Ісландыя

З пляцоўкі Вікіпедыя.

Lýðveldið Ísland Ісландыя
герб	сцяг
дэвіз: '
геаграфічнае месцазнаходжанне
дата ўтварэння
дзяржаўная мова:	ісландская
сталіца:	Рэйк'явік
прадстаўнік дзяржавы:	Олафур Рагнар Грымсан
кіраўнік дзяржавы:	Ёгана Сігурсдоцір
плошча:	103,125 км²
насельніцтва:	316,252 1 красавіка 2008
шчыльнасць насельніцтва:	2.8 жых./км²
грашовая адзінка:	ісландская крона
часавы пояс:	UTC +0
гімн:	Lofsöngur
нумарныя знакі аўтамабіляў:	IS
дамен у Інтэрнеце:	.is
міжнародны тэлефонны код:	+354
карта

ІСЛА́НДЫЯ, краіна ў Паўночнай Еўропе. Знаходзіцца на аднайменным востраве і прылеглых дробных астравах у паўночнай частцы Атлантычнага акіяна.

[правіць] Гісторыя

Ісландыя належыць да найпазней заселеных абшараў Еўропы. Першыя пасяленцы з'явіліся тут у канцы IX ст. У Х ст. Ісландыю засялілі вікінгі. У 930 яны першы раз сабраліся на агульны сход, званы Альтынгам.

Краіна заставалася незалежнай на працягу 300 гадоў, але ў XIII ст. патрапіла ў залежнасць ад Нарвегіі, а потым ад Даніі. Пэўную аўтаномію атрымала ў 1874. У 1918 атрымала незалежнасць, хоць тытул галавы дзяржавы захаваў дацкі кароль.

Ісландыя абвясціла сябе рэспублікай у 1944.

[правіць] Прырода

[правіць] Геалагічная будова і рэльеф

У геалагічным сэнсе Ісландыя – маладая краіна, якая ўтварылася ў выніку вулканічных вывяржэнняў за апошнія 60 млн. гадоў (што адпавядае палеагенаваму, неагенаваму і чацвярцічнаму перыядам у гісторыі Зямлі). Самыя старажытныя часткі краіны размешчаныя на захадзе, поўначы і ўсходзе. Гэта пераважна плато, складзеныя старажытнымі базальтавымі лавамі. Платопадобны характар паверхні лепш за ўсё захаваўся на паўночным захадзе, тады як на ўсходзе і на поўначы цэнтральнай часткі вострава рэльеф набывае альпійскае аблічча. Праз усю краіну з поўначы на паўднёвы захад распасціраецца шырокая зона, у асноўным складзеная туфамі і брэкчыями, якія ўтварыліся ў выніку падводных вулканічных вывяржэнняў.

Да гэтай зоны, а таксама да раёна Снайфедльснес на захадзе прымеркавана вялікая колькасць вулканаў, з іх 20 вывяргаліся ўжо пасля засялення краіны. У Ісландыі прадстаўленыя амаль усе тыпы вулканаў, сустракаемых на Зямлі. Найболей характэрныя ланцужкі кратэраў, узніклых у выніку вывяржэнняў уздоўж расколін і разломаў. У 1783 падчас вывяржэння вулкана такога тыпу Лакі ўтварыўся лававы струмень, які акрыў плошчу 570 кв. км. Вулкан Гекла вывяргаўся ў 1947 і 1970. У выніку падводнага вывяржэння ля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа Ісландыі ў 1963 паўстаў невялі востраў Сюртсей. У 1973 падчас вывяржэння вулкана на о.Хеймаэй прыйшлося эвакуяваць насельніцтва горада Вестманаэйяр.

Гейзер

З вулканічнай дзейнасцю цесна звязаныя гарачыя крыніцы па ўсёй краіне (іх налічаецца больш 250). Палі сярністых фумаролаў (сальфатараў) прымеркаваныя толькі да абласцей маладога вулканізму. З фантаніруючых крыніц найбольш вядомы Вялікі Гейзер, назва якога стала намінальнай для ўсіх падобных утварэнняў. У Ісландыі шырока выкарыстоўваецца энергія тэрмальных крыніц. 85% насельніцтвы жыве ў дамах, абаграваных іх водамі. Акрамя таго, цёплая вада падаецца ў шматлікія цяпліцы і плавальныя басейны.

Берагавая лінія Ісландыі мае працягласць каля. 5 тыс. км. На паўночным захадзе, поўначы і ўсходзе скалістыя берагі раздзеленыя шматлікімі залівамі, фіёрдамі і выспамі. Ва ўнутраныя часткі шматлікіх фіёрдаў заходзяць галечникавыя косы, якія абараняюць натуральныя гавані ад штармоў, якія дзьмуць са боку Атлантычнага акіяна. На такіх косах часта размяшчаюцца прыбярэжныя гарады і пасёлкі. Паўднёва-заходнія і паўднёвыя берагі Ісландыі – пясчаныя, выраўнаваныя; натуральныя гавані там адсутнічаюць.

Ледніковыя шапкі і іншыя ледавікі займаюць плошчу 11 900 кв. км. Самая буйная з ледніковых шапак, Ватнайёкюдль плошчай 8300 кв. км, размешчаная на паўднёвым усходзе Ісландыі. Тут жа знаходзіцца вышэйшая кропка краіны Хванадальсхнукюр (2119), якая уяўляляе сабой падняты бок кальдеры вулкана Эрайвайёкюдль. Іншыя буйныя ледніковыя шапкі якія пакрываюць дзеючыя вулканы.

