Нельсан Мандэла

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Нэльсан Мандэла)
Перайсці да: рух, знайсці
Нельсан Мандэла
афр.: Nelson Mandela
Nelson Mandela-2008 (edit).jpg
1-ы Прэзідэнт ПАР
10 мая 1994 — 14 чэрвеня 1999
Віцэ-прэзідэнт: Таба Мбекі
Фрэдэрык Вілем дэ Клерк
Папярэднік: пасада зацверджаная;
Фрэдэрык Вілем дэ Клерк як дзяржаўны прэзідэнт
Пераемнік: Таба Мбекі
18-ы Генеральны сакратар Руха недалучэння
2 верасня 1998 — 14 чэрвеня 1999
Папярэднік: Андрэс Пастрана Аранга
Пераемнік: Таба Мбекі
сцяг
Прэзідэнт Афрыканскага нацыянальнага кангрэса
5 ліпеня 1995 — 17 снежня 1997
Папярэднік: Олівер Тамба
Пераемнік: Таба Мбекі
 
Партыя: Афрыканскі нацыянальны кангрэс
Адукацыя: Вітватэрсрандскі ўніверсітэт[d]
Універсітэт Форт-Хэр[d]
Універсітэт Паўднёвай Афрыкі[d]
Дзейнасць: палітык, аўтабіёграф, адвакат, палітычны актывіст
Веравызнанне: Метадызм[d]
Нараджэнне: 18 ліпеня 1918(1918-07-18)[1][2][3][4][5]
Мфеза[d], King Sabata Dalindyebo Local Municipality[d], OR Tambo District Municipality[d], Усходне-Капская правінцыя, ПАР[1][6][7][8]
Смерць: 5 снежня 2013(2013-12-05)[9][3][10][4][5] (95 гадоў)
Houghton Estate[d], Яганэсбург[d], Гаўтэнг[d], ПАР
Бацька: Gadla Henry Mphakanyiswa[d]
Маці: Nosekeni Fanny[d]
Жонка: Evelyn Mase[d], Winnie Madikizela-Mandela[d] і Graça Machel[d]
Дзеці: Makgatho Mandela[d], Makaziwe Mandela[d], Zenani Mandela-Dlamini[d], Thembekile Mandela[d] і Zindzi Mandela[d]
 
Сайт: nelsonmandela.org
 
Аўтограф: Nelson Mandela Signature.svg
 
Узнагароды:

Jawaharlal Nehru Award for International Understanding[d]

Нобелеўская прэмія міру

Honorary Companion of the Order of Australia[d]

Grandmaster of the Order of Good Hope[d]

Platinum Order of Mapungubwe[d]

Gold Olympic Order ордэн Леніна

прэмія прынцэсы Астурыйскай за міжнароднае супрацоўніцтва[d]

Прэзідэнцкі медаль Свабоды Grand Cross of the Order of the Aztec Eagle Order of the Elephant

ордэн Залатога льва Насау

Grand Cross of the National Order of Mali[d]

кавалер Вялікага крыжа ордэна Святога Олафа ордэн Серафімаў ордэн князя Яраслава Мудрага I ступені ордэн Заслуг Venerable Order of Saint John

honorary Canadian citizenship[d]

Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі»[d]

Sakharov Prize[d]

Honorary Companion of the Order of Canada[d]

collar of the Order of Isabella the Catholic‎

Order of Augusto César Sandino[d]

Mo Ibrahim Prize for Achievement in African Leadership[d]

Прэмія Бруна Крайскага[d]

кампаньён ордэна Канады

Прэмія ААН у галіне аховы праў чалавека[d]

Félix Houphouët-Boigny Peace Prize[d]

Four Freedoms Award - Freedom Medal[d]

Філадэльфійскі медаль Свабоды[d]

Bharat Ratna

Al-Gaddafi International Prize for Human Rights[d]

Giuseppe Motta Medal[d]

Arthur Ashe Courage Award[d]

Ludovic-Trarieux International Human Rights Prize[d]

Ahimsa Award[d]

Delta Prize for Global Understanding[d]

Grand Collar of the Order of Prince Henry

Ambassador of Conscience Award[d]

Залаты медаль Кангрэса ЗША[d]

Order of the Nile ордэн Дружбы

Fulbright Prize[d]

Gandhi Peace Prize[d]

International Simón Bolívar Prize[d]

Не́льсан Раліхла́хла Мандэ́ла (Nelson Rolihlahla Mandela [xoˈliːɬaɬa manˈdeːla]; 18 ліпеня 1918, Мвеза, ПАС — 5 снежня 2013, Яганэсбург) — з 10 мая 1994 па 14 ліпеня 1999 — прэзідэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, адзін з самых вядомых актывістаў у барацьбе за правы чалавека ў перыяд існавання апартэіду, за што 27 гадоў правёў у турме, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру 1993.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

У студэнцкія гады ўдзельнічаў у забастоўцы, пазней быў карэспандэнтам у Яганэсбургу і паступіў у Універсітэт Вітватэрсранда.

У 1944 удзельнічаў у стварэнні маладзёжнай лігі Афрыканскага нацыянальнага кангрэса (АНК). Пазней, з-за абвастрэння дужання, распрацаваў так званы «план М», паводле якога суполкі АНК сыходзілі ў падполле.

З 1948 года — нацыянальны сакратар Маладзёжнай лігі АНК.

