца 4-членікавай булавой вусікаў, слабаразвітымі мандыбуламі, якія ў самца амаль такой жа велічыні, як у самкі. Вонкавы край галёнкі задніх ног з 1 шыпом, а не з трыма, як у жука-аленя. Dorcus parallelopipedus сустракаецца паўсюдна ў зоне шыракалістых лясоў на тэрыторыі Еўропы, Паўночна-Заходняй Афрыкі, на Каўказе, у Крыму і Заходняй Азіі[12].

На тэрыторыі Іспаніі і Партугаліі жука-аленя можна зблытаць з блізкароднасным відам, эндэмікам Пірэнэйскага паўвострава і паўночнага Марока[19] — Lucanus barbarossa[1][20] (Fabricius, 1801). Ён характарызуецца 6-членікавай булавой вусікаў, у той час як булава вусікаў жука-аленя на перасякальных участках арэалаў абодвух відаў з'яўляецца 4-членікавай. Адрозніваецца таксама афарбоўка Lucanus barbarossa: жук смаляна-чорны, з чырванавата-карычневымі мандыбуламі, але часам увесь жук можа быць афарбаваны ў цёмна-карычневы або смаляна-чорны колер[21][22].

На поўдні Італіі і ў Правансе на паўднёвым усходзе Францыі жука-аленя можна зблытаць з іншым блізкароднасным відам — Lucanus tetraodon[1]. Самцы гэтага віду адрозніваюцца 5-членікавай булавой вусікаў, у той час як булава вусікаў жука-аленя на перасякальных участках арэалаў абодвух відаў з'яўляецца 4-членікавай.

У гэтых рэгіёнах самак відаў Lucanus tetraodon і Lucanus barbarossa часта памылкова адносяць да віду «жук-алень» (Lucanus cervus), таму што яны даволі моцна падобныя паміж сабой[1].

Распаўсюджанне і месцапражыванне[правіць | правіць зыходнік]

Жук-алень на паштовай марцы Беларусі

Жукі-алені распаўсюджаныя ў Еўропе, Пярэдняй Азіі, Турцыі, Іране і на крайнім паўночным захадзе Казахстана, а таксама, магчыма, у Паўночнай Афрыцы.

У Еўропе арэал віду распасціраецца на поўнач да Швецыі, на поўдзень да паўднёвай Францыі і Балканскага паўвострава. Арэал уключае таксама Латвію, Беларусь, Украіну[10], Малдову, заходнюю і цэнтральную часткі Грузіі[3]. Арэал на ўсходзе дасягае поймы ракі Урал на тэрыторыі Казахстана. Від вымер на тэрыторыі Даніі, Эстоніі, Літвы, а таксама на большай частцы тэрыторыі Вялікабрытаніі[1].

У Расіі від шырока распаўсюджаны ў еўрапейскай часткі, уключаючы Варонежскую і Белгародскую вобласць. Паўночная мяжа арэалу на тэрыторыі Расіі праходзіць прыкладна праз Пскоўскую, Курскую, Самарскую вобласці, Тульскую, Маскоўскую[23], Разанскую вобласць, рэспубліку Чувашыю і Башкірыю (на паўночным усходзе), паўднёвая — Краснадарскі і Стаўрапольскі край, паўднёва-ўсход еўрапейскай часткі (у тым ліку Валгаградскую вобласць). Распаўсюджаны на ўсход да Паволжа і Паўднёвага Урала, сустракаецца таксама на Заходнім Каўказе[3].

На Украіне від сустракаецца ў асобных месцах амаль па ўсёй тэрыторыі, пераважна ў паўночных, цэнтральных і ўсходніх частках краіны. Нярэдкі на тэрыторыі Харкаўскай і Чарнігаўскай абласцей[10]. У Крыму ён распаўсюджаны ў асноўным у горна-лясной частцы паўвострава, аднак па даліне Салгіра(руск.) бел. пракраўся ў стэп, дзе выяўлены ў лесапарку каля сяла Пяціхатка(руск.) бел. Краснагвардзейскага раёна[24].

У Беларусі від сустракаецца пераважна ў дубровах Палесся. У цэнтральнай і паўночнай частках краіны знаходкі жука з'яўляюцца рэдкімі і адзінкавымі. Адзначаны ў Белавежскай пушчы[8].

