Чэрыкаў

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Горад
Чэрыкаў
Чэрыкаў. Царква.jpg
Царква ў прыстасаваным дарэвалюцыйным будынку
Сцяг Герб
Сцяг Герб
Краіна
Вобласць
Раён
Каардынаты
Першае згадванне
Насельніцтва
8 165 чалавек[1] (2017)
Часавы пояс
Тэлефонны код
2243
Аўтамабільны код
6
Афіцыйны сайт
Чэрыкаў на карце Беларусі ±
Чэрыкаў (Беларусь)
Чэрыкаў
Чэрыкаў (Магілёўская вобласць)
Чэрыкаў

Чэ́рыкаў[2] (афіц. транс.: Čerykaŭ) — горад раённага падпарадкавання ў Магілёўскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Чэрыкаўскага раёна, на р. Сож, на скрыжываннні аўтадарог Магілёў—Касцюковічы і Бабруйск— Крычаў. За 77 км ад Магілёва, 32 км ад чыгуначнай станцыі Крычаў. Насельніцтва 8 165 чал. (2017)[1].

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Існуе некалькі версій паходжання тапоніма «Чэрыкаў». Паводле першага з іх, ён утварыўся ад словаў «чартала», «чарціць» і мае сувязь з прымітыўнымі працамі земляробства — «аратым»[3]. Другая версія звязвае назву горада з старажытнымі плямёнамі, якія абралі правы бераг ракі Сож для стаянак сваіх лодак — «чырыкаў».

Таксама існуе народнае паданне, паводле якога на месцы сучаснага Чэрыкава рэзалі авечак каб аплаціць даніну татарам. Надалей адбылася наступная трансфармацыя назвы паселішча: «чырык авечак» — Чырыкавец — Чэрыкаў[4].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Вялікае Княства Літоўскае[правіць | правіць зыходнік]

Гарадскі герб з Пагоняй, 1862

Першы пісьмовы ўпамін пра Чэрыкаў датуецца 1460[4]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (15651566) ён увайшоў у склад Аршанскага павета Віцебскага ваяводства. У 1578 мястэчка стала цэнтрам староства Магілёўскай эканоміі.

У пачатку XVII ст. Чэрыкаў атрымаў статус горад[5]. У 1641 кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў гораду Магдэбургскае права[5] і герб: «у блакітным полі срэбны мур з трыма вежамі, у цэнтральнай — брама з збройным рыцарам з дзідай у руцэ»[6].

У кастрычніку 1648 казакі на чале з Крывашапкай занялі Чэрыкаў, адкуль рабілі набегі на шляхецкія маёнткі Мсціслаўскага ваяводства. Неўзабаве казакоў разбіў аддзел полацкай шляхты на чале з князем Лукомскім. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (16541667) горада спустошылі маскоўскія захопнікі[5]. У 1678 Чэрыкаў стаў цэнтрам воласці (павету) Мсціслаўскага ваяводства[5].

Пад уладай Расійскай імперыі[правіць | правіць зыходнік]

Праект перапланіроўкі 1839 года

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Чэрыкаў апынуўся ў складзе Расійскай імперыі. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1773 Чэрыкаў зноў атрымаў статус горад і стаў цэнтрам павету Мсціслаўскай правінцыі (у 17961802Беларускай, пазней — Магілёўскай губерні). У 1781 расійскія ўлады даравалі яму новы герб. На 1787 у горадзе было 300 дамоў, дзейнічалі 2 царквы, працавала школа. У 1789 адкрылася 2-класнае вучылішча. У кан. XVIII ст. праз Чэрыкаў прайшоў тракт МагілёўЧавусыКрычаўМсціслаў, у XIX ст.Маскоўска-Варшаўская шаша. У гэты час на Сажы існавалі тры прыстані; праводзіліся конныя кірмашы, працаваў цукровы завод. На 1811 у горадзе было 364 двары, на 1839 працавалі 2 плісавыя, 1 палатняная, 1 гарбарная, 1 паташная і 2 медзеплавільныя мануфактуры. У пачатку 1840-х — 380 драўляных і 2 мураваныя будынкі, працавалі 39 крамаў, на 1848 — 407 дымоў.