З 1949 года — член Нацыянальнага выканкама АНК.

З 1950 года — нацыянальны прэзідэнт Маладзёжнай лігі АНК.

У 1952 годзе Мандэла сумесна са сваім сябрам Оліверам Тамба адкрыў першую легальную фірму, кіраваную чорнаскурымі.

З 1952 года — віцэ-прэзідэнт АНК.

У 1956 годзе арыштаваны, а з 1960 года знаходзіўся ў падполлі.

У 1961 годзе ўзначаліў радыкальнае крыло АНК, «Умкхонта вэ сызвэ», пачаўшы палітыку сабатажу супраць ураду. Праз год Мандэла з'ехаў у Алжыр для вербавання новых сяброў крыла, але па вяртанні быў затрыманы за нібы нелегальны выезд з краіны і за падбухторванне да пратэсту.

У лістападзе 1968 Мандэла быў арыштаваны і першапачаткова прысуджаны да пажыццёвага зняволення ў турме Робен Айленд.

18 лютага 1990 г. Мандэла быў вызвалены са зняволення, 11 лютага абвясціў аб перамір'і і спыненні ўзброенага змагання.

19911997 — прэзідэнт АНК.

З 10 мая 1994 па 14 чэрвеня 1999 — прэзідэнт ПАР.

З 3 верасня 1998 па 14 чэрвеня 1999 — генеральны сакратар Руху недалучэння.

Марка СССР, 1988 г.

Пасля таго, як у 1999 годзе Мандэла пакінуў пост прэзідэнта ПАР, ён стаў актыўна заклікаць да больш актыўнага асвятлення праблем ВІЧ і СНІДа. Па ацэнках экспертаў, у ПАР цяпер каля пяці мільёнаў носбітаў ВІЧ і хворых СНІДам — больш, чым у любой іншай краіне.

Калі Макгаха, старэйшы сын Нельсана Мандэлы, памёр ад СНІДу, Мандэла заклікаў змагацца з распаўсюджваннем гэтага смяротнага захворвання.

Нельсан Мандэла памёр у чацвер, 5 снежня 2013, на 96-м годзе жыцця[11]. На афіцыйнай паніхідзе 10 снежня 2013 па Нельсане Мандэле прысутнічалі кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў 91 краіны, а таксама 10 былых прэзідэнтаў.

Пахаванне адбылося 15 снежня 2013 ў мястэчку Куну ў правінцыі Усходні Кейп, дзе вырас і жыў Мандэла пасля зыходу з вялікай палітыкі. Прысутнічаць будуць, у асноўным, сваякі нябожчыка, бо вёска не здольна прыняць вялікі наплыў людзей[12].

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

  • Макгаха Мандэла — старэйшы сын — памёр ад СНІДу ў 2005 г. ва ўзросце 54 гадоў.
  • Тэмбекіле, малодшы сын Мандэлы, загінуў у аўтакатастрофе. У часы рэжыму апартэіду Мандэла правёў за кратамі 27 гадоў. Калі загінуў яго малодшы сын, улады не дазволілі Нельсану Мандэле нават наведаць яго пахаванні.
  • Цяпер у Мандэлы засталіся тры дочкі: адна — ад першай жонкі Эвелін, якая сканала ў 2004 годзе, і дзве — ад другой жонкі Віні.
  • Эвялін была маці Макгаха. Таксама ў 2004 годзе сканала жонка Макгаха — Зондзі.[13]

Узнагароды[правіць | правіць зыходнік]

Творы[правіць | правіць зыходнік]

Прыведзеныя арыгінальныя назвы.

  • англ.: «Long Walk to Freedom» (аўтабіяграфія)
  • англ.: «The Struggle Is My Life»
  • англ.: «Nelson Mandela Speaks: Forging a Democratic, Nonracial South Africa»

Фільмы[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Mandela N. Long Walk to Freedom: The Autobiography of Nelson Mandela — 1 — Little, Brown and Company, 1995. — P. 3. — ISBN 978-0-316-54818-2
  2. Smith D. R. Nelson Mandela, South Africa's first black president, dies aged 95 The Guardian, 2013.
  3. 3,0 3,1 data.bnf.fr: платформа адкрытых дадзеных — 2011.
  4. 4,0 4,1 Encyclopædia Britannica
  5. 5,0 5,1 (unspecified title)
  6. Ex-wife challenges Nelson Mandela's will, demands homestead Los Angeles Times, 2014.
  7. http://www.bbc.co.uk/blogs/thereporters/andrewharding/2010/06/south_africa_world_cup_mandla.html
  8. http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24994553
  9. http://www.famousbirthdays.com/people/nelson-mandela.html
  10. Nelson Mandela Dead: Former South African President Has Died At 95 Business Insider, 2013.
  11. http://nekrolog.pro/world/africa/10182-skonchalsya-nelson-mandela
  12. http://nekrolog.pro/world/africa/10183-ofitsialnaya-panikhida-po-nelsonu-mandela-zavershilas
  13. Сын Мандэлы памёр ад СНІДу
  14. The Order of Mapungubwe. List of Recipients.(англ.) 
  15. Указ прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 24.08.1995 № 871 «Аб узнагароджанні ордэнам Дружбы Мандэлы Н. Р.»
  16. Order of Canada. Nelson Mandela, C.C (англ.) 

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]