Горад Верхнядзвінск

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Верхнядзвінск)
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Верхнядзвінск
BELARUS - VERHNEDVINSK (Верхнядзвiнск). Downtown..jpg
Цэнтр горада
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Краіна
Вобласць
Раён
Каардынаты
Першае згадванне
Першае згадванне
Горад з
Насельніцтва
7 320 чалавек[1] (2017)
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 2151
Паштовы індэкс
211631
Аўтамабільны код
2
Верхнядзвінск на карце Беларусі ±
Горад Верхнядзвінск (Беларусь)
Горад Верхнядзвінск
Горад Верхнядзвінск (Віцебская вобласць)
Горад Верхнядзвінск

Верхнядзві́нск[2] (трансліт.: Vierchniadzvinsk, руск.: Верхнедвинск; да 25 снежня 1962 года — Дры́са) — горад на паўночным захадзе Віцебскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Верхнядзвінскага раёна, на р. Дрыса пры ўпадзенні яе ў Заходнюю Дзвіну. Чыгуначная станцыя на лініі ПолацкДаўгаўпілс (Латвія), на аўтамабільнай дарозе Полацк—Даўгаўпілс. Адлегласць ад Мінска — 255 км, ад Віцебска — 165 км. Насельніцтва — 7 320 чал. (2017)[1].

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Месца ўпадзення Дрысы ў Заходнюю Дзвіну

Сваю гістарычную назву горад атрымаў ад ракі Дрыса, якая, у сваю чаргу, запазычыла назву ад возера Дрысы ў Расонскім раёне. Слова складаецца з дзвюх асноў: ДР(Ы) + СЫ. Першая аснова вядома ў басейне Заходняй Дзвіны ў назвах азёр Дрывяты, Дрысвяты, Невядро, Нешчарда. ДР(Ы) мае старажытнае геаграфічнае фіна-угорскае паходжанне і абазначае «возера». Блізкае значэнне «вада» маюць падобныя асновы старажытна­еўрапейскага паходжання.

Другая аснова СЫ паходзіць ад вядомага паўночнаеўрапейскага тэрміна ТО/ТЫ ў значэнні «возера». Такім чынам, назва ракі перакладаецца як «возера» або «азёрная вада». Назва горада абазначае «паселішча на рацэ, якая выцякае з возера».

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Паводле археалагічных даследаванняў, горад узнік значна раней як умацаванне Полацкага княства. Тут быў пабудаваны Дрысенскі замак. Упершыню згадваецца ў «Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі» М. Стрыйкоўскага пад 1386 г., калі замак быў спалены полацкім князем Андрэем Альгердавічам, які выступаў супраць Крэўскай уніі. Аднак на думку сучасных даследчыкаў гэтая інфармацыя не выклікае даверу[3].

Панарама Дрысы, 1878

Першыя надзейныя звесткі пра Дрысу змяшчаюцца ў нататках С. Герберштэйна і датуюцца 1517 г. [3]. Яшчэ раней пад 1503 г. у пагадненні паміж вялікім князем Аляксандрам і маскоўскім гаспадаром Іванам III упамінаецца воласць Дрыса, падпарадкаваная Полацку. У 1546 г. упершыню дакументальна ўпамінаецца Дрысенскі замак, узвядзенне якога было моцным штуршком да развіцця паселішча не толькі як фартыфікацыі, але і як важнага эканамічнага цэнтра Полацкага ваяводства. Замак знаходзіўся ў беспасярэднім кіраванні ваяводы полацкага Давойны, які прызначаў сюды сваіх намеснікаў.

У 1-й пал. XVI ст. Дрыса была гандлёвым цэнтрам на Дзвіне, уладаннем вялікіх князёў. Мясцовае насельніцтва займалася пераважна купляй-продажам лесу. У 1547 г. тут заснавалі лясную камору, праз якую ішоў гандаль з усходнімі суседзямі. У часы Лівонскую вайну 1558—1583 гадоў Жыгімонтам Аўгустам тут у 1563 г. адноўлены замак, у гэтым жа годзе мястэчка захоплена і разбурана маскоўскія захопнікі, станам на 1586 г. ад яго засталося толькі 5 будынкаў[4]. Вызвалены С. Баторыем у 1583 г. У 1641 г. соймавая канстытуцыя скасавала ў месце спагнанне прыватных мытных збораў.