На тэрыторыі Казахстана від жыве ў дубровах і шыракалістых лясах у даліне ракі Урал, але таксама пранікае ў лесастэп.

У Еўропе насяляе зону шыракалістых лясоў, лесастэпу і стэпу; трапляецца пераважна ў заходніх і паўднёвых раёнах. Пераважныя месцы пражывання — старыя дубровы.

Распаўсюджанне гэтага віду жукоў звязана не столькі з геаграфічнымі рэгіёнамі і кліматычнымі зонамі, колькі са спецыфічнымі біятопамі, якія з'яўляюцца тыповым месцам яго пражывання[9]. З'яўляецца мезафільным відам. Жук-алень прымеркаваны да старых шыракалістых лясоў[25]. Аддае перавагу шыракалістым лясам у галіне дубовага поясу, таксама можа сустракацца ў старых парках, у мяшаных лясах з прымешкай дуба[6][18][26]. Засяляе як раўнінныя, так і горныя ўчасткі (у прыватнасці, на Каўказе), але звычайна не падымаецца ў гарах вышэй 800—900 м н. у. м.[27].

Асаблівасці біялогіі[правіць | правіць зыходнік]

Саміца жука-аленя

Час лёту(руск.) бел. жука-аленя доўжыцца з канца мая да сярэдзіны ліпеня[10]. Часовыя рамкі лета могуць нязначна змяняцца ў залежнасці ад умоў надвор'я і ўчастка арэала[1] — на поўдні лёт жукоў пачынаецца раней, а бліжэй да паўночных шырыняў — пазней, напрыклад, у Вялікабрытаніі імага часам можна назіраць у жніўні — верасні[1]. Лёт адносна расцягнуты і ў сярэднім доўжыцца прыкладна 3-4 тыдні. Лётаюць пераважна самцы. Яны сустракаюцца пераважна да першай дэкады ліпеня. Аплодненыя самкі, яшчэ не адклалі яйкі, могуць сустракацца на працягу ўсяго ліпеня, аж да першых чыслаў жніўня[6][26].

Сутачны час актыўнасці віду можа вар'іравацца ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночнай частцы арэала жукі актыўныя пераважна ў змярканні і адносна мала актыўныя днём, у той час як на поўдні арэала жукі вядуць у асноўным дзённы лад жыцця[1]. У дзённы час жукі-алені часцей за ўсё знаходзяцца на ствалах дрэў каля пашкоджанняў, з якіх цячэ драўняны сок. Таксама жукі могуць харчавацца сокам з пашкоджаных маладых парасткаў дрэў і хмызнякоў[6][26]. У дажджлівае і ветранае надвор'е, пры пахаладанні неактыўныя. Лётаюць(руск.) бел. пераважна днём, а таксама ў цёплыя вечары і ў прыцемках. У цемры лёт спыняецца[28].

Два самцы, якія б'юцца

Паводле назіранняў, самцы валодаюць большай схільнасцю да палётаў, чым самкі. Жукі ажыццяўляюць пералёты пераважна на кароткія дыстанцыі, радзей — на адлегласці да 3 км[29]. Палёт(руск.) бел. адносна хуткі і кіраваны. Узлёт з гарызантальнай паверхні даецца цяжка, і не кожны старт бывае ўдалым[30]. Таму жукі звычайна ўзлятаюць са ствалоў дрэў, развіваючы дастатковую пад'ёмную сілу(руск.) бел.. Падчас палёту самцы трымаюць сваё цела амаль вертыкальна, каб кампенсаваць вагу мандыбулаў[30]. Пры тэмпературы паветра ніжэй +16 °C жукі не лятаюць[29].

