Ірландцы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Ірландцы
(Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil)
Columbanus at Bobbio.jpg The Duke of Wellington (1839) by George Hayter.jpg Oscar Wilde.jpeg DouglasHydepresident.jpg
Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg William Butler Yeats by John Butler Yeats 1900.jpg PierceBrosnan(CannesPhotoCall).jpg Enya--w.jpg
Агульная колькасць каля 8180 тыс. (2014)
Рэгіёны пражывання Flag of Ireland.svg Ірландыя — 3 865 тыс.

Flag of the United Kingdom.svg Вялікабрытанія — 530 тыс.
Flag of the United States.svg ЗША — 3 164 тыс.
Flag of Canada.svg Канада — 525 тыс.
Flag of Australia.svg Аўстралія — 62 тыс.
Flag of Spain.svg Іспанія — 4,5 тыс.

Мова гэльская
Рэлігія каталіцызм
Блізкія этнічныя групы шатландцы, мэнцы

Ірла́ндцы (ірл.: Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil) — народ, карэнныя насельнікі вострава Ірландыя. У наш час большасць ірландцаў жыве за межамі Ірландыі і Ольстэра. Буйныя ірландскія абшчыны існуюць у Англіі, Шатландыі, ЗША, Канадзе, Аўстраліі, Новай Зеландыі, Іспаніі і г. д. Агульная колькасць (2014 г.) - каля 8 180 000 чал.[1]

Паходжанне[правіць | правіць зыходнік]

Кельцкія народы Брытанскіх астравоў у дарымскі перыяд

Востраў Ірландыя быў населены ў прамежку часу паміж 8 і 7 тысячагоддзямі да н. э.[2] Каля 4 тысячагоддзя да н. э. старажытныя насельнікі асвоілі земляробства[3]. У гэты перыяд таксама ўзводзіліся мегалітычныя збудаванні[4]. Археолагі лічаць, што старажытнейшае насельніцтва вострава мела іберскае паходжанне. Гэта падцвярджаюць і генетычныя даследаванні. Выяўлена, што большасць сучасных ірландцаў генетычна найбольш блізкія да жыхароў Заходняй Шатландыі і поўначы Іспаніі[5], хаця многія знешнія рысы (рудыя валасы, вяснушкі, рэдкая для іншых еўрапейцаў наяўнасць эпікантуса), што лічацца характэрнымі для ірландцаў[6], маглі сфарміравацца ўжо на самім востраве ў выніку доўгатэрміновай ізаляцыі.

У сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. Ірландыя была занята кельтамі, з распаўсюджаннем якіх звязаны надыход жалезнага века. Вучоныя мяркуюць, што перасяленне кельтаў адбывалася на працягу некалькіх стагоддзяў і было звязана не толькі з заваяваннем, але і асіміляцыяй папярэднікаў[7][8], што прывяло да фарміравання істотных адрозненняў мясцовай кельцкай культуры ад кантынентальнай. Кельты не былі адзіным народам. Клаўдзій Пталемей узгадваў некалькі народаў, што насялялі Ірландыю ў яго час[9]. У першыя стагоддзі нашай эры склалася 5 ірландскіх манархічных дзяржаў[10]. Фарміраванне адзінай старажытнай ірландскай культуры адбылося толькі пасля прыняцця хрысціянства.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Ірландцы XVI ст.

Хаця Ірландыя не была заваявана рымлянамі, у першай палове 1 тысячагоддзя да н. э. яе насельніцтва знаходзілася пад моцным уплывам рымскай культуры. Галоўным вынікам гэтага ўплыву стала прыняцце продкамі ірландцаў хрысціянства. Яго першым распаўсюджвальнікам лічыцца Святы Патрык (каля 432 г. н. э.)[11]. На ўсёй тэрыторыі Ірландыі ўзніклі кляштары, дзе пачала фарміравацца пісьмовая культура. Ірландскія манахі стварылі літургічную літаратуру на старажытнай ірландскай мове, пры гэтым карысталіся лацінскім алфавітам. У VI - VII стст. таксама былі запісаны старажытныя міфы і сагі. Кельцкая царква некалькі адрознівалася ад каталіцкай, аднак выхадцы з Ірландыі садзейнічалі хрысціянізацыі іншых еўрапейскіх народаў, вялі місіянерскую дзейнасць далёка за межамі Ірландыі.

