Яцвягі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Яцвягі
Cmentarzysko Jacwingow, Suwalszczyzna, Aug 2004 B.jpg
Яцвяжскі курган каля Сувалак
Агульная колькасць
Рэгіёны пражывання міжрэчча Нёмана і Нарава
Мова яцвяжская
Рэлігія політэізм
Блізкія этнічныя групы прусы

Яцвя́гі, ятвя́гі — група заходнебалцкіх плямён, якія ў I — пач. II тысячагоддзя н.э. (да кан. XIII ст.) жылі ў Яцвезі. На Русі былі больш вядомыя як яцвягі, у немцаў — як судавы (судзіны), у літоўцаў — як дайновы. Выказваюцца думкі, што племянны саюз яцвягаў складаўся з чатырох плямён: судзінаў, дайновы, паляксянаў і ўласна яцвягаў[1]. Асноўныя археалагічныя помнікі — каменныя курганы, на змену якім прыйшлі каменныя магілы.

Лакалізацыя[правіць | правіць зыходнік]

Іпацьеўскі летапіс прыблізна ўказвае на заселенасць яцвягамі міжрэчча Нёмана і Нарава. Беларускі археолаг Я. Звяруга адзначае, што яцвягі жылі на тэрыторыі паміж Нёманам на ўсходзе і р. Нараў, Вялікім Мазурскімі азёрамі на захадзе[2]. Паводле назіранняў польскай даследчыцы К. Мусяновіч, яцвягі сяліліся на поўнач ад р. Нараў. Другі польскі вучоны А. Камінскі лічыць, што яцвягі знаходзіліся яшчэ далей на поўнач за р. Бебжа (сучасная Сувалшчына). А. Каменскі, Е. Антановіч, Г. Лаўмянскі, Ф. Гурэвіч тэрыторыю яцвягаў абмяжоўваюць раёнам Сувалкаў і найбліжэйшымі да іх землямі. Ю. Кухарэнка і В. Сядоў уключаюць у склад яцвяжскай тэрыторыі Падляшша, Берасцейскую зямлю і частку Верхняга Панямоння. В. Сядоў лакалізуе на правабярэжжы Верхняга Нёмана яцвяжскае племя дайнова.

Гістарычны нарыс[правіць | правіць зыходнік]

Этнонім судавы (судовы) упершыню названы Пталемеем у ІІ ст., жылі яны на ўсход ад Віслы. Найбольш раннія пахавальныя курганы яцвягаў належаць да III-IV ст. Пры гэтым яцвягі ўпершыню прыгадваюцца ў рускіх летапісах X ст. Сярод пасольства Русі ў Візантыі пад 944 годам названы «ятвяг Гунарев». Да 983 года адносіцца першае паведамленне пра ваенны паход кіеўскага князя Уладзіміра Святаславіча на яцвяжскія землі. 3 яцвягамі барацьба паўднёварускіх князёў працягвалася ў XI і ХІІ ст. На іх у 1038 хадзіў Яраслаў Уладзіміравіч, затым валынскі князь Яраслаў Святаславіч (1112), князь Раман Мсціславіч (1196). Яцвягі разам з літоўцамі ў 1205 годзе зрабілі набег на Валынскую зямлю і нават дайшлі да гарадоў Турыйска і Чэрвеня. Барацьба з яцвягамі дасягнула асаблівага напружання ў часы княжання ў Галіцка-Валынскай зямлі Данілы Раманавіча[3]. У выніку паўднёвыя землі яцвягаў былі падпарадкаваны Галіцка-Валынскаму княству і Мазовіі.

У другой палове XIII ст. на яцвягаў узмацніўся націск з боку Тэўтонскага ордэна. Пад удар трапілі тыя паўночныя групы, якія захавалі незалежнасць пасля войнаў сярэдзіны стагоддзя. Найбольш значным з іх было племя судаваў. Яны аказалі адчайнае супраціўленне. Князь Скамонт трывожыў крыжакоў няспыннымі контрударамі, даходзіў да муроў Кралеўца і берагоў Віслы. Аднак у 1282 годзе яцвягі панеслі цяжкае паражэнне ў Польшчы. Пісьмовыя крыніцы адзначаюць адвагу правадыроў яцвягаў, мужнасць і гордасць воінаў, якія не здаваліся ў палон, гінулі разам з жонкамі. Пасля працяглай кровапралітнай барацьбы яцвягі і суседнія роднасныя ім прусы былі канчаткова заваяваны крыжакамі. К 1283 году іх незалежнасць скончылася, частка князёў і арыстакратаў перайшла на бок Ордэна, астатнія пакінулі свае ўладанні і падаліся ў Літву.

Частка каменных курганоў і каменных магіл XI—XIII ст. Верхняга Панямоння і Брэсцкага Пабужжа належала, відавочна, не ўласна яцвяжскаму насельніцтву, а славянізаваным нашчадкам яцвягаў, або славянам, якія перанялі яцвяжскі пахавальны абрад, — а самі гэтыя землі ўвайшлі ў склад Старажытнай Русі[4]. У XIII—XIV стст. у Верхнім Панямонні былі шырока распаўсюджаны каменныя магілы, якія па сваім паходжанні з'яўляюцца пераемнікамі такога тыпа пахаванняў як каменныя курганы і лічацца навукоўцамі ўжо не за яцвяжскія, а помнікамі старажытнарускага насельніцтва(руск.) бел. Верхняга Панямоння (т.зв. Чорнай Русі), якое склалася тут у выніку ўзаемадзеяння славян з яцвягамі[5].

