Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў
руск.: Михаил Сергеевич Горбачёв
Mikhail Gorbachev 1987.jpg
сцяг
Прэзідэнт СССР(руск.) бел.
15 сакавіка 1990 — 25 снежня 1991
Прэм'ер-міністр: Мікалай Рыжкоў (да 1990)
Валянцін Паўлаў(руск.) бел. (1991)
Іван Сілаеў(руск.) бел. (1991)
Віцэ-прэзідэнт: Генадзій Янаеў(руск.) бел.
Папярэднік: пасада зацверджаная;
ён сам як Старшыня Вярхоўнага Савета СССР
Пераемнік: пасада скасаваная
сцяг
1-ы Старшыня Вярхоўнага Савета СССР(руск.) бел.
25 мая 1989 — 15 сакавіка 1990
Папярэднік: пасада зацверджаная;
ён сам як Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР
Пераемнік: Анатоль Лук'янаў(руск.) бел.
сцяг
11-ы Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР(руск.) бел.
1 кастрычніка 1988 — 25 мая 1989
Папярэднік: Андрэй Грамыка
Пераемнік: пасада скасаваная;
ён сам як Старшыня Вярхоўнага Савета СССР
5-ы Генеральны сакратар ЦК КПСС(руск.) бел.
11 сакавіка 1985 — 24 жніўня 1991
Папярэднік: Канстанцін Чарненка
Пераемнік: Уладзімір Івашка(руск.) бел.
Лідар Сацыял-дэмакратычнай партыі Расіі(руск.) бел.
24 лістапада 2001 — 2004
Пераемнік: Уладзімір Кішэнін
Старшыня Расійскай аб'яднанай сацыял-дэмакратычнай партыі
2000 — 2001
Папярэднік: пасада зацверджаная
Пераемнік: пасада скасаваная;
ён сам як лідар СДПР
 
Партыя: 1) КПСС (1952 - 1991)
2) Расійская аб'яднаная сацыял-дэмакратычная партыя (2000 - 2001)
3) Сацыял-дэмакратычная партыя Расіі (2001 - 2007)
4) Саюз сацыял-дэмакратаў2007)
Адукацыя: Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава
Дзейнасць: палітык, адвакат
Веравызнанне: Атэізм
Нараджэнне: 2 сакавіка 1931(1931-03-02)[1] (86 гадоў)
Прывольнае[d], Паўночна-Каўказскі край[d], РСФСР, СССР
Бацька: Гарбачоў Сяргей Андрэевіч (1909-1976)
Маці: Марыя Панцелеймонаўна Гапкала
Жонка: Раіса Максімаўна Гарбачова
Дзеці: Ірына Вірганская[d]
 
Сайт: gorby.ru
 
Аўтограф: Gorbachev Signature.svg
 
Узнагароды:

Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў (нар. 2 сакавіка 1931, сяло Прывольнае(руск.) бел., Паўночна-Каўказскі край(руск.) бел., РСФСР) — савецкі і расійскі дзяржаўны, палітычны і грамадскі дзеяч(руск.) бел..

Апошні генеральны сакратар ЦК КПСС. Апошні Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР(руск.) бел., затым першы старшыня Вярхоўнага Савета СССР(руск.) бел.. Першы ў гісторыі Прэзідэнт СССР(руск.) бел..

Заснавальнік Гарбачоў-Фонда(руск.) бел.. З 1993 года сузаснавальнік ЗАТ «Новая Ежедневная Газета» (гл. «Новая газета(руск.) бел.»). Член рэдакцыйнага савета з 1993 года.

Мае шэраг узнагарод і ганаровых званняў(руск.) бел., найбольш вядомая з якіх — Нобелеўская прэмія міру 1990 года. Уваходзіць у спіс 100 самых вывучаных асоб у гісторыі.

У перыяд дзейнасці Гарбачова на пасадзе главы дзяржавы і кіраўніка КПСС у Савецкім Саюзе адбыліся вельмі сур'ёзныя змены, якія паўплывалі на ўвесь свет і сталі следствам наступных падзей:

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Раннія гады[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся 2 сакавіка 1931 ў сяле Прывольнае(руск.) бел. Мядзведзенскага(руск.) бел. раёна Стаўрапольскага краю (тады Паўночна-Каўказскі край(руск.) бел.), у сялянскай сям'і. Бацька — Гарбачоў Сяргей Андрэевіч (19091976), рускі. Маці — Гапкала Марыя Панцялееўна (19111993), украінка.

Міша Гарбачоў з дзедам Панцялеем і бабуляй Васілісай

Абодва дзеда М. С. Гарбачова ў 1930-я гады былі рэпрэсаваныя. Дзед па бацьку, Андрэй Майсеевіч Гарбачоў (1890—1962), селянін-аднаасобнік(руск.) бел.; за невыкананне плана сяўбы ў 1934 адпраўлены ў ссылку ў Іркуцкую вобласць, праз два гады вызвалены, вярнуўся на радзіму і ўступіў у калгас, дзе працаваў да канца жыцця[4]. Дзед па маці, Панцялей Яфімавіч Гапкала (1894—1953), паходзіў з сялян Чарнігаўскай губерні, быў старэйшым з пяці дзяцей, у 13 гадоў страціў бацьку, пазней перасяліўся ў Стаўраполле[5]. Стаў старшынёй калгаса, у 1937 годзе быў арыштаваны(руск.) бел. па абвінавачванні ў трацкізме. Знаходзячыся пад следствам, правёў у турме 14 месяцаў, вынес катаванні і здзекі. Ад расстрэлу Панцялея Яфімавіча выратавала змена «лініі партыі(руск.) бел.», лютаўскі пленум 1938 года, прысвечаны «барацьбе з перагібамі». У выніку ў верасні 1938 года начальнік ДПУ(руск.) бел. Краснагвардзейскага раёна застрэліўся, а Панцялей Яфімавіч быў апраўданы і вызвалены. Ужо пасля адстаўкі і крушэння СССР Міхаіл Гарбачоў заяўляў, што аповяды дзеда паслужылі адным з фактараў, схіліўшых яго да непрымання савецкага рэжыму[6][удакладніць][7].