Самцы часта агрэсіўныя ў адносінах да іншых самца свайго віду: даволі часта ўступаюць у бойкі паміж сабой за доступ да месцаў выцякання драўнянага соку або за самак. Такія бітвы звычайна адбываюцца на ствалах дрэў, калі адзін самец знаходзіцца вышэй за другога. Пераможцам часцей за ўсё становіцца ніжні самец[30]. Згледзеўшы суперніка, самцы прымаюць пагрозлівую позу — прыўздымаюць пярэднюю частку цела уверх і шырока выпростваюць у бакі вусікі. Калі пагрозы не дзейнічаюць, самец атакуе праціўніка. Пры гэтым самцы звычайна высока падымаюцца на пярэдніх і сярэдніх нагах («устаючы на ​​дыбкі»), шырока раскрываюць сківіцы і кідаюцца адзін на аднаго. У ходзе такіх боек кожны з супернікаў спрабуе падчапіць суперніка за куты надкрыльях сваімі мандыбуламі, прыпаднімаюць яго ў паветра, а затым скінуць уніз[30]. Сіла сціскання мандыбул самцоў вялікая — падчас такіх сутычак яны могуць праколваць атожылкамі жвал цвёрдыя надкрыллі, а часам і галовы супернікаў, праўда, такія «раненні» ніяк не адбіваюцца на жыццядзейнасці жукоў[30]. Развітыя мандыбулы часта выкарыстоўваюцца жукамі для рашучай абароны ад нападнікаў (у тым ліку і людзей)[9][30].

Цыкл развіцця[правіць | правіць зыходнік]

Спарванне, якое доўжыцца каля 2-3 гадзін[1], звычайна адбываецца на дрэвах. Падчас яго самец выкарыстоўвае свае велізарныя мандыбулы для ўтрымлівання самкі[1]. Праз некаторы час пасля спарвання самкі адкладаюць яйкі. Доўгі час лічылася, што адна самка здольная адкласці ад 50 да 100 яек, але новыя даследаванні паказваюць, што яна адкладае толькі каля 20 яек[31]. Для кожнага яйка самкі выгрызают спецыяльныя камеры ў гнілой драўніне — звычайна ў старых пнях, дуплах дрэў, падгніўшых ствалах, у глебе каля камля спарахнелых лісцевых дрэў, пераважна дубу, радзей бярозы, ясеня, вязу, вярбы, грушы. Адклаўшы яйкі, асноўная маса жукоў гіне.

Яйкі адносна буйныя, светла-жоўтага колеру, авальнай формы, памерам да 2,2—3 мм[19]. Стадыя яйка доўжыцца 5—6 тыдняў[32], паводле іншых дадзеных 2—4 тыдні[19].

Лічынкі малочна-белай або крэмавай афарбоўкі, дасягаюць да канца свайго развіцця даўжыні 10-13,5 см[3] і дыяметра каля 2 см, пры масе 20—30 грамаў[1]. Цела мясістае, C-падобна выгнутае, з вялікай галавой і 3 парамі ног. Галава гіпагнатычнага тыпу, жоўта-бурая або жоўта-чырвоная, з развітымі моцнымі сківіцамі. Галаўная капсула моцна склератызавана(руск.) бел., налічнік аддзелены ад ілба швом. Апошнія членікі вусікаў значна танчэй перадапошняга. Ногі даволі доўгія і прыкладна роўныя па даўжыні, бура-каштанавага колеру. Па баках сегментаў цела размешчаны буйныя дыхальцы(руск.) бел. (стыгмы) бура-рудога колеру. Анальная адтуліна 3-прамянёвая, з вельмі моцна развітай падоўжнай шчылінай. Анальны стэрніт(руск.) бел. са шматлікімі шыпападобнымі шчацінкамі[3].

Жукі-алені, якія спарваюцца

Лічынкі часцей за ўсё развіваюцца ў падземнай часткі ствалоў і тоўстых каранях, у пнях старых дрэў, радзей — у магутных галінах. Развіццё лічынак адбываецца толькі ў мёртвай драўніне, паражанай белай драўнянай гнілатой(руск.) бел., — жывыя, але хворыя дрэвы яны не засяляюць. Спачатку кормяцца гумусам, потым загніўшай драўнінай ствалоў, каранёў і пнёў. Сілкуючыся мёртвай драўнінай, лічынкі жука-аленя выгрызают хады ўздоўж валокнаў драўніны і спрыяюць раскладанню драўняных рэшткаў і адыгрываюць пэўную ролю ў працэсах глебаўтварэння(руск.) бел.. Лічынкі сілкуюцца ў асноўным унутранымі часткамі ствалоў ці каранёў дубу (Quercus), могуць таксама насяляць у драўніне буку (Fagus)[32], вязу (Ulmus), бярозы (Betula), вярбы (Salix), ляшчыны (Corylus)[33], ясеню (Fraxinus), таполяў (Populus)[33], ліп (Tilia)[33], каштанаў (Castanea)[33], Castanea sativa і рэдка пладовых дрэў (груш (Pyrus)[33], вішань (Cerasus)[33], чарэшань (Prunus avium))[33]. Выключна рэдка лічынкі могуць развівацца і ў дрэвах хвойных пород[33] — хвоі (Pinus) і туі (Thuja)[19]. Пераважна насяляе Quercus robur, радзей — дуб скальны (Quercus petraea). Лічынка вагой 1 грам есць у суткі 22,5 см³ драўніны[34].