У Расійскай Імперыі[правіць | правіць зыходнік]

План горада, 1839

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Дрыса апынулася ў складзе Расійскай імперыі, спярша ў Пскоўскай, з 1776 у Беларускай, а з 1802 — у Віцебскай губерні. У 1776 годзе стала цэнтрам Дрысенскага павета, а ў 1777 годзе атрымала статус горада (дагэтуль не знойдзена звестак, что Дрыса мела Магдэбургскае права). У 1778 г. адбылося зацверджанне рэгулярнага плана Дрысы. 27 верасня 1781 г. паселішча атрымала герб: «у залатым полі Пагоня з чырвоным шчытом, на якім срэбны падвойны крыж»[5]. Наяўнасць у горада герба сведчыла пра атрыманне права на самакіраванне.

А. Апсіт. «Ваенны савет у Дрысе»

У вайну 1812 года каля горада, у лукавіне Заходняй Дзвіны знаходзіліся ўмацаваныя пазіцыі расійскіх войскаўна чале з М. Барклаем дэ ТоліДрысенскі лагер»).

У 1863—1864 гг. у Дрысе працавала прыходскае вучылішча. У час нацыянальна-вызваленчага паўстання 18631864 гадоў у ваколіцах Дрысы адбыліся актыўныя ваенныя дзеянні. На 1864 г. у горадзе было 28 кварталаў, 2 плошчы; дзейнічалі 4 дробныя прадпрыемствы з 28 працаўнікамі. У 1866 г. непадалёку ад Дрысы прайшла чыгунка ПолацкДзвінск. Аднайменная чыгуначная станцыя стала адным з галоўных пунктаў вывазу лёну за мяжу. Вялікія страты Дрысе наносілі паводкі: як сведчыць «Памятная кніжка Віцебскай губерні на 1864», у 1865 г. вялікая паводка затапіла ўсё горада, апрача 7 будынкаў. Чарговая буйная паводка адбылася ў 1878 г.. На 1905 г. існавалі 525 драўляных і 25 мураваных будынкаў, 14 саматужных прадпрыемстваў, гарадская і прыходская вучылішча, ніжэйшая рамесная школа, бальніца, аптэка.

У 1908 г. у горадзе была адчынена Дрысенская ніжэйшая рамесная школа, якой загадваў І. А. Чыхар. Школа размяшчалася на вул. Новамаскоўскай (цяпер — Савецкая). Па звестках на 1910 г., у школе навучалася 50 вучняў, яна мела два аддзяленні: слясарна-кавальскае і сталярнае.

Найноўшы час[правіць | правіць зыходнік]

У гады Грамадзянскай вайны ў Расіі маёмасць Дрысенскай ніжэйшай рамеснай школы была эвакуіравана ў горад Ялец, потым зноў вернута ў Дрысу.

25 сакавіка 1918 г. згодна з Трэцяй Устаўной граматай Дрыса абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 г. згодна з пастановай I з'езду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала горад разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР.

У 1924 г. Дрысу вярнулі БССР, дзе яна стала цэнтрам раёна (з 1944 г. — у Полацкай, з 1954 г. — у Віцебскай вобласці). У 1925 г. статус паселішча панізілі да мястэчка, аднак 27 верасня 1938 г. Дрыса зноў атрымала статус горада. У лістападзе 1931 г. у горадзе была заснавана дрысенская раённая газета — «Звязда на рубяжы». У сувязі з пераносам паўночна-заходняй мяжы СССР, у 1940 г. газета атрымала новую назву — «Патриот Родины» (выходзіла па серадах, пятніцах і нядзелях). За савецкім часам Дрысенская ніжэйшая рамесная школа была ператворана ў адзіную працоўную школу 1-ай і 2-ой ступеняў.

З 3 ліпеня 1941 г. мясцовасць знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. Горад быў вызвалены Чырвонай арміяй ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў 12 ліпеня 1944 г. У верасні 1944 г. Дрыса была ўключана ў Полацкую вобласць, а ў студзені 1954 г. — у Віцебскую вобласць.