Падчас вайны, калі Міхаілу было 10 з лішнім гадоў, бацька пайшоў на фронт. Праз некаторы час у вёску ўступілі нямецкія войскі, сям'я пяць з лішнім месяцаў правяла ў акупацыі(руск.) бел.. 21-22 студзеня 1943 года гэтыя раёны вызваленыя савецкімі войскамі ударам з-пад Арджанікідзэ. Пасля вызвалення прыйшло паведамленне(руск.) бел., што бацька загінуў. А праз некалькі дзён дайшоў ліст ад бацькі, высветлілася, што ён жывы, пахаванку даслалі па памылцы. Сяргей Андрэевіч Гарбачоў быў узнагароджаны двума ордэнамі Чырвонай Зоркі і медалём «За адвагу»(руск.) бел.. У цяжкія моманты жыцця бацька не раз падтрымліваў Міхаіла[7].

З 13 гадоў сумяшчаў вучобу ў школе з перыядычнай працай у МТС(руск.) бел. і ў калгасе. З 15 гадоў працаваў памочнікам камбайнера(руск.) бел. МТС. У 1949 годзе школьнік Гарбачоў за ўдарную працу на ўборцы збожжавых быў узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга[4][8]. У дзесятым класе, у 19 гадоў стаў кандыдатам у члены КПСС, рэкамендацыі далі дырэктар і настаўнікі школы. У 1950 годзе скончыў школу з сярэбраным медалём і паступіў без экзаменаў у МДУ імя М. В. Ламаносава, такую магчымасць давала ўрадавая ўзнагарода[9]. У 1952 годзе быў прыняты ў КПСС. Пасля заканчэння з адзнакай юрыдычнага факультэта МДУ у 1955 годзе быў накіраваны ў Стаўрапаль у краёвую пракуратуру, па размеркаванні працаваў 10 дзён — з 5 па 15 жніўня 1955 года[4]. Па ўласнай ініцыятыве быў запрошаны на вызваленую камсамольскую працу, стаў намеснікам загадчыка Аддзела агітацыі і прапаганды(руск.) бел. Стаўрапольскага крайкама ВЛКСМ, з 1956 года — першым сакратаром Стаўрапольскага гаркама камсамола, затым з 1958 года — другім і ў 1961—1962 гадах — першым сакратаром крайкама ВЛКСМ.

Падчас вучобы ў МДУ пазнаёміўся і 25 верасня 1953 года ажаніўся са студэнткай філасофскага факультэта Раісай Максімаўнай Цітарэнка (1932—1999). Вяселле згулялі ў сталовай студэнцкага інтэрната на Страмынцы[10].

На партыйна-дзяржаўнай службе[правіць | правіць зыходнік]

Пасведчанне генеральнага сакратара
ЦК КПСС
(руск.) бел. М. С. Гарбачова, выдадзенае ў 1986 годзе.

З сакавіка 1962 года партарг Стаўрапольскага крайкама КПСС тэрытарыяльна-вытворчага калгасна-саўгаснага ўпраўлення. У кастрычніку 1961 года — дэлегат XXII з'езда КПСС(руск.) бел.. З 1963 года — загадчык аддзела партыйных органаў Стаўрапольскага крайкама КПСС. Калі Стаўраполле пакідаў займаючы пасаду першага сакратара крайкома партыі Ф. Д. Кулакоў(руск.) бел. у 1964 годзе ён назваў свайму пераемніку на гэтай пасадзе Л. М. Яфрэмаву(руск.) бел. М. С. Гарбачова адным з перспектыўных партработнікаў[11]. І хоць Яфрэмаву ён не спадабаўся, з Масквы былі настойлівыя рэкамендацыі аб яго прасоўванні[12]. 26 верасня 1966 года Міхаіл Гарбачоў быў абраны першым сакратаром Стаўрапольскага гаркама КПСС. У тым жа годзе ён упершыню пабываў за мяжой, у ГДР[13]. У 1967 годзе ён завочна скончыў эканамічны факультэт Стаўрапольскага сельскагаспадарчага інстытута(руск.) бел. па спецыяльнасці аграном-эканаміст.

Двойчы кандыдатура Гарбачова разглядалася для пераходу на працу ў КДБ. У 1966 годзе яго прапаноўвалі на пасаду начальніка ўпраўлення КДБ Стаўрапольскага краю, але яго кандыдатура была адвергнутая Уладзімірам Семичастным(руск.) бел.[14]. У 1969 годзе Юрый Андропаў разглядаў Гарбачова як магчымага кандыдата на пасаду намесніка старшыні КДБ СССР[15][16].

Сам Гарбачоў успамінаў, што да абрання першым сакратаром крайкама у яго «былі спробы сысці ў навуку… я здаў мінімум, напісаў дысертацыю»[17].

Гарбачоў наведвае свінагадоўчую гаспадарку ў ГДР, 1966 год.

З 5 жніўня 1968 года — другі сакратар, з 10 красавіка 1970 года — першы сакратар Стаўрапольскага крайкама КПСС. Яго папярэднік на гэтай пасадзе Леанід Яфрэмаў(руск.) бел. сцвярджаў, што прасоўванне Гарбачова адбывалася па патрабаванні з Масквы, хоць Яфрэмаў і знайшоў магчымым вылучыць яго ў свае пераемнікі[11].

Дэпутат Савета Саюза(руск.) бел. Вярхоўнага Савета СССР 9-11 скліканняў (1974—1989) ад Стаўрапольскага краю[18][19][20]. Да 1974 года ўваходзіў у камісію Савета Саюза па ахове прыроды, затым з 1974 па 1979 год — старшыня Камісіі па справах моладзі Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР.

У 1973 годзе кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС, Сакратар ЦК КПСС Пётр Дземічаў(руск.) бел. рабіў яму прапанову ўзначаліць Аддзел прапаганды ЦК КПСС, дзе некалькі гадоў Аляксандр Якаўлеў(руск.) бел. быў выконваючым абавязкі загадчыка. Параіўшыся з Міхаілам Суславым, Гарбачоў адмовіўся[21].

