Класіцызм

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці

Класіцы́зм (фр.: classicisme, ад лац.: classicus — узорны) — мастацкі стыль і эстэтычны напрамак у еўрапейскім мастацтве XVIIXIX стст.

У аснове класіцызму ляжаць ідэі рацыяналізму, якія фарміраваліся адначасова з такімі ж у філасофіі Дэкарта. Мастацкі твор, з пункту гледжання класіцызму, павінны будавацца на падставе строгіх канонаў, тым самым выяўляючы складнасць і лагічнасць самой светабудовы. Цікавасць для класіцызму ўяўляе толькі вечнае, нязменнае — у кожнай з'яве ён імкнецца распазнаць толькі істотныя, тыпалагічныя рысы, адкідаючы выпадковыя індывідуальныя прыкметы. Эстэтыка класіцызму надае вялікае значэнне грамадска-выхаваўчай функцыі мастацтва. Многія правілы і каноны класіцызм бярэ з антычнага мастацтва (Арыстоцель, Гарацый).

Класіцызм устанаўлівае строгую іерархію жанраў, якія дзеляцца на высокія (ода, трагедыя, эпапея) і нізкія (камедыя, сатыра, байка). Кожны жанр мае строга пэўныя прыкметы, змешванне якіх не дапускаецца.

Жывапіс[правіць | правіць зыходнік]

Нікола Пусэн. «Танец пад музыку»

Цікавасць да мастацтва антычнай Грэцыі і Рыма выявілася яшчэ ў эпоху Адраджэння, якое пасля стагоддзяў Сярэднявечча звярнулася да формаў, матываў і сюжэтаў антычнасці. Найвялікшы тэарэтык Рэнесансу, Леон Батыста Альберт, яшчэ ў XV ст. выказаў ідэі, якія прадракалі асобныя прынцыпы класіцызму і ў поўнай меры выявіліся на фрэсцы Рафаэля «Афінская школа» (1511).

Сістэматызацыя і замацаванне дасягненняў вялікіх мастакоў Адраджэння, асабліва фларэнтыйскіх на чале з Рафаэлем і яго вучнем Джуліа Рамана, склалі праграму Балонскай школы канца XVI стагоддзя, найбольш характэрнымі прадстаўнікамі якой былі браты Карраччы. У сваёй уплывовай Акадэміі мастацтваў болонцы прапаведавалі, што шлях да вяршыняў мастацтва ляжыць праз скрупулёзнае вывучэнне спадчыны Рафаэля і Мікеланджэла, імітацыю іх майстэрства лініі і кампазіцыі.

У пачатку XVII стагоддзя для знаёмства са спадчынай антычнасці і Адраджэння ў Рым сцякаюцца маладыя замежнікі. Найбольш бачнае месца сярод іх заняў француз Нікаля Пусэн, у сваіх жывапісных творах, пераважна на тэмы антычнай старажытнасці і міфалогіі, які даў неперасягненыя ўзоры геаметрычна дакладнай кампазіцыі і прадуманых суадносін каляровых груп. Іншы француз, Клод Лоры, у сваіх антыквізаваных пейзажах наваколляў «вечнага горада» парадкаваў карціны прыроды шляхам гарманізацыі іх святлом заходзячага сонца і ўвядзеннем своеасаблівых архітэктурных куліс.

Халоднаразважлівы нарматывізм Пусэна выклікаў адабрэнне Версальскага двара і быў працягнуты прыдворнымі мастакамі накшталт Лебрэн, якія бачылі ў класіцыстычным жывапісу ідэальную мастацкую мову для ўсхвалення абсалютысцкай дзяржавы «караля-сонца». Хоць прыватныя заказчыкі аддавалі перавагу розным варыянтам барока і ракако, французская манархія падтрымлівала класіцызм на плаву за кошт фінансавання такіх акадэмічных устаноў, як Школа вытанчаных мастацтваў. Рымская прэмія падавала найбольш таленавітым вучням магчымасць наведаць Рым для непасрэднага знаёмства з вялікімі творамі старажытнасці.

Адкрыццё «сапраўднага» антычнага жывапісу пры раскопках Пампей, абагаўленне антычнасці нямецкім мастацтвазнаўцам Вінкельманам і культ Рафаэля, якія прапаведваў блізкі да яго па поглядаў мастак Менгс, у другой палове XVIII стагоддзя ўдыхнулі ў класіцызм новае дыханне (у заходняй літаратуры гэты этап завецца неакласіцызмам). Найбуйным прадстаўніком «новага класіцызму» з'явіўся Жак-Луі Давід; яго гранічна лаканічная і драматычная мастацкая мова з роўным поспехам служыў прапагандзе ідэалаў Французскай рэвалюцыіСмерць Марата») і Першай імперыіПрысвячэнне імператара Напалеона I»).