Цыкл развіцця лічынак, у залежнасці ад кліматычных умоў, складае ад 4 да 6 гадоў[3], у сярэднім 5-гадовы, максімальна да 8 гадоў[33]. У глыбіні драўніны лічынкі могуць вытрымліваць маразы да −20 °C, але з'яўляюцца вельмі адчувальнымі да недахопу вільгаці, які стрымлівае іх рост[24]. Напрыклад, у Крыму з-за сухасці клімату жукі-алені драбней тых, што развіваюцца на мацерыковай частцы[24]. Дадзены від не з'яўляецца шкоднікам тэхнічнай драўніны[33].

Акукленне адбываецца ў кастрычніку, у т. зв. «Калысцы» (камеры са сценкамі з драўняных габлюшак і экскрыментаў лічынкі), якая знаходзіцца ў зямлі, на глыбіні 15-40 см. Куколка даўжынёй да 50 мм, у самца з вялікай падкурчанай галавой і мандыбуламі[3]. Імага зімуе ў калысцы, дзе адбылося акукленне, і выходзіць на паверхню ў маі — чэрвені[8][35].

Зменлівасць[правіць | правіць зыходнік]

Зменлівасць жука-аленя. Злева направа — Самец f. media, самец f. major, самец f. minor. Прыкметна адрозненне не толькі ў велічыні мандыбул самцоў, але і ў памеры саміх жукоў

Выдзелена некалькі формаў жукоў-аленяў, якія адрозніваюцца велічынёй мандыбул у самцоў, формай і прапорцыямі пярэдняспінкі[3]. Узнікненне паліморфнасці, як і ў іншых жукоў, звязана з умовамі развіцця лічынкі, колькасцю і наяўнасцю падыходнага і даступнага корму (трафічны палімарфізм), умовамі навакольнага асяроддзя. Напрыклад, пры падвышанай сухасці клімату ўмовы развіцця лічынак пагаршаюцца, і пасля з іх з'яўляюцца больш дробныя асобіны[24].

Вядомыя наступныя формы жукоў-аленяў:

  • f. major — вялікі ўнутраны зубец мандыбул востры і не карацей вяршынных зубцоў[3].
  • f. media — вялікі ўнутраны зубец мандыбул на вяршыні наперакос зрэзаны і карацей вяршынных зубцоў[3].
  • f. minor — усе ўнутраныя зубцы мандыбул паслабленыя, выступы галавы згладжаныя[3].
Lucanus cervus f. major.JPG
Lucanus cervus f. media.jpg
Lucanus cervus f. minor.JPG
Галава самца f. major Галава самца f. media Галава самца f. minor