Па сведчанні былога старшыні Дзяржплана Мікалая Байбакова(руск.) бел., ён прапаноўваў Гарбачову пасаду свайго намесніка па пытаннях сельскай гаспадаркі[22].

Пасля зняцця члена Палітбюро Дзмітрыя Палянскага(руск.) бел. з пасады міністра сельскай гаспадаркі СССР (1976) ментар Гарбачова Фёдар Кулакоў(руск.) бел.[23] загаварыў пра пост Міністра сельскай гаспадаркі СССР, але міністрам быў прызначаны Валянцін Месяц(руск.) бел..

Адміністрацыйны аддзел ЦК КПСС прапаноўваў Гарбачова на пост Генеральнага пракурора СССР замест Рамана Рудэнкі(руск.) бел., але яго кандыдатура будучага генеральнага сакратара была адвергнутая членам Палітбюро, Сакратаром ЦК КПСС Андрэем Кірыленкам(руск.) бел.[24].

У 1971-1991 быў членам ЦК КПСС. Па думку самога Гарбачова, яму спрыяў Юрый Андропаў, які спрыяў яго пераводу ў Маскву[25], па незалежных ацэнках, Гарбачову ў большай ступені сімпатызавалі Міхаіл Суслаў і Андрэй Грамыка[9].

17 верасня 1978 года на станцыі Мінеральныя Воды(руск.) бел. Паўночна-Каўказскай чыгункі(руск.) бел. адбылася так званая «сустрэча чатырох генсекаў», якая атрымала пасля некаторую вядомасць, — сустрэліся праездам у Баку Леанід Брэжнеў і яго суправаджальнік, Канстанцін Чарненка з Міхаілам Гарбачовым, як «гаспадаром» Стаўраполля, і Юрыем Андроповым, якія знаходзіліся там на адпачынку ў той жа час. Гісторыкі акцэнтуюць, што 47-гадовы Міхаіл Гарбачоў быў самым маладым партфункцыянерам, кандыдатуру якога Брэжнеў адобрыў у якасці Сакратара ЦК КПСС, сам Гарбачоў згадваў аб некалькіх сваіх сустрэчах з Брэжневым яшчэ да пераезду ў Маскву[24][26].

Як сведчыў Яўген Чазаў(руск.) бел., у размове з ім пасля смерці Ф. Д. Кулакова ў 1978 годзе Брэжнеў «стаў перабіраць у памяці магчымыя кандыдатуры на месца сакратара ЦК, якое вызвалілася, і першым назваў Гарбачова»[27].

27 лістапада 1978 года на Пленуме ЦК КПСС быў абраны Сакратаром ЦК КПСС. 6 снежня 1978 года пераехаў з сям'ёй у Маскву[4]. З 27 лістапада 1979 года па 21 кастрычніка 1980 года — кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС. Старшыня Камісіі заканадаўчых меркаванняў Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР у 1979-84 гадах.

З 21 кастрычніка 1980 года па лістапад 1991 года — член Палітбюро ЦК КПСС, з 9 снежня 1989 года па 19 чэрвеня 1990 года — Старшыня Расійскага бюро ЦК КПСС, з 11 сакавіка 1985 года па 24 жніўня 1991 года — Генеральны сакратар ЦК КПСС(руск.) бел.[28]. На пасаду генеральнага сакратара Гарбачова пасля смерці К. У. Чарненкі вылучыў на пасяджэнні Палітбюро ЦК КПСС 11 сакавіка 1985 года Міністр замежных спраў СССР А. А. Грамыка, прычым Андрэй Андрэевіч адносіў гэта да сваёй асабістай ініцыятывы[29]. У мемуарах былога першага намесніка старшыні КДБ СССР П. Д. Бабкова(руск.) бел. згадваецца, што яшчэ ў пачатку 1985 года з-за хваробы Чарненкі старшыняваў на Палітбюро Гарбачоў, з чаго аўтар робіць выснову, што Міхаіл Сяргеевіч ужо тады быў другой асобай у дзяржаве і пераемнікам на пасадзе генеральнага сакратара[30].

1 кастрычніка 1988 года Міхаіл Гарбачоў заняў пасаду Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР, гэта значыць стаў сумяшчаць вышэйшыя пасады ў партыйнай і дзяржаўнай іерархіі.

Абіраўся дэлегатам XXII(руск.) бел. (1961), XXIV(руск.) бел. (1971) і ўсіх наступных (1976(руск.) бел., 1981(руск.) бел., 1986(руск.) бел., 1990(руск.) бел.) з'ездаў КПСС. З 1970 па 1989 гады — дэпутат Вярхоўнага Савета СССР. Член Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР з 2 ліпеня 1985 года па 1 кастрычніка 1988 года. Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР (1 кастрычніка 1988 года — 25 мая 1989 года). Старшыня Камісіі па справах моладзі Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР (1974-79 гг.); Старшыня Камісіі заканадаўчых здагадак Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР (1979-84 гг.); Народны дэпутат СССР ад КПСС — 1989 (сакавік) — 1990 (сакавік); Старшыня Вярхоўнага Савета СССР (сфарміраваны З'ездам народных дэпутатаў) — 1989 г. (май) — 1990 (сакавік); дэпутат Вярхоўнага Савета РСФСР(руск.) бел. (19801990).

15 сакавіка 1990 года на трэцім пазачарговым З'ездзе народных дэпутатаў СССР Міхаіл Гарбачоў быў абраны Прэзідэнтам СССР(руск.) бел.[31][32][33][34]. Адначасова да снежня 1991 года з'яўляўся Старшынёй Савета абароны СССР(руск.) бел., Вярхоўным Галоўнакамандуючым Узброеных Сіл СССР. Палкоўнік запасу.

