Спаса-Праабражэнская царква, Полацк

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці
Сакральнае збудаванне
Спаса–Праабражэнская царква
Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год
Спаса–Праабражэнская царква станам на 2006 год
Каардынаты: 55°30′14″ пн. ш. 28°46′50″ у. д. / 55.503889° пн. ш. 28.780556° у. д. (G) (O) (Я)55°30′14″ пн. ш. 28°46′50″ у. д. / 55.503889° пн. ш. 28.780556° у. д. (G) (O) (Я)
Краіна Беларусь
Горад Полацк
Канфесія Руская праваслаўная царква
Епархія Полацкая
Дата заснавання XII ст.
Статус Герб Беларусі Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ, шыфр 210Г000621шыфр 210Г000621

Спаса–Праабражэнская царква або Спаса-Еўфрасіннеўская царква — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў Полацку, узведзенае ў XII ст. і часткова перабудаванае ў XVIIXIX стст. (змянілася канструкцыя даху і форма купала). Аб'ект Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу Спаса-Еўфрасіннеўскага манастыра.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

На просьбу Еўфрасінні Полацкай мясцовы епіскап выдзяліў для будаўніцтва царквы вёску Сяльцо за межамі Полацку каля епіскапскай пахавальні, «идеже братия наша лежа, преже нас бывши епископи». «Жыціе Еўфрасінні Полацкай» дае падставу меркаваць, што Еўфрасіння магла распачаць узвядзенне ў 11281129 гадах па блаславенні епіскапа Міны. Імаверна, царкву заклалі пасля смерці бацькі Еўфрасінні, князя Святаслава Усяславіча ў 1128 годзе[1]:

" И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса. "

Асвячэнне магло адбыцца паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскапам Іліяй, які ў гэты час (да 1145) кіраваў полацкай епіскапіяй. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі Казьма, які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады[1]. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам:

" Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни. "

Дакладна вядома, што царкву за 30 тыдняў збудаваў полацкі дойлід Іаан («муж нарочит именем Иоан, приставник над делатели церковными», г.зв. кіраўнік арцелі ўзвядзення цэркваў) на заказ прападобнай ігуменні Еўфрасінні Полацкай.

У 15631579 гадах у манастыры ўжо не было манахаў[2], у 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторы перадаў яго будынкі Полацкаму езуіцкаму калегіуму. Вядома, што езуіты атрымалі комплекс у зруйнаваным стане. Неўзабаве яны аднавілі старажытную царкву і пакінулі ёй стары тытул — Панскага Перамянення[3].

У Трынаццацігадовую вайну (16541667) пасля захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе па загадзе цара Аляксея Міхайлавіча Спаса–Праабражэнская царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную. Пасля вызваленне горада яна зноў знаходзілася ва ўладанні езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як касцёл. Паміж 1728 і 1734 гадамі, а таксама ў 1786 годзе ордэн праводзіў аднаўленчыя працы. У 18001803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры езуіт Войцех Абрампольскі[4]. У вайну 1812 года царква пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Паводле тагачаснага інвентара збудаванне мела наступны выгляд:

" Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах. "

Пасля скасавання ордэна ў 1820 годзе будынак перайшоў да іншых гаспадароў, і толькі ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву Маскоўскаму патрыярхату. У 1833 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара А. Порты яе часткова перабудавалі. Асвячэнне «благолепно отремонтированного Спасова храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года.

У 1918 годзе савецкія ўлады зачынілі манастыр. Сваю дзейнасць царква аднавіла ў 1990 годзе ў складзе Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату.

Архітэктура[правіць | правіць зыходнік]

Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы

Помнік Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем[1].

Царква атрымала вельмі выразны кампазіцыйны развязак. Гэта быў выцягнуты ў плане крыжова-купальны 3-нефны 6-стоўпны аб'ём (даўжыня без апсіды 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня выкладзеных плінфай сценаў (1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль базілікальную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход – захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII ст., такіх як Дабравешчанская царква ў Віцебску і Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі[5].

Цэнтральны неф з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай, крапаванай тонкімі паўкалонкамі. Бакавыя апсіды малых памераў паўцыркульныя, звонку нябачныя. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца пілястрамі з паўкалонамі на 2 вузкія і 2 шырокія прасценкі, іх праразаюць 2 ярусы аркавых аконных праёмаў, дэкараваных броўкамі. Аконныя праёмы ніжняга яруса ў паўтара разы большыя за верхнія, з броўкамі з 4 шэрагаў плінфы. Барабан купала абапіраўся на кубічны пастамент. Моцна высунутая паўкруглая апсіда рытмічна падзяляецца 6 тонкімі паўкалонкамі, на барабане ў прасценках вузкіх аркавых аконных праёмаў — прамавугольныя ў сячэнні лапаткі. Будынак мае 2 уваходныя парталы — заходні галоўны і паўднёвы дадатковы[1].