Зноскі

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Background Information on Invertebrates on the Habitats Directive and the Bern Convention: Crustacea, Coleoptera and Lepidoptera (Nature & Environment S.) (Pt. 1) — Stationary Office Books, 1996. — P. 53—56. — 231 p. — ISBN 9287130604 (ISBN 978-92-871-3060-0).
  2. 2,0 2,1 Mamonov, G. The great European stag beetle - its past and its future // Bulletin of the Amateur Entomologists’ Society : журнал. — Москва: Zoological Record, 1991. — Т. 50. — № Section 13B. — С. 157—163.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 Жук-олень Lucanus cervus (Linnaeus, 1758). www.zin.ru. Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2012. Праверана 20 чэрвеня 2012.
  4. Lucanus cervus cervus 91 mm. Архівавана з першакрыніцы 17 красавіка 2013. Праверана 15 красавіка 2013.
  5. Huijbregts H. Vliegend hert Lucanus cervus (Linnaeus, 1758) (гал.) . — Nederland: 2004.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Горностаев Г. Н. Насекомые СССР — Москва: Мысль, 1970. — 372 с. — (Справочники-определители географа и путешественника).
  7. Червона книга України, 2009, с. 114
  8. 8,0 8,1 8,2 Красная книга Беларуси — Жук-олень. Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2012. Праверана 20 чэрвеня 2012.
  9. 9,0 9,1 9,2 Інформація про жука-оленя. Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2012. Праверана 20 чэрвеня 2012.(укр.) 
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 за ред. І. А. Акімова Червона книга України. Тваринний світ — Київ: Глобалконсалтинг, 2009. — 600 с.
  11. 11,0 11,1 Дворецкий И. Х. Латинско-русский словарь — М.: Русский язык-Медиа, 2006. — С. 458. — ISBN 5-9576-0270-1.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 Николаев Г. В. Пластинчатоусые жуки (Coleoptera, Scarabaeioidea) Казахстана и Средней Азии — Алма-Ата: Наука, 1987.
  13. Эдуард Берлов и Олег Кабаков Атлас рогачей (Lucanidae) России. www.zin.ru. Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2012. Праверана 20 мая 2012.
  14. Медведев С. И.(руск.) бел.] Сем. Lucanidae // Определитель насекомых европейской части СССР. Жесткокрылые и веерокрылые — Москва - Ленинград, 1965 Т. 2. — С. 163—165.
  15. Lacroix, J.-P. Étude des populations de Lucanus cervus de la France méridionale // Société Entomologique de France : часопіс. — 1968.
  16. Specimen of Lucanus cervus of the astonishing size of 95mm. Hlavenka Karol. Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2012. Праверана 5 лістапада 2009.
  17. Lucanus cervus Linné, 1758. Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2012. Праверана 20 чэрвеня 2012.
  18. 18,0 18,1 18,2 Мамаев Б. М., Медведев Л. Н. и Правдин Ф. Н. Определитель насекомых европейской части СССР — Москва: Просвещение, 1976. — С. 103—187. — 304 с.
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Baraud, J. Les coléoptères Lucanoidea de l'Europe et du Nord de l'Afrique // Bull Mens Soc Linn Lyon. — Lyon: 1993. — С. 42—64.
  20. Лопес-Калон (англ.: López-Colón) у 2000 годзе аднёс гэты від да роду Pseudolucanus
  21. Jeremias, X. & Escolà, O. Nuevos registros de Pseudolucanus barbarossa Fabricius, 1801 (Col., Lucanidae) // Cataluña, y algunas observaciones sobre su biología. — París: Gauthier-Villars, 2003. — В. 32. — С. 99—103.
  22. Biology of the Stag Beetle. Архівавана з першакрыніцы 4 жніўня 2012. Праверана 4 ліпеня 2012.
  23. Жук-олень в Московской области. molbiol.ru. Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2012. Праверана 20 чэрвеня 2012.
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 Костин Ю. В., Дулицкий А. И., Мальцев И. В. Редкие животные Крыма: Справочник — Симферополь: Таврия, 1981. — 160 с.
  25. Шохин И. В., Бозаджиев В. Ю. Пластинчатоусые жуки (Coleoptera: Scarabaeoidea) Ростовской области. Электронный журнал «Исследовано в России», 2003, стр. 468—488.
  26. 26,0 26,1 26,2 Никитский Н. Б., Свиридов А. В. Насекомые Красной книги СССР — Москва: Педагогика, 1987. — С. 9. — 176 с. — (Береги природу). — 180 000 экз.
  27. Коротяев Б. А. Жук-олень — Красная книга Российской Федерации. Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2012. Праверана 20 мая 2012.
  28. Мамонов Г. А. Самый большой жук Европы // журнал «Биология» : часопіс. — Москва: Первое сентября, 2000. — В. 34. — № 7.
  29. 29,0 29,1 Deborah J. Harvey, Alan C. Gange Size variation and mating success in the stag beetle, Lucanus cervus // Physiological Entomology : часопіс. — London: 2006. — В. 31. — № 3. — P. 218—226.
  30. 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 30,5 Элен Паркер, консультант русского издания Алексей Гиляров Насекомые — Москва: Дорлинг Киндерсли, 1997. — 62 с. — (Очевидец: Обо всём на свете). — ISBN 0-7513-8666-9.
  31. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Harvey2
  32. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .D0.9C.D0.B8.D1.80.D0.B7.D0.BE.D1.8F.D0.BD
  33. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named .D0.A2.D0.B5.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D0.BE.D0.B2
  34. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Dajoz
  35. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named zin2

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Зубр еўрапейскі Гэты від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі і ахоўваецца законам.
II катэгорыя (EN)