Падчас падзей жніўня 1991 года кіраўнік ДКНС[35], віцэ-прэзідэнт СССР(руск.) бел. Генадзь Янаеў(руск.) бел. абвясціў аб уступленні ў пасаду в. а. прэзідэнта, спаслаўшыся на хваробу Гарбачова[36]. Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР абвясціў гэтае рашэнне фактычным зняццем Гарбачова ад улады і запатрабаваў яго адмяніць[37]. Па сцвярджэнні самога Гарбачова і асоб, якія знаходзіліся з ім, ён быў ізаляваны ў Фаросе(руск.) бел.[38] (па заявах некаторых былых членаў ГКЧП, іх прыхільнікаў і адвакатаў, ізаляцыі не было[39][40][41]). Пасля самароспуску ГКЧП і арышту яго былых членаў Гарбачоў вярнуўся з Фароса ў Маскву, па вяртанні аб сваім «зняволенні» сказаў: «Майце на ўвазе, сапраўднай праўды ніхто не даведаецца»[42][9]. 24 жніўня 1991 года абвясціў аб складанні паўнамоцтваў Генеральнага сакратара ЦК[43]. У лістападзе 1991 Гарбачоў выйшаў з КПСС[44].

РСДРП — РСДРП(б) — РКП(б) —
УКП(б) — КПСС

Гісторыя партыі
Кастрычніцкая рэвалюцыя
Ваенны камунізм
Новая эканамічная палітыка
Ленінскі заклік
Сталінізм
Хрушчоўская адліга
Перыяд застою
Перабудова

Партыйная арганізацыя
Палітбюро
Сакратарыят
Аргбюро
Цэнтральны Камітэт
Абкам
Акругкам
Гаркам
Райкам
Парткам

Кіраўнікі партыі
Уладзімір Ленін
Іосіф Сталін
Мікіта Хрушчоў
Леанід Брэжнеў
Юрый Андропаў
Канстанцін Чарненка
Міхаіл Гарбачоў

Статут
З'езды партыі
Канферэнцыі партыі
ВЛКСМ
Праўда
Ленінская гвардыя
Апазіцыі ў УКП(б)
Вялікі тэрор
Антыпартыйная група
Генеральная лінія партыі

Руская партыя
Еўсекцыя

4 лістапада 1991 года старэйшы памочнік Генеральнага пракурора СССР, начальнік упраўлення генеральнай пракуратуры СССР па наглядзе за выкананнем законаў аб дзяржаўнай бяспецы Віктар Ілюхін(руск.) бел. распачаў супраць Гарбачова крымінальную справу па артыкуле 64 Крымінальнага Кодэкса РСФСР(руск.) бел. (Здрада Радзіме) у сувязі з падпісаннем ім пастаноў Дзяржсавета СССР(руск.) бел. ад 6 верасня 1991 года аб прызнанні незалежнасці Літвы, Латвіі і Эстоніі. У выніку прыняцця гэтых пастаноў быў парушаны Закон СССР ад 3 красавіка 1990 года «Аб парадку рашэння пытанняў, звязаных з выхадам саюзнай рэспублікі са складу СССР», паколькі у гэтых рэспубліках не праводзіліся рэферэндумы аб выхадзе з складу Саюза ССР і для іх не быў устаноўлены пераходны перыяд для разгляду ўсіх спрэчных пытанняў[45][46]. Генеральны пракурор СССР Мікалай Трубін(руск.) бел. закрыў справу ў сувязі з тым, што рашэнне аб прызнанні незалежнасці прыбалтыйскіх рэспублік не прымаў асабіста прэзідэнт, а Дзяржсавет[47]. Праз два дні Ілюхін быў звольнены з органаў пракуратуры[48].

8 снежня 1991 года прэзідэнт РСФСР Б. Ельцын, прэзідэнт Украіны Л. Краўчук і старшыня Вярхоўнага Савета Беларускай ССР С. Шушкевіч падпісалі Белавежскае пагадненне аб спыненні існавання СССР і аб стварэнні СНД. У дзень падпісання белавежскага пагаднення з Гарбачовым сустрэўся віцэ-прэзідэнт Расіі Аляксандр Руцкой, які ўгаворваў прэзідэнта СССР арыштаваць Ельцына, Шушкевіча і Краўчука. Гарбачоў млява запярэчыў Руцкому: «Не панікуйце… У пагаднення няма юрыдычнай асновы… Прыляцяць, мы збярэмся ў Нова-Агарове. Да Новага года будзе Саюзны дагавор!»[49]. Гарбачоў праз 25 гадоў растлумачыў, чаму не стаў іх арыштоўваць:"Я думаю, гэта пахла грамадзянскай вайной. Гэта небяспечна. Гэта выглядала б, што я накшталт як для таго, каб утрымаць уладу, пайшоў на такое, хоць трэба было дэмакратычнымі шляхамі дамагацца"[50][51].

На наступны дзень пасля падпісання пагаднення прэзідэнт СССР М. С. Гарбачоў зрабіў заяву, у якой гаворыцца, што кожная саюзная рэспубліка мае права выхаду з Саюза, але лёс шматнацыянальнай дзяржавы не можа быць вызначана воляй кіраўнікоў трох рэспублік. Пытанне гэта павіненна вырашацца толькі канстытуцыйным шляхам з удзелам усіх саюзных рэспублік і улікам волі іх народаў. Таксама гаварылася аб неабходнасці склікання з'езда народных дэпутатаў СССР[52].

18 снежня, у сваім пасланні удзельнікамі сустрэчы ў Алма-Аце па фарміраванні СНД, Гарбачоў прапанаваў назваць СНД «Садружнасцю еўрапейскіх і азіяцкіх дзяржаў» (СЕАД). Таксама ён прапанаваў, каб пасля ратыфікацыі пагаднення аб стварэнні СНД усімі саюзнымі рэспублікамі (акрамя прыбалтыйскіх), было праведзена заключнае пасяджэнне Вярхоўнага Савета СССР, які прыняў б сваю пастанову аб спыненні існавання Савецкага Саюза і перадачы ўсіх яго законных правоў і абавязацельстваў садружнасці еўрапейскіх і азіяцкіх дзяржаў[53].

21 снежня па рашэнні Савета кіраўнікоў дзяржаў СНД, сыходзячы Прэзідэнт СССР атрымаў пажыццёвыя льготы: спецыяльную пенсію, медыцынскае забеспячэнне ўсёй сям'і, асабістую ахову, дзяржаўную дачу[54] і за ім была замацаваная персанальная аўтамашына. Рашэнне гэтых пытанняў было ўскладзена на Урад РСФСР[55].