Паступова быў адноўлены жыллёвы фонд, пабудаваны новыя прадпрыемствы. У 1970 г. быў распрацаваны генеральны план забудовы горада, паводле якога будаўніцтва вялося ўздоўж рэк Заходняя Дзвіна і Дрыса ў гістарычнай частцы горада. У паўднёвай частцы забудаваны мікрараён з 5-павярховымі дамамі. Паводле генеральнага плана 1981 г. пры ўездзе ў горад з паўночнага ўсходу створаны новы мікрараён. На канец 1990-х гг. - першае дзесяцігоддзе 2000-х прыйшоўся перыяд катэджнага будаўніцтва на ўскрайку горада па беразе р. Дрыса.

25 снежня 1962 г. савецкія ўлады змянілі гістарычную назву горада на Верхнядзвінск. 26 ліпеня 2002 г. адбылося зацвярджэнне гістарычнага герба Верхнядзвінска (Дрысы) з Пагоняй, а 28 лютага 2011 г. — новага гарадскога сцяга[6].

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

  • XVIII стагоддзе: 1797 — 1 310 чал.
  • XIX стагоддзе: 1838 — 828 чал., з іх персанальнай шляхты 12, разначынцаў 12, святароў з радзінамі 10, адстаўных ваенных з жонкамі 14, купцоў 3, мяшчанінаў 754, аднадворцаў 3, дваровых людзей 3, чалавек унутранай варты 116, кантаністаў 45[7]; 1848 — 1 036 чал.; 1866 — 2 079 чал.; 1881 — 3 077 чал., з іх 2 219 каталікоў[8]; 1897 — 4 238 чал.
  • XX стагоддзе: 1905 — 5 750 чал.; 1939 — 2,7 тыс. чал.; 1959 — 3,6 тыс. чал.; 1969 — 4,9 тыс. чал.[9]; 1991 — 8,1 тыс. чал.[4]; 1995 — 8,5 тыс. чал.[10]
  • XXI стагоддзе: 2006 — 7,7 тыс. чал.; 2009 — 7 360 чал. (перапіс)[11]; 2016 — 7 335 чал.[12]; 2017 — 7 320 чал.[1]

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Прадпрыемствы лёгкай, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці. Гасцініца. Цэнтр традыцыйнага мастацкага ткацтва.

  • ААТ «Верхнядзвінскі льнозавод» — адзін з першых, пабудаваных у Беларусі ў 19291932 гг.
  • ААТ «Верхнядзвінскі масласырзавод»
  • філіял РУВП «Віцебскхлебпрам» Верхнядзвінскі хлебазавод
  • КУП «Верхнядзвінскі завод сталярных вырабаў»
  • Фабрыка мастацкіх вырабаў «Міла»

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Дзейнічаюць дом культуры, бібліятэка, дом рамёстваў.

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

У Дрысе працуюць гімназія, агульнаадукацыйная школа, дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, школа мастацтваў.

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Свята-Мікалаеўская царква
Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі
Будынак пач. ХХ ст. вул. Савецкая, 43

Страчаная спадчына

Цікавыя факты[правіць | правіць зыходнік]

  • Гістарычная назва сучаснай вуліцы Гагарынa — Старамаскоўская. На ёй кампактна пражывала яўрэскае насельніцтва.
  • Абеліск героям вайны 1812 г., які знаходзіцца ў гарадскім скверы, быў прымеркаваны да стагоддзя з тых падзей і датуецца адпаведна 1912 г.
  • Найвялікшай паводкай з усіх, якія дайшлі да нас у хроніках, была паводка 1878 года. 29 сакавіка ўсе дамы апынуліся ў вадзе, у горадзе не засталося ніводнага вострава.

Вядомыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 1,2 Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2017 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2016 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.) . Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (29 сакавіка 2017). Праверана 3 красавіка 2017.
  2. Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7 (DJVU, PDF).
  3. 3,0 3,1 Варонін В. Дрыса // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 605.
  4. 4,0 4,1 Зайцава В., Цярохін С. Верхнядзвінск // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 249.
  5. Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. С. 159.
  6. Об учреждении официальных геральдических символов административно-территориальных единиц Витебской области. Указ Президента Республики Беларусь от 28.02.2011 г. № 86(руск.) 
  7. Гісторыя Дрысы: Дарэвалюцыйны перыяд, Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць
  8. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.Tom II: Derenek — Gżack. — Warszawa, 1881. S. 179.
  9. Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  10. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. С. 110.
  11. Перепись населения — 2009. Витебская область(руск.)  Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  12. Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2016 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2015 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.) . Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (30 сакавіка 2016). Праверана 3 красавіка 2017.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]