У другой палове VII ст. у Ірландыі адбылося некалькі страшэнных эпідэмій. Яны выклікалі значныя страты насельніцтва. Яшчэ больш цяжкія наступствы мелі напады вікінгаў, якія пачаліся з 795 г. і працягваліся да 1014 г.[12] Вікінгі імкнуліся ў першую чаргу разрабаваць кляштары, дзе запасіліся значныя багацці, але якія таксама былі культурнымі цэнтрамі.

У 1155 г. папа Адрыян IV выдаў булу[13], што дазваляла англійскаму каралю Генрыху II заваяванне Ірландыі. Англічане здолелі заваяваць толькі ўсходнюю частку вострава. Пасля эпідэміі 1348 г. улада англійскіх каралёў набыла намінальны характар і пачала ўзнаўляцца толькі пасля 1536 г. Канчатковае заваяванне Ірландыі адбылося толькі ў 1690 г. У 1800 г. быў прыняты акт аб уніі, які далучаў Ірландыю да Вялікабрытаніі. Далучэнне Ірландыі суправаджалася доўгачасовымі войнамі і вялікімі ахвярамі з абодвух бакоў. Англійскія ўлады прадпрымалі захады для пашырэння свайго ўплыву праз перасяленне ў Ірландыю выхадцаў з самой Англіі і Шатландыі, абмежавання правоў карэннага насельніцтва і, як наступства, выцісканне яго з занятых тэрыторый і абеззямельванне. У XVII - XVIII стст. ірландскія паўстанцы прадаваліся ў рабства[14]. Сітуацыя ўскладнялася рэлігійнымі рознагалоссямі. У XVI ст. у Англіі пачаў распаўсюджвацца пратэстантызм[15]. Большасць ірландцаў захавала адданасць каталіцызму. Каталіцкая царква падтрымлівала антыкаланіяльную барацьбу ірландскага народа. У 1688 г. ірландцы адкрыта падтрымалі караля-каталіка Якава II[16], аднак іх паўстанне скончылася паражэннем і выклікала ў адказ жорсткія палітычныя і рэлігійныя рэпрэсіі. Нягледзячы на гэта, каталіцызм ператварыўся ў важную частку ірландскай нацыянальнай ідэнтычнасці.

У часы заваявання Ірландыі адбылося канчатковае разбурэнне старой дзяржаўнай феадальнай сістэмы. Частка ірландскай традыцыйнай арыстакратыі згубіла свой уплыў або была вынішчана. Прадстаўнікі некаторых высакародных сем'яў супрацоўнічалі з англійскімі ўладамі, рабілі кар'еру ў брытанскай арміі і флоце, нават прымалі пратэстантызм. Сярод такіх асоб ірландскага паходжання былі Джонатан Свіфт, Уолф Тон, Артур Уэлслі Велінгтан і інш. З XVIII ст. ірландцы-пратэстанты таксама прымалі ўдзел у нацыянальна-вызваленчай барацьбе. Акрамя таго, існавала ірландская эміграцыя. У XVI - XVIII стст. большасць ірландскіх перасяленцаў у іншыя краіны мелі высакароднае паходжанне. У XVII ст. значная ірландская абшчына склалася ў Іспаніі[17]. З заняпадам традыцыйнай арыстакратыі ў Ірландыі пачала паступова фарміравацца новая нацыянальная культурная эліта. Ірландская мова і культура вывучаліся з XIII ст. У XVIII - XIX стст. ідэі Асветніцтва і рамантызму садзейнічалі адраджэнню цікавасці да кельцкага мінулага. У першай трэці XIX ст. склаліся асноўныя ідэі ірландскага нацыяналізму[18], якія ў пазнейшы час перараслі ў патрабаванне мець сваю дзяржаўнасць.