25 снежня 1991 года Гарбачоў у тэлезвароце да народу абвясціў аб спыненні сваёй дзейнасці на пасадзе прэзідэнта СССР і падпісаў указ аб перадачы кіравання стратэгічнай ядзернай зброяй(руск.) бел. прэзідэнту Расіі Барысу Ельцыну. Пасля гэтага над Крамлём быў спушчаны дзяржаўны сцяг СССР[56][57]. Адразу пасля адстаўкі экс-прэзідэнт СССР даў інтэрв'ю амерыканскай тэлекампаніі CNN[58]. Як потым успамінаў Гарбачоў: «На працягу 17 дзён, якія рушылі за Белавежскімі пагадненнямі, я чакаў рэакцыі з боку інтэлігенцыі, з боку людзей. Вядома, краіна знаходзілася ў шоку. Але ніхто не выйшаў на вуліцы[К 1]. Здавалася, што лёс СССР быў толькі маёй праблемай. Указа аб маёй адстаўцы не было. Я прыняў гэта рашэнне самастойна»[62].

Дзейнасць на пасадзе генеральнага сакратара ЦК КПСС і прэзідэнта СССР[правіць | правіць зыходнік]

Знаходзячыся на вяршыні ўлады, Гарбачоў ў студзені 1987 года на пленуме ЦК КПСС даў старт палітыцы «перабудовы», якая ў далейшым прывяла да рынкавай эканомікі, свабодных выбараў, знішчэння манапольнай улады КПСС і распаду СССР[63]. Аляксандр Якаўлеў(руск.) бел. адзначаў, што яшчэ ў 1985 годзе прапанаваў Гарбачову план змяненняў у краіне, накіраваны на злом савецкага ладу, але Гарбачоў адказаў, што «пакуль рана», на думку А. Якаўлева, Гарбачоў тады яшчэ не думаў, што «з савецкім ладам пара канчаць»[64].

Дынаміка нета-каэфіцыента ўзнаўлення насельніцтва ў РСФСР з 1979 года[65]

Кароткі спіс ініцыятыў і падзей, якія прама ці ўскосна звязаны з Гарбачовым:

