Гарадскі пасёлак Ружаны

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Гарадскі пасёлак
Ружаны
Ружанскі касцёл.jpg
Герб
Герб
Краіна
Вобласць
Раён
Сельсавет
Каардынаты
Першае згадванне
Насельніцтва
3,1 тыс. чалавек (2009)
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 1632
Паштовы індэкс
225154
Аўтамабільны код
1
Гарадскі пасёлак Ружаны (Беларусь)
Гарадскі пасёлак Ружаны
Гарадскі пасёлак Ружаны (Брэсцкая вобласць)
Гарадскі пасёлак Ружаны

Ружаны — гарадскі пасёлак у Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі, на р. Ружанка. На скрыжаванні аўтамабільных дарог ПружаныСлонім і ВаўкавыскКосава. За 45 км ад Пружан, 130 км ад Брэста і 38 км ад чыгуначнай станцыі Івацэвічы на лініі Баранавічы — Брэст. Насельніцтва 3005 чал. (2015)[1].

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Існуе некалькі версій датычна паходжання тапоніма «Ружаны». Паводле першай з іх, якой прытрымліваецца большасць гісторыкаў, мястэчка атрымала сваю назву ў гонар ружы — кветкі, якая асабліва шануецца хрысціянамі.

Згодна з другой версіяй назва паселішча пайшла ад словаў «рог», «раздарожжа», што сведчыла пра яго аддаленае размяшчэнне.

Таксама існуе легенда, паводле якой назву мястэчку даў яго ўладар у гонар сваіх улюбёных дачок — Ружы і Ганны[2].

У мінулыя часы паселішча называлася Ражаная, Ражана, Ружана.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Вялікае Княства Літоўскае[правіць | правіць зыходнік]

Вядомыя з 1552 года як Рожаны, уладанне Тышкевічаў. З 1598 належалі Сапегам, тут размяшчалася адна з галоўных рэзідэнцый роду. Уваходзілі ў Слонімскі павет Новагародскага ваяводства Вялікага Кнсятва Літоўскага. Праз паселішча праходзіла так званая Вітаўтава дарога, што злучала Оршу з Люблінам. Пазней гэтая дарога завецца «гасцінцам вялікім»[3].

З ускосных звестак вынікае, што ўжо ў XVI стагоддзі тут існавала вялікая яўрэйская грамада[4].

У 1598 канцлер Леў Сапега набыў Ружаны з суседнімі фальваркамі за 30 000 коп ад Барташа Брухнальскага, каб стварыць тут адну з галоўных рэзідэнцый роду.

20 чэрвеня 1637 кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў Ружанам магдэбургскае права і герб: «у срэбным полі вянок чырвоных руж, у цэнтры — постаць Св. Казіміра з крыжам і лілеяй у руках»[5]. Новыя ўласнікі збудавалі свой замак на ўзгорку каля мястэчка. Ужо ў 1644 годзе падканцлер Казімір Леў Сапега прымаў у ім караля і вялікага князя Уладзіслава Вазу, у гонар чаго паставілі памятную шыльду. У 1655 годзе, у часы Трынаццацігадовай вайны 16541667 гадоў, Віленскі капітул, ратуючыся ад маскоўскіх захопнікаў, змясціў у палацы мошчы св. Казіміра — нябеснага заступніка Вялікага Княства Літоўскага.

Станам на 1687 у Ружанах было 427 будынкаў і 2 рынкі; царква, касцёл з невялікім шпіталём, базыльянскі манастыр, кляштары дамініканцаў і кармелітаў (1617, у 1850 разбураны), базыльянская школа, кафельны і цагляны заводы.

У 1698 годзе разбураныя падчас грамадзянскай вайны шляхты з Сапегамі.

У Паўночную вайну 1700—1721 мястэчка ізноў разбуранае, пацярпеў у тым ліку і палац Сапегаў. У 1706 годзе ў Ружанах спыняўся Карл XII.

За Аляксандрам Міхалам Сапегам мястэчка стала асяродкам вялікасвецкага жыцця для ўсіх вакольных земляў. Для замежных гасцей, якія праяжджалі праз Ружаны ў Пецярбург і назад, ладзіліся шыкоўныя балі, салюты, феерверкі. Архітэктар Ян Самуэль Бекер разбудаваў Ружанскі палац у познебарочным стылі. Цягам 17651791 тут дзейнічаў адзін з найслыннейшых тэатраў Літвы, таксама працавалі паперня, скураная і палатняная мануфактуры, карэтная фабрыка, вырабляліся дываны. 3 разы на год ладзіліся кірмашы. У 1784 канцлер Аляксандр Міхал Сапега прымаў у палацы караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Пад уладай Расійскай імперыі[правіць | правіць зыходнік]

У 1795 годзе ў выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай Ружаны апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, дзе сталі цэнтрам воласці Слонімскага павета Слонімскай, з 1797 Літоўскай, урэшце з 1801 — Гродзенскай губерняў.

У 1812 годзе французскія войскі разрабавалі і спустошылі мястэчка.

Пасля здушэння вызваленчага паўстання ў 1831 расійскія ўлады канфіскавалі ў Сапегаў ружанскія ўладанні (у тым ліку ўнікальную бібліятэку і архіў), а ў 1834 размясцілі ў палацы ткацкае прадпрыемства.

У часы нацыянальна-вызваленчага паўстання ў 1863 каля Ружанаў адбыўся бой з расійскімі карнікамі. У 1875 годзе ў мястэчку адбыўся пажар, які доўжыўся пяць гадзін і знішчыў у тым ліку яўрэйскую сінагогу XVI стагоддзя[4].