У часы нацыянальна-вызваленчага паўстання (18631864) Я. Жукоўскі сфарміраваў у Чэрыкаве паўстанцкі аддзел, які пазней злучыўся з Горацкім аддзелам Л. Звяждоўскага. На 1865 у горадзе было 15 мураваных (астрог, 2 адміністрацыйныя будынкі, паштовая станцыя, застаўны шашэйны дом, 9 крамаў і 2 жылыя дамы) і 566 драўляных будынкаў (царква, касцёл, 4 малітоўныя школы, 54 крамы, гарадскі млын, 505 жылых дамоў). План складаўся з 4 плошчаў, 12 вуліц, 13 завулкаў, частка з якіх была брукаванай. На 1880 у Чэрыкаве было 564 будынкі. У 1904 у горадзе працавалі 23 дробныя прадпрыемствы, 162 рамеснікі, бальніца на 20 ложкаў. У 1913 працавалі вінны завод, лесапільна-мукамольны завод, млыны.

Найноўшы час[правіць | правіць зыходнік]

25 сакавіка 1918 згодна з Трэцяй Устаўной граматай Чэрыкаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 згодна з пастановай I з'езду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала горада разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 Чэрыкаў вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёна Калінінскай, у 19271930 Магілёўскай акругі, з 1938 — у Магілёўскай вобласці. У Другую сусветную вайну з 17 ліпеня 1941 да 1 кастрычніка 1943 горада знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

У 19591962 і 19651966 Чэрыкаў уваходзіў у склад Крычаўскага раёна, у 19621965 — у склад Краснапольскага раёна. У 2002 адбылося афіцыйнае зацверджанне гістарычнага гарадскага герба[7].

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў, лесанарыхтоўчай прамысловасці. База юных турыстаў. Гасцініца.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Дзіцячая бібліятэка
Кінатэатр у касцёле

Дзейнічаюць дом культуры, Чэрыкаўскі гісторыка-краязнаўчы музей, бібліятэкі.

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

У Чэрыкаве працуюць 2 сярэднія, вячэрняя, спартыўная школы, школа мастацтваў.

Забудова[правіць | правіць зыходнік]

У сучасным плане горада галоўныя вуліцы з'яўляюцца працягам аўтамагістраляў. У цэнтры ўтварылася 3—5-павярховая забудова. У цэлым жа пераважаюць будынкі сядзібнага тыпу. Вядзецца будова 5-павярховых дамоў.

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Апсіда былога касцёла
  • Геалагічнае агаленне «Чэрыкаў» — помнік прыроды республіканскага значэння.
  • Будынак шпіталя (XIX ст.)
  • Гістарычная забудова (XIX — пач. XX стст.; фрагменты)
  • Касцёл Імя Дзевы Марыі (1856, дагэтуль не вернуты каталікам — выкарыстоўваецца як дом культуры).
  • Помнік землякам
  • Помнік савецкім воінам
  • Помнік партызанам
  • Помнік ахвярам фашызму.

Страчаная спадчына[правіць | правіць зыходнік]

  • Царква (2-я пал. XIX ст.)

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 1,2 Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2017 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2016 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.) . Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (29 сакавіка 2017). Праверана 3 красавіка 2017.
  2. Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU)
  3. Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 401.
  4. 4,0 4,1 История на Чериковский районный исполнительный комитет
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 748.
  6. Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. С. 252.
  7. Геральдика на Чериковский районный исполнительный комитет
  8. Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 7, кн. 3. Магілёўская вобласць / У. А. Бадакоў і інш.; пад навуковай рэдакцыяй А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2009. С. 334.
  9. Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 7, кн. 3. Магілёўская вобласць / У. А. Бадакоў і інш.; пад навуковай рэдакцыяй А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2009. С. 335.
  10. Chmara A. Czeryków // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.Tom I: Aa — Dereneczna. — Warszawa, 1880. S. 850.
  11. Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 7, кн. 3. Магілёўская вобласць / У. А. Бадакоў і інш.; пад навуковай рэдакцыяй А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2009. С. 337.
  12. Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 7, кн. 3. Магілёўская вобласць / У. А. Бадакоў і інш.; пад навуковай рэдакцыяй А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2009. С. 339.
  13. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. С. 335.
  14. Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2015 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2014 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.) . Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (31 сакавіка 2015). Праверана 3 красавіка 2017.
  15. Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2016 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2015 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.) . Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (30 сакавіка 2016). Праверана 3 красавіка 2017.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]