Царква захавалася амаль цалкам, пэўныя перабудовы адбыліся толькі ў верхняй частцы. Вынікам іх з'яўлялася замена закамарнага пакрыцця насценным, увядзенне ў афармленне атынкаваных фасадаў гафрыраванага фрызавага пояса, які наклалі на старажытны раманскі; салярнага арнаменту ў пазухах вялікіх закамараў, капітэляў пілястраў з вертыкальный гафраваннем, збіўка паўкалонак на вуглавых лапатках. Апроч таго, з аконных праёмаў прыбралі броўкі паўцыркульнага абрысу з бакавымі гарызантальнымі ўсёкамі (г. зв. — сірыйскага тыпу)[6].

Царква і манастыр да перабудовы, 1812

Інтэр'ер[правіць | правіць зыходнік]

Унутраная прастора падзяляецца 6 масіўнымі апорнымі слупамі (унізе 8-гранныя, вышэй — 4-гранныя) на 3 нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі эксэдрамі ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі нартэкс, далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залі 3 невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца хоры, на якія ідзе лесвічны ход у тоўшчы заходняй сцяны. Па іх баках 2 маленькія крыжападобныя ў плане перакрытыя купальнымі скляпеннямі на ветразях келлі, адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Еўфрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. Перакрыцці нефаў — цыліндрычныя скляпенні. Пад царквой скляпеністая крыпта.

Роспісы[правіць | правіць зыходнік]

Фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць мадэль храма Збавіцелю

Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць фрэскавыя роспісы XII ст. — унікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці, якія па поўнасці захаванасці могуць быць параўнальныя хіба што з фрэскамі Спаса-Праабражэнскага сабора Мірожскага манастыра(руск.) бел. (каля 1140 г.). Роспісы яшчэ часткова знаходзяцца пад алейнымі запісамі, але нераскрытымі застаюцца менш чвэрці ад іх агульнай плошчы, што дазваляе скласці досыць дакладнае ўяўленне аб іх складзе і іконаграфічнай праграме і вызначыць большасць сюжэтаў[5]. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну (не збераглася)[7].

Рэліквіі[правіць | правіць зыходнік]

У царкве захоўваўся напрастольны крыж, зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар Аляксей Міхайлавіч у паход на Рыгу ў 16561667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў Маскву)[8].

Сучаснасць[правіць | правіць зыходнік]

У наш час праводзіцца рэстаўрацыя царквы, навуковым кіраўніком якой з'яўляецца Г. Лаўрэцкі[9]. Лаўрэцкі выступае за захаванне выгляду будынка, які той набыў у XIX ст.[10]

У 2007 надбудаваны ўладамі Расійскай імперыі драўляны купал-цыбуліну дэмантавалі, а на яго паставілі новы, абшыты пад золата (супраць гэтага купала сваё меркаванне выказвалі найбольш аўтарытэтныя беларускія навукоўцы). Праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы[11]. З гэтай прычыны ЮНЕСКА адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс Сусветнай спадчыны[12].

У 2003 годзе Нацыянальным банкам РБ была адбітая манета, на рэверсе якой выяўлены храм.

Галерэя[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Кулагін А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2001. С. 165.
  2. Аляксандр Ярашэвіч. Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 455.
  3. Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 66.
  4. Гліннік В. Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Полацк: НПГКМЗ, 2003. С. 67.
  5. 5,0 5,1 Спаса-Праабражэнская царква XII ст.
  6. Кулагін А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2001. С. 166.
  7. Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск : Беларус. энцыкл., 1993. С. 400.
  8. Кулагін А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2001. С. 167.
  9. Людміла Дрык. Журналісты за гістарычную спадчыну // «Туризм и отдых» № 32, 2007.
  10. Виктор Корбут. Фрески в лесах // «Советская Белоруссия», 19 октября 2006.
  11. Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. Спасите белорусскую святыню — Краевед-исследователь Полоцкой земли.
  12. Глеб Лабадзенка. У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове... ЮНЕСКА! // «Звязда» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]