Дзісна

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Горад
Дзісна
Dzisna3.JPG
Царква Ўваскрэшання Хрыстова
Сцяг Герб
Сцяг Герб
Краіна
Вобласць
Раён
Каардынаты
55°33′46″ пн. ш. 28°13′33″ у. д.HGЯO{{#coordinates:}}: cannot have more than one primary tag per page
Першае згадванне
Ранейшыя назвы
Капец-гарадок
Насельніцтва
1 500 чалавек[1] (2017)
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 2152
Паштовы індэкс
211950
Аўтамабільны код
2
Дзісна на карце Беларусі ±
Дзісна (Беларусь)
Дзісна
Дзісна (Віцебская вобласць)
Дзісна

Дзісна́[2] (афіц. транс.: Dzisna) — горад раённага падпарадкавання ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, на р. Дзісна, пры ўпадзенні яе ў Заходнюю Дзвіну. За 45 км на ўсход ад г. Мёры, 12 км ад чыгуначнай станцыі Барковічы на лініі ПолацкДаўгаўпілс (Латвія), аўтамабільнай дарогай Р14 звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1 500 чал. (2017)[1].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў XXI ст. як горад Полацкай зямлі. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 мясцовасць далучылася да Вялікага Княства Літоўскага[3].

Першы пісьмовы ўспамін пра Дзісну як умацаваны замак Капец-гарадок (ад слова «капа́ць») датуецца 1374. Замак выконваў ролю фарпоста Полацка на Дзвіне, кантраляваў увесь рачны рух і подступы да сталіцы Полацкай зямлі. У 1461 паселішча ўпершыню згадваецца пад цяперашняй назвай (двор Дзісна).

У 1566 вялікі князь Жыгімонт Аўгуст загадаў пры Дзісенскім замку і пад яго аховай заснаваць горад, жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («тры вежы з муру»), а 20 студзеня 1569Магдэбургскае права і новы герб: «у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам»[4]. У часы Інфлянцкай вайны ў 1579 тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў караля і вялікага князя Стэфана Баторыя перад вызваленчым паходам на Полацк.

У 1581 у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 дзейнічала школа), у 1630 — кляштар францысканцаў, а ў 1633 — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам староства Полацкага ваяводства, значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку Трынаццацігадовай вайны ў 1654 бурмістар Дзісны здаў горад войску Маскоўскай дзяржавы. 10 красавіка 1661 шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў замку, звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)[5]. У 1773 завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Дзісна апынулася ў складзе Расійскай імперыі, дзе зрабілася цэнтрам павета Мінскай, з 1842Віленскай губерні. 23 красавіка24 красавіка 1831 паўстанцы ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870) і Мікалаеўская (да 1842 касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару 1882 года вядомы расійскі падарожнік П. Сямёнаў-Цян-Шанскі назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабілася цэнтрам павета Віленскага ваяводства.

У 1939 Дзісна ўвайшла ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 зрабілася цэнтрам раёна Вілейскай, з 20 верасня 1944 Полацкай, з 8 студзеня 1954 Маладзечанскай вобласці. У Другую сусветную вайну з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 горада знаходзілася пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. З 3 кастрычніка 1959 Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.

Інфраструктура[правіць | правіць зыходнік]

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцына[правіць | правіць зыходнік]

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Турыстычная інфармацыя[правіць | правіць зыходнік]

Спыніцца можна ў гарадскай гасцініцы[8].

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Страчаная спадчына[правіць | правіць зыходнік]

Дзісенскі манастыр, XIX ст.
  • Званіца
  • Кляштар францысканцаў (1816)
  • Фарны касцёл

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 1,2 Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2017 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2016 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.) . Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (29 сакавіка 2017). Праверана 3 красавіка 2017.
  2. Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7 (DJVU).
  3. Язэп Бунто. Дзісна // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 586.
  4. Дзісна // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  5. Міхась Ткачоў. Дзісенскі замак // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 586.
  6. Язэп Бунто. Дзісна // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. С. 231.
  7. Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2016 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2015 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.) . Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (30 сакавіка 2016). Праверана 3 красавіка 2017.
  8. Дисна // к // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9 С. 174.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]