У XIX стагоддзі жывапіс класіцызму ўступае ў паласу крызісу і становіцца сілай, якая стрымлівае развіццё мастацтва, прычым не толькі ў Францыі, але і ў іншых краінах. Мастацкую лінію Давіда з поспехам працягваў Энгр, пры захаванні мовы класіцызму ў сваіх творах часцяком звярталіся да рамантычных сюжэтаў з усходнім каларытам («Турэцкія лазні»); яго партрэтныя работы адзначаны тонкай ідэалізацыяй мадэлі. Мастакі ў іншых краінах (як, напр., Карл Брюллов) таксама напаўнялі класіцыстычная па форме творы духам бесшабашнага рамантызму; гэта спалучэнне атрымала назву акадэмізма. Яго рассаднікамі служылі шматлікія Акадэміі мастацтваў. У сярэдзіне XIX стагоддзя супраць кансерватызму акадэмічнага істэблішменту бунтавалі цяжкаю да рэалізму маладое пакаленне, прадстаўленае ў Францыі кружком Курбэ, а ў Расіі — перадзвіжнікамі.

Скульптура[правіць | правіць зыходнік]

Антоніа Канова. Амур і Псіхея(1787—1793, Парыж, Луўр)

Штуршком да развіцця класіцыстычнай скульптуры ў сярэдзіне XVIII стагоддзя паслужылі сачыненні Вінкельмана і археалагічныя раскопкі старажытных гарадоў, якія пашырылі пазнанні сучаснікаў аб антычнай скульптуры. На мяжы барока і класіцызму вагаліся ў Францыі такія скульптары, як Пігаль і Гудон. Свайго найвышэйшага ўвасаблення ў галіне пластыкі класіцызм дасягнуў у гераічных і ідылічных працах Антоніа Кановы, які чэрпаў натхненне пераважна ў статуях эпохі элінізму (Праксіцель). У Расіі да эстэтыкі класіцызму імкнуліся Фядот Шубін, Міхась Казлоўскі, Барыс Арлоўскі, Іван Мартас.

Публічныя помнікі, якія атрымалі ў эпоху класіцызму шырокае распаўсюджванне, давалі скульптарам магчымасць ідэалізацыі воінскай доблесці і мудрасці дзяржаўных мужоў. Вернасць антычнаму ўзору патрабавала ад скульптараў малюнка мадэляў голымі, што ўступала ў супярэчнасць з прынятымі нормамі маралі. Каб дазволіць гэту супярэчнасць, дзеячы сучаснасці спачатку маляваліся скульптарамі класіцызму ў выглядзе аголеных антычных багоў: Сувораў — у выглядзе Марса, а Паліна Баргезэ — у выглядзе Венеры. Пры Напалеоне пытанне вырашылася шляхам пераходу да выявы дзеячаў сучаснасці ў антычных тогах (такія фігуры Кутузава і Барклая дэ Толі перад Казанскім саборам).

Бертэль Торвальдс. «Ганімед, які корміць арла Зевеса» (1817).

Прыватныя заказчыкі эпохі класіцызму аддавалі перавагу ўвекавечванню сваіх імёнаў на надмагільных помніках. Папулярнасці гэтай скульптурнай формы спрыяла ўладкаванне публічных могілак у галоўных гарадах Еўропы. У адпаведнасці з класіцыстычным ідэалам постаці на надмагільных помніках, як правіла, знаходзяцца ў стане глыбокага спакою. Скульптуры класіцызму наогул чужыя рэзкаму руху, знешнім праявам такіх эмоцый, як гнеў.

Позні, ампірны класіцызм, прадстаўлены ў першую чаргу пладавітым дацкім скульптарам Торвальдсам, прасякнуты суховатай патэтыкай. Асабліва цэняцца чысціня ліній, стрыманасць жэстаў, абыякавыя выразы. У выбары ўзораў для пераймання акцэнтаў ссоўваецца з элінізму на перыяд архаікі. Уваходзяць у моду рэлігійныя вобразы, якія ў трактоўцы Торвальдса вырабляюць на гледача некалькі халоднае ўражанне. Надмагільная скульптура позняга класіцызму нярэдка нясе на сабе лёгкі налёт сентыментальнасці.

Архітэктура[правіць | правіць зыходнік]

Больш падрабязна глядзіце паладыянства, ампір, неагрэк.
Прыклад брытанскага паладыянізма — лонданскі асабняк Остэрлі-парк (арх. Роберт Адам).
Чарльз Камерон. Праект аздаблення ў Адамава стылі зялёнай сталовай Екацярынінскага палаца.