  • Паскарэнне(руск.) бел. — вылучаны 20 красавіка 1985 года лозунг, звязаны з абяцаннямі рэзка падняць прамысловасць і дабрабыт народа за кароткія тэрміны; кампанія прывяла да паскоранага выбывання вытворчых магутнасцяў, спрыяла пачатку кааператыўнага руху і падрыхтавала перабудову.
  • Антыалкагольная кампанія ў СССР(руск.) бел., распачатая 17 мая 1985 года, прывяла да павышэння на 45 % коштаў на алкагольныя напоі[66], скарачэння вытворчасці алкаголю, высячэння вінаграднікаў[67][68], знікнення цукру ў крамах з прычыны самагонаварэння і ўводу картак на цукар, але і павелічэння працягласці жыцця сярод насельніцтва, зніжэння ўзроўню злачынстваў, учыненых на глебе алкагалізму[69][70]. Аўтарамі ідэі былі Ягор Лігачоў(руск.) бел. і Міхаіл Саломенцаў(руск.) бел., якіх Гарбачоў актыўна падтрымаў. Па ацэнцы старшыні ўрада СССР Мікалая Рыжкова, на «барацьбе за цвярозасць» краіна страціла 62 млрд савецкіх рублёў[71]. У 2015 годзе Гарбачоў прызнаў, што антыалкагольная кампанія, у тым выглядзе, як яна праводзілася, была памылкай[72].
  • У снежні 1985 года Гарбачоў, параіўшыся са сваім бліжэйшым паплечнікам, сакратаром ЦК КПСС Я. К. Лігачовым(руск.) бел., насуперак парадзе прэм'ер-міністра М. І Рыжкова, прыняў рашэнне прызначыць першым сакратаром Маскоўскага гаркама КПСС Б. М. Ельцына[71].
  • 8 красавіка 1986 года адбыўся візіт Гарбачова ў Тальяці, дзе ён наведаў «Волжскі Аўтазавод». Вынікам гэтага візіту стала рашэнне аб стварэнні на базе флагмана айчыннага машынабудавання навукова-вытворчага прадпрыемства — галіновага навукова-тэхнічнага цэнтра (НТЦ) ААТ «АўтаВАЗ», што з'явілася значнай падзеяй савецкага аўтапрама. На сваім выступе ў Тальяці Гарбачоў упершыню выразна прамаўляе слова «перабудова», гэта было падхоплена СМІ і стала лозунгам распачатай новай эпохі ў СССР[73][74].
  • 1 мая 1986 года, пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС, па ўказанні Гарбачова, з мэтай недапушчэння панікі сярод насельніцтва, у Кіеве, Мінску і іншых гарадах рэспублік былі праведзены першамайскія дэманстрацыі з рызыкай для здароўя прысутных людзей[75][76][77].
  • 15 мая 1986 года пачалася кампанія ўзмацнення барацьбы з непрацоўнымі даходамі(руск.) бел., якая на месцах разумелася як барацьба супраць рэпетытараў, прадаўцоў кветак, шафёраў, якія падвозяць пасажыраў, і прадаўцоў хатняга хлеба ў Сярэдняй Азіі. Кампанія была неўзабаве згорнутая ў сувязі з увядзеннем першых элементаў рыначнай эканомікі ў СССР.
  • 19 лістапада 1986 года выдаецца Закон СССР «Аб індывідуальнай працоўнай дзейнасці» (згодна з законам — «грамадска карысная дзейнасць грамадзян па вытворчасці тавараў і аказанні платных паслуг, не звязаная з іх працоўнымі адносінамі з дзяржаўнымі, кааператыўнымі, іншымі грамадскімі прадпрыемствамі, установамі, арганізацыямі і грамадзянамі, а таксама з унутрыкалгаснымі працоўнымі адносінамі»), які упершыню за дзесяцігоддзі замацоўвае права грамадзян СССР на прыватнае прадпрымальніцтва (у дробных формах) і дае такому заканадаўчае рэгуляванне.
  • Вяртанне ў канцы 1986 года з палітычнай спасылкі савецкага навукоўца і дысідэнта, лаўрэата Нобелеўскай прэміі А. Д. Сахарава, спыненне крымінальных пераследаў за іншадумства.
  • Перавод прадпрыемстваў на гасразлік, самаакупнасць, самафінансаванне — увядзенне першых элементаў рыначнай эканомікі ў СССР, паўсюднае ўкараненне кааператываў — прадвеснікаў прыватных прадпрыемстваў, зняцце абмежаванняў з валютных аперацый.
  • Перабудова з чаргаваннем нерашучых і рэзкіх мер і контрзахадаў па ўвядзенні або па абмежаванні рынкавай эканомікі і дэмакратыі.
  • У студзені 1987 гады на пасяджэнні Палітбюро ЦК КПСС, у якіх абмяркоўвалася адказнасць вышэйшых партыйных кадраў, адбываецца першы востры публічны канфлікт Гарбачова і Ельцына. З гэтага часу Гарбачоў рэгулярна падвяргаецца крытыцы з боку Ельцына, пачынаецца супрацьстаянне двух лідэраў[78].
  • Рэформа ўлады, увядзенне выбараў у Вярхоўны Савет СССР і мясцовыя Саветы на альтэрнатыўнай аснове.
  • Кадравыя змены ў Палітбюро ЦК КПСС, адстаўка многіх партыйных функцыянераў сталага ўзросту (1988)[79]. У 1989 годзе больш за 100 членаў ЦК КПСС былі адпраўленыя Гарбачовым на пенсію[9]
  • Галоснасць, фактычнае зняцце партыйнай цэнзуры на сродкі масавай інфармацыі і творы мастацтва.
  • Пасмяротная адмена ў верасні 1989 года ўзнагароджання Л. І. Брэжнева ордэнам «Перамога» — як супярэчнага статуту ордэна[80].
  • Жорсткія меры па лакалізацыі нацыянальных канфліктаў, — у прыватнасці, разгон мітынгу моладзі ў Алма-Аце, увод войскаў у Азербайджан, разгон дэманстрацыі ў Грузіі 9 красавіка 1989 года, пачатак шматгадовага канфлікту ў Нагорным Карабаху (1988), супрацьдзеянне сепаратысцкім памкненням прыбалтыйскіх рэспублік, а затым прызнанне 6 верасня 1991 года іх незалежнасці ад СССР.
  • Знікненне прадуктаў з крамаў, прыхаваная інфляцыя, увядзенне картачнай сістэмы на многія віды прадуктаў харчавання ў 1989 годзе. Для перыяду праўлення Гарбачова характэрна вымыванне тавараў з крамаў, у выніку напампоўвання эканомікі безнаяўнымі рублямі, а пасля — гіперінфляцыя.
  • Пры Гарбачове знешні доўг Савецкага Саюза працягнуў расці. Прыкладныя дадзеныя такія: 1985 год, знешні доўг — 31,3 млрд даляраў; 1991 год, знешні доўг — 70,3 млрд даляраў[81].
  • Рэформа КПСС, якая прывяла да ўтварэння ўнутры яе некалькіх палітычных платформаў, а ў далейшым — адмена аднапартыйнай сістэмы і зняцце з КПСС канстытуцыйнага статусу «кіруючай і накіроўваючай сілы».
  • Рэабілітацыя ахвяраў сталінскіх рэпрэсій, не рэабілітаваных раней пры Хрушчове.
  • Паслабленне кантролю над сацыялістычным лагерам (дактрына Сінатры(руск.) бел.), што прывяло, у прыватнасці, да змены ўлады ў большасці сацыялістычных краін, аб'яднанню Германіі 1990, заканчэнню халоднай вайны (апошняе ў ЗША звычайна расцэньваецца як перамога амерыканскага блока[82]).
  • Спыненне вайны ў Афганістане і вывад савецкіх войскаў на 15 лютага 1989 года.
  • Увядзенне савецкіх войскаў у Баку ў ноч з 19 на 20 студзеня 1990 года, супраць Народнага фронту Азербайджана(руск.) бел.. Больш за 130 загінулых, у тым ліку жанчын і дзяцей.
  • 7 лістапада 1990 года слесар Аляксандр Шмонаў(руск.) бел. здзейсніў няўдалы замах на Гарбачова[83].
  • Адраджэнне з 7 студзеня 1991 года традыцыі святкавання праваслаўнага Раства(руск.) бел. на дзяржаўным узроўні, аб'ява яго непрацоўным днём[84].

Знешняя палітыка[правіць | правіць зыходнік]

Адносіны з Захадам[правіць | правіць зыходнік]

З пачатку 1970-х гадоў Гарбачоў (будучы першым сакратаром Стаўрапольскага крайкама КПСС) з жонкай неаднаразова наведвалі краіны Захаду. У 1971 годзе Гарбачовы ўпершыню апынуліся за мяжой і здзейснілі шматдзённую паездку па Італіі. Спыніліся для адпачынку на Сіцыліі, у прадмесці Палерма, гасцініцы-кааператыве сацыялістаў Città del Mare[85]. У 1972 годзе Гарбачоў наведаў Бельгію, у 1975 — ФРГ, у 1976 — Францыю. У верасні 1977 года па запрашэнні Французскай камуністычнай партыі(руск.) бел. пара Гарбачовых здзейсніла на легкавой машыне з перакладчыкам трохтыднёвы тур па дзесятках гарадоў Францыі. Ні ў адной з гэтых паездак Гарбачова не прымалі першыя асобы дзяржаў, аднак ён шмат сустракаўся з палітыкамі і прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасці на рэгіянальным узроўні, што ўплывала на яго светапогляд.