У XIX ст. у мястэчку працавалі 2 гарбарныя заводы, палатняная і 3 суконныя фабрыкі, 2 вадзяныя млыны; 2 праваслаўныя царквы, школа, касцёл. Станам на 1897 тут было 769 дамоў, 5 дробных прадпрыемстваў, народнае вучылішча.


Станам на 1910 у Ружанах дзейнічала Талмуд Тора, у 1914 было 26 прадпрыемстваў. У Першую сусветную вайну ў жніўні 1914 пажар знішчыў галоўны корпус палаца.

Пад уладай Польшчы[правіць | правіць зыходнік]

У студзені 1919 мястэчка на некалькі дзён занялі бальшавікі. 29 студзеня 1919 Ружаны з рук бальшавікоў адбіў Віленскі аддзел Польскага войска пад камандаю ротмістра Уладзіслава Дамброўскага[6]. 7 чэрвеня 1919 мястэчка ўвайшло ў склад Брэсцкай акругі Грамадзянскай Управы Усходніх Зямель  — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі[7]. У 1920—1921 дзейнічаў лагер для інтэрнаваных № 18, дзе знаходзіліся салдаты 3 Данскога казацкага палка і грамадзянскія асобы (850—900 чалавек). Пасля пераводу інтэрнаваных у Остраў-Камарова лагер быў зачынены[8].

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Ружаны апынуліся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам гміны Косаўскага павета Палескага ваяводства.

Беларусь[правіць | правіць зыходнік]

У 1939 Ружаны ўвайшлі ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 атрымалі афіцыйны статус пасёлка гарадскога тыпу і сталі цэнтрам раёна. У 1940 678 дамоў, працавалі электрастанцыя, 2 прадзільныя фабрыкі, 2 гарбарныя кустарныя прадпрыемствы, 6 лесазаводаў, 4 млыны, 4 цагельныя, 2 бетонныя, 2 шкіпінарныя заводы, 2 фабрыкі калёснай мазі, кустарная вытворчасць глінянага і драўлянага посуду. 2 школы, клуб, амбулаторыя, аптэка, кінатэатр, лазня, пошта, тэлеграф.

У Другую сусветную вайну з 23 чэрвеня 1941 да 13 ліпеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. Тут было створана гета, насельнікі якога пасля былі знішчаны ў лагеры смерці Трэблінка. У 1944 пажар знішчыў будынкі тэатра і манежа палацавага комплекса.

З 1962 у Пружанскім раёне.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Прадпрыемствы дрэваапрацоўчай і паліўнай прамысловасці. Гасцініца «Ружанская». Цэнтр ганчарнага рамяства, так званай ружанскай керамікі. Цэнтр турызму нацыянальнага значэння. Праз мястэчка праходзяць турыстычна-экскурсійныя маршруты «На радзіму Тадэвуша Касцюшкі», «Архіпелаг Сапегаў», «Сядзібы, палацы, замкі», «Старонкі каменнага летапісу» і інш.[9] Спыніцца можна ў атэлі «Ружанскі» (вул. Леніна, 1).

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

  • XIX стагоддзе: 1801 — 3,4 тыс. чал.; 1830 — 884 муж., з іх шляхты 10, духоўнага саслоўя 6, мяшчан-іўдзеяў 581, мяшчан-хрысціян і сялян 285, жабракоў 2[10]; 1888 — 2767 чал. (1398 муж. і 1369 жан.), у тым ліку 1895 іўдзеяў[11]; 1897 — 5016 чал.
  • XX стагоддзе: 1914 — 6815 чал., з іх 44% пісьменных; 1921 — 3622 чал.; 1940 — 4250 чал.; 1959 — 2875 чал.; 1999 — 3,7 тыс. чал.[12]
  • XXI стагоддзе: 2003 — 3,4 тыс. чал.; 2005 — 3326 чал.; 2006 — 3,3 тыс. чал.; 2008 — 3,3 тыс. чал.; 2009 — 3153 чал.[13] (перапіс); 2015 — 3005 чал.[1]

Інфраструктура[правіць | правіць зыходнік]

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

У Ружанах працуюць сярэдняя, музычная і дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, 2 дашкольныя ўстановы.

Медыцына[правіць | правіць зыходнік]

Медыцынскія паслугі надае местачковая бальніца.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі.

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Панарама палаца Сапегаў
Панарама палаца Сапегаў


Страчаная спадчына[правіць | правіць зыходнік]

  • Кляштар кармелітаў (1617)

Выбітныя ўраджэнцы і жыхары[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Численность населения на 1 января 2015 г. и среднегодовая численность населения за 2014 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа(руск.)  Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. Руслан Ананьеў. Ружаны: скарбы старыя і новыя // «Народная газета» № 139—140 (4263—4264), 23 чэрвеня 2006.
  3. Первые владельцы местечка «Рожаная» (руск.) . Всё о Ружанах (29 лютага 2012).
  4. 4,0 4,1 Sokolovsky M. History of the City of Ruzhany // [1] / Edited by: Meir Sokolowsky — Tel Aviv, 1957. — С. 7.
  5. Ружаны // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  6. Lech Wyszczelski. Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. Wyd. 1. — Warszawa: Bellona, 2010. ISBN 978-83-11-11934-5. — S. 52—53.
  7. Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41.
  8. История Ружан (XX в.). 1900—1938 гг. (руск.) . Всё о Ружанах (29 лютага 2012).
  9. Ружаны // к // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9
  10. Соркіна I. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. С. 414.
  11. Różana // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.Tom IX: Poźajście — Ruksze. — Warszawa, 1888. S. 852.
  12. Міхась Клімец. Ружаны // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. С. 129.
  13. Перепись населения — 2009. Брестская область.(руск.)  Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]