Біяхімія

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Біялагічная хімія, або біяхімія — навука аб хімічным складзе жывых клетак і арганізмаў і аб хімічных працэсах, якія ляжаць у аснове іх жыццядзейнасці. Навука вывучае структуру і функцыі кампанентаў клетак і рэчываў арганізма, як то бялкі, вугляводы, ліпіды, нуклеінавыя кіслоты і іншыя біямалекулы. Біяхімія імкнецца адказваць на біялагічныя і біяхімічныя пытанне з дапамогай хімічных метадаў.

Нягледзячы на тое, што існуе шырокі шэраг розных біямалекул, многія з іх з'яўляюцца палімерамі, гэта значыць складанымі вялікімі малекуламі, якія складаюцца з многіх падобных субадзінак, монамераў. Кожны клас палімерных біямалекул мае ўласны набор тыпаў гэтых субадзінак. Напрыклад, бялкі з'яўляюцца палімерамі, якія складаюцца з амінакіслот. Біяхімія вывучае хімічныя ўласцівасці важных біялагічных малекул, як то бялкі, у прыватнасці хімію рэакцый, каталізаваных ферментамі.

Акрамя таго, большая частка даследаванняў па біяхіміі мае справу з метабалізмам клеткі і яго эндакрыннай і паракрыннай рэгуляцыяй. Іншыя вобласці біяхіміі ўключаюць даследаванне генетычнага кода ДНК і РНК, біясінтэз бялкоў, транспарціроўку праз біялагічныя мембраны і перадачу сігналаў.

Класіфікацыя[правіць | правіць зыходнік]

Адрозніваюць біяхімію

  • статычную, якая займаецца пераважна аналізам хімічнага саставу арганізмаў і цесна ўзаемазвязана з біяарганічнай хіміяй і малекулярнай біялогіяй,
  • дынамічную, што даследуе працэсы ператварэння рэчываў у арганізме,
  • функцыянальную, якая высвятляе сувязі паміж хімічнымі ператварэннямі малекул і функцыяй клеткі ці органа (механізмы сакрэцыі, мышачнае скарачэнне, перадача спадчынных уласцівасцяў і інш.), а таксама механізмы рэгуляцыі працэсаў жыццядзейнасці.

Паводле аб'ектаў даследавання адрозніваюць

  • біяхімію мікраарганізмаў
  • біяхімію раслін
  • біяхімію жывёл
  • біяхмію чалавека.

Шэраг разделаў біяхіміі вылучаюць у асобныя навуковыя дысцыпліны: біяхімія вітамінаў, гармонаў, клінічная біяхімія і інш.

Асобна ідуць параўнальная і эвалюцыйная біяхімія, якія займаюцца вывучэннем узаемасувязі паміж рознымі жывымі арганізмамі на малекулярным узроўні.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Як асобная навука біяхімія сфарміравалася ў 19 стагоддзі.Тэрмін «біяхімія» эпізадычна ўжываўся з сярэдзіны XIX стагоддзя, але ў класічным сэнсе быў прапанаваны і ўведзены ў навуковае асяроддзе ў 1903 годзе нямецкім хімікам Карлам Нойбергам.

Гісторыя развіцця біяхіміі бярэ пачатак ад ятрахімікаў (нямецкі ўрач і прыродазнавец Парацэльс, 16 ст., і інш.), якія разглядалі жыццядзейнасць чалавека з пазіцый хіміі, увялі ў практыку лячэння шэраг хімічных прэпаратаў.

У пачатку 19 стагоддзя праведзены даследаванні па вывучэнні хімічнага саставу раслінных і жывёльных клетак, у 1828 годзе сінтэзавана мачавіна (нямецкі хімік Ф. Вёлер), у 1842 годзе ў Германіі выдадзены першы падручнік па біяхіміі (І. Зіман). Ва ўніверсітэтах Еўропы, Расіі (Казань, А. Я. Данілеўскі, 1863) адкрыты кафедры біяхіміі. У 2-й палове 19 стагоддзя назапашаны некаторыя звесткі пра састаў і хімічный пераўтварэнні бялкоў, тлушчу і вугляводаў, працэс браджэння (нямецкія вучоныя Ю. Лібэх, Э. Бухнер, французскі вучоны Л. Пастэр), фотасінтэз (К. А. Ціміразеў).

Вялікі ўклад у развіццё біяхіміі ў Расіі зрабілі М. В. Ненцкі, адзін з заснавальнікаў тэорыі біясінтэзу мачавіны ў арганізме млекакормячых, Я. С. Лондан (распрацаваў метады ангіястаміі і арганастаміі для прыжыццёвага даследавання абменных працэсаў на цэлыя арганізме), У. І. Паладзін і Дз. М. Пранішнікаў (вывучалі абмен азоту ў раслінах), А. М. Бах (заснавальнік школы рускіх біяхімікаў; даследаваў хімізм фотасінтэзу і акісляльныя працэсы ў клетцы) і інш.

На Беларусі[правіць | правіць зыходнік]

На Беларусі біяхімічныя даследаванні праводзяцца з канца 19 стагоддзя. Цяпер вядуцца ў біялагічных інстытутах НАН РБ, НДІ медыцынскага і сельскагаспадарчага профілю, на адпаведных кафедрах і ў навуковых цэнтрах ВНУ.

Найбольш вядомы працы па біяхіміі фотасінтэзу (Ц. М. Годнеў, А. А. Шлык, А. С. Вечар), глебавых ферментаў (В. Ф. Купрэвіч), біяхіміі мікраэлементаў (В. А. Лявонаў, Ф. Я. Беранштэйн), вітамінаў (Ю. М. Астроўскі), біяхіміі біялагічных мембранаў (С. В. Конеў), па патахіміі (М. Ф. Меражынскі), біяхіміі апрамененага арганізма (Л. С. Чаркасава).

Даследуюцца біяхімічныя працэсы ў тканках, асобныя праблемы тэхнічнай біяхіміі, малекулярнай біяхіміі, біяэнергетыкі; вывучаюцца лакалізацыя і ператварэнне рэчываў у клетках і тканках, сувязь паміж будовай біяпалімераў і іншых біялагічна актыўных прыродных злучэнняў з іх функцыямі.

Патрабуюць вырашэння праблемы: вывучэнне малекулярных асноў злаякаснага росту, імунітэту, малекулярных механізмаў памяці, асноў рацыянальнага харчавання чалавека і жывёл, малекулярных асноў спадчынных і саматычных захворванняў чалавека, арганізацыі і механізмаў дзейнасці генома, прынцыпаў біялагічнага пазнавання, структуры і функцыі біялагічных мембранаў, праблемы ўзаемаадносін чалавека і навакольнага асяроддзя.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]