Летапіс называе шэраг імёнаў яцвяжскіх князёў, характэрных для заходнябалцкіх моўных груп. Крыніцы ведаюць князёў Скамонта і Борута, якія загінулі ў бітве з Васількам Валынскім у сярэдзіне XIII ст., пазней — другога Скамонта (напэўна, князя Судавы), які вызначыўся ў барацьбе з тэўтонцамі. У 1273 годзе мір з Валынню падпісваюць князі Мінтэле, Шурпа, Мудзейка і Песціла. У 1282 князь Кантэгерд з дружынай перайшоў на службу да Ордэна. Вячаслаў Насевіч выказаў гіпотэзу, што Трайдзень (Трайдзен) быў яцвяжскім князем — уладаром княства Дайнава, якое змяшчалася на поўнач ад Горадна абапал Нёмана[6]. А «Хроніка Быхаўца» адзначае, што Трайдзень не быў яцвяжскім князем па паходжанні, а проста да таго, як стаў вялікім князем у Новагародку[7], быў пастаўлены сваім старэйшым братам Нарымонтам князем у яцвягаў, якія страцілі к гэтаму часу сваіх князёў і лёгка паддаліся яго ўладзе[8].

Паводле Мельнскага міру (1422) амаль уся земля яцвягаў адыйшла да Вялікага Княства Літоўскага. Апошнія звесткі пра яцвягаў у рускіх летапісах датуюцца сярэдзінай XIII ст., у польскіх храністаў — у XV—XVI ст. Яцвяжскія землі былі заселены ў значнай ступені славянамі, усходнімі і ляшскімі (польскімі); паступова яцвягі былі славянізаваныя, а паўночна-ўсходняя ўскраіна Яцвягіі ўвайшла ў тэрыторыю фарміравання літоўскай народнасці[9]. Яцвягі асіміляваліся і зніклі, прынялі ўдзел у фармаванні такіх народаў як літоўцыСувалкіі), палякі (на Падляшшы) і беларусыПанямонні).

Культура і гаспадарка[правіць | правіць зыходнік]

Асновай іх гаспадаркі былі земляробства, паляванне, рыбалоўства. Развіваліся рамёствы.

Асноўныя археалагічныя помнікі — каменныя курганы; гэта звычайна невысокія насыпы, круглыя ў плане, дыяметрам 8—15 м[10]. На змену каменным курганам прыйшлі каменныя магілы, найбольш раннія з якіх датуюцца канцом XI—ХІІ ст. У курганах пачатку II тысячагоддзя інвентар багаты і разнастайны, у мужчынскіх — наканечнікі коп'яў, сякеры, крэсівы, спражкі, у жаночых — вісочныя кольцы, бранзалеты, пярсцёнкі, пацеркі; жалезныя нажы і гліняныя пасудзіны сустракаюцца і ў мужчынскіх, і ў жаночых пахаваннях.

Мова[правіць | правіць зыходнік]

Беспісьмовую мову яцвягаў узгадваюць старажытнарускія летапісы. На думку большасці лінгвістаў, пры ўсіх цяжкасцях і лакунах у даследаванні яцвяжскай мовы гаворкі яцвягаў найбольш блізкія да гаворак балцкага племені прусаў, а таму аднесены да заходняй галіны балтыйскай групы індаеўрапейскай моўнай сям'і[11]. У ёй таксама адзначаюцца асаблівасці, уласцівыя для славянскіх моў[12].

Зноскі

  1. Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 1. Мн., 2007. С. 214.
  2. ЭГБ ў 6 т. Т. 6. Кн. ІІ. Мн., 2003. С. 312.
  3. Штыхаў Г. Насельніцтва зямель Беларусі ў IX—XIII ст. // 3 глыбі вякоў. Наш край. Гісторыка-культуралагічны зборнік. Мн., 1992. С. 28.
  4. Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 417.
  5. Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 417.
  6. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы
  7. Ермаловіч, М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990. — С. 333.
  8. Ермаловіч, М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990. — С. 333.
  9. Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 419.
  10. Археалогія і нумізматыка Беларусі. Мн., 1993. С. 677.
  11. Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 23, 26.
  12. Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 1. Мн., 2007. С. 214.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Седов В. В. Курганы ятвягов // Советская археология. 1964. № 4.
  • Археология СССР. Т. 17. Финно-угры и балты в эпоху средневековья / Л. А. Голубева [и др.]; Отв. ред. тома В. В. Седов; Редкол.: Б. А. Рыбаков (гл. ред.) [и др.]. — М.: Наука, 1987. — 510 с.
  • Ермаловіч, М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990. — 366 с.
  • Звяруга Я. Г. Яцвягі, ятвягі // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкал.: В. В. Гетаў [і інш.]. — Мн.: БелЭн, 1993. — 702 с.; іл.
  • Языки мира: Балтийские языки / РАН. Ин-т языкознания; Ред. кол.: В. Н. Топоров, М. В. Завьялова, А. А. Кибрик и др. — Москва : Academia, 2006. — 224 с.
  • Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 1. Старажытная Беларусь: Ад першапачатковага засялення да снрэдзіны XIII ст. / Рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Экаперспектыва, 2007. — 351 с.; іл.