Вядомасць ў палітычных колах Захаду Гарбачову ўпершыню прынёс яго візіт у маі 1983 года ў Канаду, куды ён адправіўся на тыдзень з дазволу генеральнага сакратара Андропава. Прэм'ер-міністр Канады П'ер Трудо, па ўспамінах Аляксандра Якаўлева(руск.) бел., стаў першым буйным заходнім лідарам, які асабіста прыняў Гарбачова і паставіўся да яго з сімпатыяй[86]. Сустрэўшыся таксама і з іншымі канадскімі палітыкамі, Гарбачоў набыў рэпутацыю амбіцыйнага і энергічнага палітычнага дзеяча, які рэзка кантраставаў з састарэлымі калегамі па Палітбюро ЦК КПСС і выяўляў актыўную цікавасць да заходніх метадаў кіравання эканомікай і да заходніх маральных каштоўнасцяў, уключаючы дэмакратыю. У значнай меры поспеху Гарбачова на першых міжнародных агледзінах і фарміраванні яго пазітыўнага іміджу на Захадзе спрыяў пасол СССР у Канадзе(руск.) бел., будучы паплечнік генеральнага сакратара Аляксандр Якаўлеў[87].

Наступны характэрны па сваім змесце і наступствам візіт Гарбачоў здзейсніў у снежні 1984 года, калі пасля перыяду ахалоджвання савецка-брытанскіх адносін(руск.) бел. наведаў Лондан. Па запрашэнні прэм'ер-міністра Маргарэт Тэтчэр[88], з якой пазнаёміўся ў лютым таго ж года на пахаванні Андропава, Гарбачоў прыбыў у Вялікабрытанію на чале невялікі парламенцкай дэлегацыі, у якасці старшыні Камісіі па замежных справах Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР (гэты пост ён займаў у 1984—1985). Паводле апублікаваных сведчанняў Леаніда Замяціна(руск.) бел. ў кнізе «Горбі і Мэгі» (1995), у ходзе перамоваў з Тэтчэр, якія праходзілі ў нефармальнай і давернай атмасферы ў загараднай рэзідэнцыі Чэкерс, Гарбачоў засяродзіўся на раззбраенчай праблематыцы, а для пераканаўчасці прадэманстраваў суразмоўніцы карту напрамкаў ракетных удараў па Вялікабрытаніі, падрыхтаваную ў СССР на выпадак вайны[89]. Прыйшоўшы да агульнай высновы аб недапушчальнасці падобнага развіцця падзей, перагаворшчыкі дамовіліся аб працягу дыялогу, заклалі падмурак сучасных адносін паміж Усходам і Захадам, зрабілі гістарычны ўклад у спыненне «халоднай вайны»[86][87][90][91]. Меморандум переговоров был опубликован в 2016 году[92][93].

Прыйшоўшы да ўлады, Гарбачоў паспрабаваў палепшыць адносіны з ЗША(руск.) бел. і Заходняй Еўропай. Адной з прычын гэтага было жаданне знізіць ваенныя выдаткі(руск.) бел. (каля 25 % дзяржбюджэту СССР). СССР быў не ў стане вытрымліваць гонку ўзбраенняў з ЗША і НАТА.

Па меры пагаршэння эканамічнай сітуацыі ў краіне(руск.) бел. савецкае кіраўніцтва разглядала скарачэнне ўзбраенняў і ваенных выдаткаў як спосаб рашэння фінансавых праблем, таму не патрабавала ад сваіх партнёраў гарантый і адэкватных крокаў, губляючы пры гэтым свае пазіцыі на міжнароднай арэне.

— Внешняя политика СССР во второй половине 1980-х годов[94].

За гады свайго кіравання Гарбачоў высунуў шэраг мірных ініцыятыў і абвясціў палітыку «новага мыслення» у міжнародных справах. Урад СССР у аднабаковым парадку абвясціў мараторый на выпрабаванне ядзернай зброі(руск.) бел.. Аднак падобныя ініцыятывы савецкага кіраўніцтва часам расцэньваліся заходнімі партнёрамі як праява слабасці і не суправаджаліся сустрэчнымі крокамі. Так, са скасаваннем у 1991 годзе Арганізацыі Варшаўскага дагавора супрацьлеглы яму блок НАТА не толькі працягнуў дзейнасць, але і прасунуў свае межы далёка на ўсход, да рубяжоў Расіі.

З прэзідэнтам ЗША Рональдам Рэйганам Гарбачоў з 1985 па 1988 год правёў чатыры вялікія двухбаковыя сустрэчы, якія азначалі істотнае пацяпленне адносін паміж СССР і Захадам. Першы абмен лістамі адбыўся ў сакавіку-красавіку 1985 года[93]. Першая сустрэча і асабістае знаёмства двух лідэраў, уключаючы шпацыр тэт-а-тэт, адбылася 19 лістапада 1985 года ў Жэневе, калі адносіны СССР і ЗША знаходзіліся ў пункту замярзання (кіраўнікі дзвюх дзяржаў з-за вайны ў Афганістане не сустракаліся 6 гадоў). Другі саміт адбыўся ў Ісландыі 12-13 кастрычніка 1986 года, абмяркоўвалася, у прыватнасці, амерыканская праграма Стратэгічная абаронная ініцыятыва(руск.) бел. (САІ). На перамовах, якія прайшлі ў старажытным драўляным асабняку Хёўдзі ў цэнтры Рэйк'явіка, Гарбачоў і Рэйган не змаглі дасягнуць кансенсусу і падпісаць дамову, але значна прасунуліся наперад у дыялогу па скарачэнні сістэм супрацьракетнай абароны, ушчыльную падышлі да пагаднення аб поўным ядзерным раззбраенні. 8 снежня 1987 года Гарбачоў і прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган падпісалі ў Вашынгтоне бестэрміновы Дагавор аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці(руск.) бел., які ўступіў у сілу 1 чэрвеня 1988 года. Краіны-ўдзельніцы дагавора абавязаліся не вырабляць, не выпрабоўваць і не разгортваць балістычныя і крылатыя ракеты наземнага базіравання сярэдняй (ад 1000 да 5500 кіламетраў) і малой (ад 500 да 1000 кіламетраў) далёкасці. З 29 мая па 2 чэрвеня 1988 года Рэйган быў госцем Гарбачова ў Маскве, здзейсніўшы афіцыйны візіт у СССР, падчас якога на Краснай плошчы абвясціў, што больш не разглядае Савецкі Саюз як Імперыю зла(руск.) бел.[95][96][97][98].