Ірландскі эмігрант у ЗША

У 1845 - 1847 гг. у Ірландыі адбыўся Вялікі голад, выкліканы з аднаго боку неўраджаем бульбы, з другога — крызісам традыцыйнай структуры сям'і. З-за шматлікіх абмежаванняў у адрозненні ад іншых месцаў Вялікабрытаніі прамысловасць амаль не развівалась у Ірландыі. Большасць ірландцаў заставаліся земляробамі, вырошчвалі на продаж лён, авёс, пшаніцу, але для забеспячэння ўласнага харчавання выкарыстоўвалі пераважна бульбу, вядомую ў Ірландыі з 1589 г.[19] Ірландскія сяляне арандавалі зямлю. Яны мелі вялікія сем'і, што было абумоўлена рэлігійнымі традыцыямі і імкненнем бацькоў быць забяспечанымі ў старасці дзякуючы падтрымцы дзяцей. У выніку насельніцтва хутка расло, асабліва ў перыяд Напалеонаўскіх войн, што суправаджаліся эканамічным уздымам. Лішкі рабочай сілы пераязджалі на заробкі ў Англію, а таксама ў калоніі. У 1845 г. падчас вільготнага лета ўраджай бульбы быў пашкоджаны завезеным з Паўночнай Амерыкі фітафтарозам. Неўраджаі працягваліся тры гады запар, што выклікала масавы голад. Брытанскі ўрад для аказання дапамогі ўвёз кукурузу, але ў адсутнасці спецыяльных млыноў гэта не прынесла значнай палёгкі. Акрамя таго, увоз кукурузы знізіў кошты на іншыя харчовыя прадукты, і англійскія гандляры скарысталі яго для вывазу з Ірландыі збожжа. Лічыцца, што падчас Вялікага голада памерла каля 1 млн чалавек. Яшчэ 1 млн чалавек эмігрыраваў у Паўночную Амерыку, Аўстралію, Англію і Шатландыю[20]. З гэтага часу эміграцыя набыла сталы характар, тым больш, што землеўласнікі імкнуліся пазбегнуць паўтарэння неўраджаеў і пачалі развіваць жывёлагадоўлю, якая не патрабавала вялікай колькасці працоўных. У 1848 г. адбылося паўстанне. З ростам ірландскага нацыяналізма Вялікі голад ператварыўся ў сімвал пакут ірландскага народа.

Паўстанні 1848 г. і 1867 г. стымулявалі барацьбу ірландцаў за свае правы і незалежнасць. У другой палове XIX ст. узнік шэраг арганізацый, якія ставілі на мэту культурнае і аграрнае адраджэнне. У іх працы прымалі ўдзел як каталікі, так і пратэстанты. Спроба нацыяналістаў спыніць распаўсюджанне англійскай мовы не мела поспеху, але ў ірландскай літаратуры прыжыўся своеасаблівы дыялект, адрозны ад англійскай мовы ў Англіі і Шатландыі. У 1880-ыя гг. пачаўся легальны рух за самакіраванне. Яго прадстаўнікі ўдзельнічалі ў парламенцкіх выбарах. У пачатку XX ст. узмацніўся рабочы рух. Разам з гэтым узмацніліся антыірландскія настроі з боку нашчадкаў англійскіх і шатландскіх перасяленцаў, а таксама часткі мясцовых пратэстантаў. У Ольстэры антыірландскія арганізацыі падтрымліваліся з боку прафсаюзаў. 17 верасня 1914 г. брытанскі парламент прызнаў самакіраванне Ірландыі, але не распаўсюдзіў яго на Ольстэр[21]. У 1916 г. радыкальныя нацыяналісты арганізавалі ў Дубліне Велікоднае паўстанне[22].

21 студзеня 1919 г. адбылося самаабвяшчэнне незалежнасці Ірландыі, але згодна дамовам 1921 г. Вялікабрытанія прызнавала за Ірландыяй толькі статус дамініёна. З 1921 г. Ольстэр быў канчаткова адлучаны ад Ірландыі і стаў часткай Вялікабрытаніі. У выніку грамадзянскай вайны 1922 - 1923 гг. радыкальныя нацыянальныя групоўкі ірландцаў страцілі свой уплыў. Хаця ірландская мова была абвешчана дзяржаўнай, у Ірландыі працягвалася пашырэнне ўплыву англійскай мовы праз сродкі масавай інфармацыіі і адукацыю. У Ольстэры Ірландская рэспубліканская армія дзейнічала яшчэ доўгі час, але паступова вырадзілася ў тэрарыстычную арганізацыю. Падзел Ірландыі на незалежную Ірландыю і Ольстэр працягваецца да нашых дзён.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Сельская гаспадарка[правіць | правіць зыходнік]