Галоўнай рысай архітэктуры класіцызму быў зварот да формаў антычнага дойлідства як да эталону гармоніі, прастаты, строгасці, лагічнай яснасці і манументальнасці. Архітэктура класіцызму ў цэлым уласцівая рэгулярнасць планіроўкі і выразнасць аб'ёмнай формы. Асновай архітэктурнага мовы класіцызму стаў ордар, у прапорцыях і формах блізкі да антычнасці. Для класіцызму ўласцівыя сіметрычна-восевыя кампазіцыі, стрыманасць дэкаратыўнага ўбрання, рэгулярная сістэма планіроўкі горадоў.

Архітэктурны мова класіцызму быў сфармуляваны на зыходзе эпохі Адраджэння вялікім венецыянскім майстрам Паладзіа і яго паслядоўнікам Скамоцы. Прынцыпы антычнага храмавага дойлідства венецыянцаў абсалютызаваў настолькі, што ўжывалі іх нават пры будаўніцтве такіх прыватных асабнякоў, як віла Капры. Ініга Джонс перанёс паладыянства на поўнач, у Англію, дзе мясцовыя архітэктары-паладыянцы з рознай ступенню пэўнасці вынікалі запаветам Паладый аж да сярэдзіны XVIII стагоддзя.

Да таго часу перасыць «узбітымі вяршкамі» позняга барока і ракако стала назапашвацца і ў інтэлектуалаў кантынентальнай Еўропы. Народжанае рымскімі дойлідамі Берніні і Бараміні барока вытанчылася ў ракако, пераважна камерны стыль з акцэнтам на аздабленні інтэр'ераў і дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Для вырашэння буйных горадабудаўнічых задач гэтая эстэтыка была малапрыстасоўная. Ужо пры Людовіку XV (1715-74) у Парыжы будуюцца горадабудаўнічыя ансамблі ў «старажытнарымскай» гусце, такія як плошча Згоды (арх. Анж Жак Габрыэль) і царква Сен-Сюльпіс, а пры Людовіку XVI (1774-92) падобны «высакародны лаканізм» становіцца ўжо асноўным архітэктурным напрамкам.

Найбольш значныя інтэр'еры ў стылі класіцызму былі распрацаваны шатланцам Робертам Адамам, якія вярнуліся на радзіму з Рыма ў 1758 годзе. Велізарнае ўражанне на яго зрабілі як археалагічныя пошукі італьянскіх вучоных, так і архітэктурныя фантазіі Піранезі. У трактоўцы Адама класіцызм паўставаў стылем, па вытанчанасці інтэр'ераў ці ледзь саступалі ракако, што набыло яму папулярнасць не толькі ў дэмакратычна настроеных колаў грамадства, але і сярод арыстакратыі. Падобна сваім французскім калегам, Адам прапаведаваў поўная адмова ад дэталяў, пазбаўленых канструктыўнай функцыі.

Фрагмент ідэальнага горада Арк-э-Сена (арх. Леду).

Француз Жак-Жэрмен Суфло пры будаўніцтве ў Парыжы царквы Сен-Жэнеўеваў прадэманстраваў здольнасць класіцызму арганізоўваць шырокія гарадскія прасторы. Масіўнае веліч яго праектаў прадвесціла мегаламанію напалеонаўскага ампіра і позняга класіцызму. У Расіі ў адным напрамку з Суфло рухаўся Бажэнаў. Французы Клод-Нікола Леду і Эцьен-Луі Бул пайшлі нават далей у бок распрацоўкі радыкальнага візіянерскага стылю з ухілам у абстрактную геаметрызацыю формаў. У рэвалюцыйнай Францыі аскетычны грамадзянскі пафас іх праектаў быў мала запатрабаваны; ў поўнай меры наватарства Леду ацанілі толькі мадэрністы XX стагоддзя.

Архітэктары напалеонаўскай Францыі чэрпалі натхненне ў велічных вобразах ваеннай славы, пакінутых імперскім Рымам, — такіх, як трыумфальная арка Септымія Севера і калона Траяна. Па загадзе Напалеона гэтыя вобразы былі перанесеныя ў Парыж у выглядзе трыумфальнай аркі Карузель і Вандомской калоны. У дачыненні да помнікаў воінскага велічы эпохі напалеонаўскіх войнаў выкарыстоўваецца тэрмін «імперскі стыль» — ампір. У Расіі выдатнымі майстрамі ампіру паказалі сябе Карл Росі, Андрэй Вараніхін і Андрэян Захараў. У Брытаніі ампір адпавядае т. н. «Рэгенцкі стыль» (найбуйнейшы прадстаўнік — Джон Нэш).