[правіць] Клімат

Насуперак сваёй назве і наяўнасці ледавікоў Ісландыя – зусім не арктычная краіна. Змякчальны ўплыў на яе клімат аказваюць цёплыя воды Паўночна-Атлантычнага цячэння (працягі Гальфстрыму), галіна якога праходзіць уздоўж паўднёвага і заходняга берагоў вострава. Сярэдняя гадавая тэмпература на паўднёва-заходнім узбярэжжы ў Рэйк'явіку 4°С, сярэдняя тэмпература студзеня –1°С, ліпеня 11°С. Адпаведныя паказчыкі на паўночным узбярэжжы ў Акюрэйры 3°С, –2°С і 11°С. Прыбярэжныя воды вольныя ад лёду на працягу ўсяго года. Выключэнне складаюць сітуацыі, звязаныя з вынасам палярных ільдоў на поўначы і ўсходзе. У сувязі са значным пацяпленнем клімату з пачатку 1920-х гадоў вынас палярных ільдоў да берагоў Ісландыі адбыўся толькі ў 1965. Надвор'е ў гэтай краіне рэзка змяняецца, часам на працягу сутак, што залежыць ад цыклонаў, што праходзяць ва ўсходнім кірунку праз Атлантычны акіян. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў складае 1300–2000 мм на паўднёвым узбярэжжы, 500–750 мм на паўночным і звыш 3800 мм на адчыненых да поўдня схілах Ватнайёкюдля і Мірдальсйёкюдля.

[правіць] Рэкі і азёры

Вадаспад Oxararfoss

Дзякуючы багаццю ападкаў у Ісландыі шмат даволі буйных рэк (Гл. Рэкі Ісландыі), але яны несудоходныя. Да поўдня ад Ватнайёкюдля рэкі разгаліноўваюцца на рукавы, часта яны змяняюць сваё становішча. Гэта сур'ёзная перашкода для транспарту. Падчас падледавіковых вулканічных вывяржэнняў і пры прарыве ледзяных плацін на прыледніковых азёрах велізарныя масы талых вод выклікаюць бурныя паводкі на рэках. Самыя буйныя азёры Ісландыі – Тынгвадлаватн і Таўрысватн.

[правіць] Глебы, раслінны і жывёльны свет

Глебы Ісландыі часта забалочаныя, узбагачаныя мінеральным матэрыялам, вытворным ад вулканічнага попелу, пылаватыя і пясчаныя. Менш 1/4 тэрыторыі краіны пакрыта расліннасцю (супраць 2/3 падчас засялення краіны 1100 гадоў назад). Шырокія ўнутраныя плато амаль цалкам пазбаўленыя расліннага полага. У складзе расліннасці пераважаюць імхі і трава. Дравесныя расліны яшчэ нядаўна займалі ўсяго 1% плошчы. Гэта ў асноўным бярозы, якія звычайна маюць скрыўленыя ствалы з-за моцных вятроў. У апошнія гады месцамі створаныя значныя насаджэнні хвойных парод.

Будынкі, крытыя торфам

Відавы склад фауны Ісландыі бедны. Падчас засялення краіны там быў толькі адзін від наземных сысуноў – пясец. У канцы 18 ст. былі інтрадуцыраваныя паўночныя алені. Акрамя таго, на востраў былі выпадкова завезеныя мышы, пацукі і норка. У Ісландыі гняздуецца каля 80 відаў птушак. На горных азёрах і рэках жыве мноства лебедзяў, качак і гусей, а на марскім узбярэжжы звычайныя гарбаткі, крачкі і інш. У азёрах водзіцца стронга, а ў рэках – ласось. У прыбярэжных водах сустракаюцца два віды цюленяў і некаторыя віды кітоў. Тут знаходзяцца месцы напасу і нерасту рыб (да 66 відаў). Найбольш важнае значэнне маюць траска, марскі акунь, пікша, палтус, а таксама крэветкі.

[правіць] Насельніцтва

Вуліца ў Рэйк'явіку

Аддаленасць Ісландыі ад рэшты мацерыка абцяжарвала засяленне вострава. Сённяшняя Ісландыя - маланаселеная краіна з этнічна аднародным насельніцтвам. Дзякуючы багатай вуснай і пісьмовай традыцыі шмат сямей можа назваць сваіх продкаў у многіх пакаленнях.

Насельніцтва карыстаецца ісландскай мовай, адной са скандынаўскіх моў. Важнейшай канфесіяй у краіне з'яўляецца лютэранства (каля 90% насельніцтва адносяць сябе да лютэранаў).

[правіць] Дзяржаўны лад

Ісландыя - парламентска-прэзідэнтская рэспубліка. Члены парламенту, які называецца Альтынг (ісл. Alþingi) абіраюцца прамым галасаваннем кожныя 4 гады. На чале ўрада стаіць прэм'ер, якога прызначае прэзідэнт. Прэзідэнцкія выбары адбываюцца праз 4 гады.

[правіць] У Сеціве

У ВiкiСховішчы ёсць выявы з тэмай:
Ісландыя