Сучасныя палеткі, агароджаныя мурам з сухой кладкай

Да другой паловы XIX ст. сельская гаспадарка з'яўлялася асноўнай вытворчай сферай. Са старажытных часоў пераважала земляробства. У раннее сярэднявечча замацавалася сістэма так званых адкрытых палеткаў (rundale system)[23], калі зямля бралася сялянамі ў сумесную арэнду і падзялялася на кавалкі ў залежнасці ад гаспадарчага выкарыстання, часцяком адасобленыя каменным мурам. Сістэма набыла асаблівае распаўсюджванне з ростам насельніцтва ў канцы XVIII ст. Сяляне вырошчвалі авёс, ячмень, лён, гародніну, з XVI ст. — бульбу. Асноўным збожжавым рэгіёнам лічыцца паўднёва-усходняя частка Ірландыі. У 1870 - 1920 гг. памешчыцкая зямельная ўласнасць фактычна была разбурана. Асноўнай галіной сельскай гаспадаркі стала малочная жывёлагадоўля. Сучасныя ірландскія фермеры выкарыстоўваюць толькі чвэрць усёй прыдатнай зямлі для земляробства.

Сістэма адкрытых палеткаў дазваляла сялянам аб'ядноўваць свае сілы для апрацоўкі палёў, разам выконваць найбольш працаёмкія працэсы, мець супольныя інструменты і г. д. Зямлю апрацоўвалі лёгкім драўляным плугам, хаця на ўсходзе і ў цэнтры Ірландыі таксама быў вядомы цяжкі нармандскі плуг, які цягнула адразу некалькі канёў. На камяністых і балоцістых тэрыторыях ужывалі спецыяльную рыдлёўку loy з вузкім доўгім лёзам[24]. Да XVIII ст. каса амаль не была вядома. Траву зразалі сярпом.

Рамёствы[правіць | правіць зыходнік]

Рамёствы ў Ірландыі развіваліся пераважна ў сельскай мясцовасці для забеспячэння хатняй гаспадаркі або прызаробкаў. Паказальна, што нават у XIX ст., калі ў Ірландыі з'явіліся танныя прамысловыя тканіны з суседняй Брытаніі, тканіны вырабляліся пераважна адзіночкамі або невялікімі групамі майстроў, часцяком чальцамі адной сям'і. Асноўнымі матэрыяламі з'яўляліся авечая воўна і лён. У розных кутах краіны ткачы спецыялізаваліся на вытворчасці ваўняных паясоў, нарукаўнікаў, карунак, дываноў з кавалкаў тканін і г. д.[25] На заходнім узбярэжжы было папулярна прадзенне.

Металаапрацоўка ў Ірландыі мае вельмі старажытныя карані. Медныя вырабы вядомы з 2400 г. да н. э. У сярэднявеччы і пазней выраблялася бляшаная зброя, але ў пазнейшы час ірландскія кавалі займаліся забеспячэннем пераважна сялян, рабілі сякеры, нажы, посуд, платы, падковы і інш. Кавалі карысталіся вялікай павагай, асабліва ў перыяд шырокай эксплуатацыі конскай цягі. Згодна традыцыі, кавалі, што падкоўвалі канёў, звычайна не спецыялізаваліся на іншых вырабах[26][27]. У 1970-ыя гг. рамесная металаапрацоўка зноў набыла папулярнасць. Яшчэ адным старажытным ірландскім рамяством з'яўляецца апрацоўка каменю. Прыродны камень з часоў неаліту выкарыстоўваўся для агарожы палеткаў, пазней — для будаўніцтва, у тым ліку ваенных кмацаванняў. Ірландскія каменячосы асвоілі апрацоўку граніта, пясчаніка, вапнякоў, сланцаў, друзу. Муры часцяком узводзіліся метадам сухой кладкі без раствораў[28].

Іншыя традыцыйныя рамёствы — выраб керамікі, драўляных суднаў, музычных інструментаў, бочак, калаўротаў, скураных і саламяных рэчаў і г. д. Прамысловая вытворчасць у Ірландыі ўзнікла позна і не была асабліва развіта. Аднак замяжой, асабліва ў ЗША, склаліся буйныя групы ірландскіх рабочых з характэрнай пралетарскай культурай.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]