Вальхалла — паўтор афінскага Парфенона баварскім дойлідам Леа фон Кленцэ.

Эстэтыка класіцызму спрыяла маштабным горадабудаўнічых праектаў і прыводзіла да ўпарадкаванні гарадской забудовы ў маштабах цэлых гарадоў. У Расіі практычна ўсе губернскія і многія павятовыя гарады былі перапланаваць у адпаведнасці з прынцыпамі класіцыстычная рацыяналізму. У сапраўдныя музеі класіцызму пад адкрытым небам ператварыліся такія гарады, як Санкт-Пецярбург, Хельсінкі, Варшава, Дублін, Эдынбург і шэраг іншых. На ўсім прасторы ад Мінусінска да Філадэльфіі панаваў адзіны архітэктурны мову, які ўзыходзіць да Паладзіа. Радавая забудова ажыццяўлялася ў адпаведнасці з альбомамі тыпавых праектаў.

У перыяд, які рушыў за напалеонаўскіх войнаў, класіцызму прыходзілася ўжывацца з рамантычна афарбаванай эклектыкі, у прыватнасці, з вяртаннем цікавасці да Сярэднявечча і модай на архітэктурную неаготыкі. У сувязі з адкрыццямі Шампальёна набіраюць папулярнасць егіпецкія матывы. Цікавасць да старажытнарымскай архітэктуры змяняецца піетэтам перад усім старажытнагрэчаскім («неагрэк»), асабліва ярка выявіліся ў Германіі і ў ЗША. Нямецкія архітэктары Леа фон Кленцэ і Карл Фрыдрых Шынкель забудоўваюць, адпаведна, Мюнхен і Берлін грандыёзнымі музейнымі і іншымі грамадскімі будынкамі ў духу Парфенона. У Францыі чысціня класіцызму разводзіцца свабоднымі запазычаннямі з архітэктурнага рэпертуару рэнесансу і барока (гл. боз-ар).

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Заснавальнікам паэтыкі класіцызму лічыцца француз Франсуа Малерб (1555—1628), які правёў рэформу французскай мовы і верша і распрацаваў паэтычныя каноны. Вядучымі прадстаўнікамі класіцызму ў драматургіі сталі трагікі Карнель і Расін (1639—1699), асноўным прадметам творчасці якіх быў канфлікт паміж грамадскім абавязкам і асабістымі запалам. Высокага развіцця дасягнулі таксама «нізкія» жанры — байка (Ж. Лафантэн), сатыра (Буало), камедыя (Мальер 1622—1673).

Нікола Буало. Бюст працы Ф. Жырардона. Парыж, Луўр

Буало праславіўся на ўсю Еўропу як «заканадавец Парнаса», найбуйнейшы тэарэтык класіцызму, які выказаў свае погляды ў вершаванай трактаце «Паэтычнае мастацтва». Пад яго ўплывам у Вялікабрытаніі знаходзіліся паэты Джон Драйден і Аляксандр Поуп, якія зрабілі асноўнай формай англійскай паэзіі Александрына. Для англійскай прозы эпохі класіцызму (Адзісан, Свіфт) таксама характэрны латынізаваным сінтаксіс.

Класіцызм XVIII стагоддзя развіваецца пад уплывам ідэй Асветы. Творчасць Вальтэра (16941778) накіравана супраць рэлігійнага фанатызму, абсалютысцкая прыгнёту, напоўнена пафасам волі. Мэтай творчасці становіцца старонка свету ў лепшы бок, пабудова ў адпаведнасці з законамі класіцызму самога грамадства. З пазіцый класіцызму аглядаць сучасную яму літаратуру англічанін Сэмюэл Джонсан, вакол якога склаўся бліскучы кружок аднадумцаў, які ўключаў эсэіста Босуэл, гісторыка гібоны і акцёра Гарык.

У Расіі класіцызм зарадзіўся ў XVIII стагоддзі, пасля пераўтварэнняў Пятра I. Ламаносавым была праведзена рэформа рускага верша, распрацавана тэорыя «трох штыляў», якая з'явілася па сутнасці адаптацыяй французскіх класічных правілаў да рускай мове. Вобразы ў класіцызму пазбаўленыя індывідуальных рыс, бо закліканы ў першую чаргу захоўваць устойлівыя радавыя, не пераходзячыя з часам прыкметы, якія выступаюць як увасабленне якіх-небудзь сацыяльных ці духоўных сіл.

Класіцызм у Расіі развіваўся пад вялікім уплывам Асветы — ідэі роўнасці і справядлівасці заўсёды былі ў фокусе ўвагі рускіх пісьменнікаў-класіцыстых.