2-3 снежня 1989 года на фоне крушэння камуністычных рэжымаў і бурных пераменаў ва Усходняй Еўропе, падзення Берлінскай сцяны адбылася сустрэча Гарбачова і новага амерыканскага прэзідэнта Дж. Буша-старэйшага на Мальце. Перамовы праходзілі два дні ў штармавое надвор'е на борце цеплахода «Максім Горкі», які прышвартаваўся да пірса ў Ла-Валеце. Па выніках сустрэчы не было падпісана ніякіх пагадненняў і нават не выпушчана сумеснае камюніке, што спарадзіла мноства чутак пра новую хвалю астуджэння савецка-амерыканскіх адносін. Лідэры абмяркоўвалі пытанні франтальнага скарачэння ядзернай і хімічнай зброі, сітуацыю ў Цэнтральнай Амерыцы — на Кубе, дзе рэжым Кастра адставаў ад працэсаў пераменаў у свеце, у Панаме, у Нікарагуа, дзе ішла грамадзянская вайна і куды СССР пастаўляў зброю для падтрымкі рэжыму сандыністаў(руск.) бел., а таксама на Філіпінах і ва Усходняй Еўропе. Гарбачоў перадаў Бушу складзеную савецкай знешняй разведкай(руск.) бел. карту натаўскіх ваенных баз, разгорнутых па перыметры межаў СССР і ўсходняга блока. Адкарэктаваўшы загадзя падрыхтаваную гаворку, Гарбачоў завяршыў яе словамі: «Перад тварам пераменаў ЗША і СССР проста асуджаныя на дыялог, узаемадзеянне, на супрацоўніцтва. Іншага не дадзена. Але для гэтага трэба пазбавіцца ад погляду адзін на аднаго як на ворагаў». У шматлікіх крыніцах сустрэча Гарбачова і Буша на Мальце звязваецца са сканчэннем «халоднай вайны»[99].

24 снежня 1989 года дзяржсакратар Д. Бэйкер у развіццё мер даверу, узгодненых на Мальце, інфармаваў Гарбачова, што ЗША не будуць пярэчыць, калі СССР і яго саюзнікі па Варшаўскай пакту ажыццявяць умяшанне ў Румыніі з мэтай прадухіліць крывавую развязку крызісу рэжыму Чаўшэску. Гарбачоў адказаў адмовай[9][100].

Усяго за шэсць гадоў знаходжання на пасадзе Генеральнага сакратара ЦК КПСС Гарбачоў 11 разоў сустракаўся з прэзідэнтамі ЗША: пяць разоў з Р. Рэйганам, шэсць — з Д. Бушам-старэйшым.

Гарбачоў быў першым савецкім лідэрам, хто здзейсніў дзяржаўны візіт у Італію і Ватыкан. Першыя перамовы на вышэйшым узроўні адбыліся ў Рыме 29-30 лістапада 1989 года, яны канчаткова падвялі рысу пад перыядам недаверу і нацягнутых адносін(руск.) бел., звязаных з удзелам Італіі паўстагоддзя раней у гітлераўскай кааліцыі. 1 снежня 1989 года Гарбачоў быў прыняты Папам Янам Паўлам II, другі раз прэзідэнт СССР наведаў Ватыкан 18 лістапада 1990 года. Гэтыя сустрэчы аказалі ўплыў на стаўленне Гарбачова да хрысціянскіх каштоўнасцяў (нягледзячы на ​​тое, што сам ён лічыць сябе атэістам), праз паўтара месяца, 7 студзеня 1991 года праваслаўнае Раство было абвешчана ў СССР дзяржаўным святам-выхадных днём. Пры прэзідэнце Гарбачове 15 сакавіка 1990 Савецкі Саюз і Ватыкан упершыню ўсталявалі дыпламатычныя адносіны і абмяняліся пасольствамі[101][102].

У 1989—1990 гады Гарбачоў адыграў ключавую ролю ў аб'яднанні Германіі, нягледзячы на ​​тое, што Маргарэт Тэтчар і Франсуа Мітэран спрабавалі затармазіць тэмпы інтэграцыйнага працэсу і выказвалі апасенні перад магчымасцю новага «дамінавання» Германіі ў Еўропе. У маскоўскім Дагаворы аб канчатковым урэгуляванні з Германіяй(руск.) бел., які ўзгадніў Гарбачоў і ад імя СССР 12 верасня 1990 года падпісаў міністр замежных спраў Эдуард Шэварднадзэ, зафіксавана, што ва ўсходняй частцы Германіі, на тэрыторыі былой ГДР, не стануць стварацца новыя ваенныя структуры НАТА, разгортвацца дадатковае войска, не будзе размяшчацца зброя масавага знішчэння. Дадзеныя абавязацельствы выконваюцца і ў XXI стагоддзі. Аб пашырэнні жа НАТА на ўсход у маскоўскім Дагаворы 1990 года нічога сказана не было: выбар ЗША і іх саюзнікаў у карысць пашырэння Паўночнаатлантычнага альянсу на ўсход канчаткова сфармаваўся ў 1993 годзе, праз два гады пасля спынення прэзідэнцкіх паўнамоцтваў Гарбачова[103].

21 лістапада 1990 года Гарбачовым ад асобы СССР разам з кіраўнікамі 35 дзяржаў Еўропы, ЗША і Канады была падпісана «Парыжская хартыя(руск.) бел.», дзе ў якасці формы прасоўвання да аб'яднанай Еўропы меркавалася магчымасць стварэння Савета бяспекі для Еўропы. Аднак гэтая ідэя не была рэалізавана. У лістападзе 2014 года, у інтэрв'ю «Расійскай газеце(руск.) бел.» і падчас свайго візіту ў Берлін на 25-гадовы юбілей падзення(руск.) бел. Берлінскай сцяны, Гарбачоў заявіў, што з-за адмовы ад гэтай перспектыўнай ідэі «еўрапейскае развіццё набыло аднабокі характар​​», а да восені 2014 года «у наяўнасці крызіс еўрапейскай бяспекі»[103][104].

Апошні візіт Гарбачова за мяжу ў якасці кіраўніка дзяржавы адбыўся 30 кастрычніка 1991 года, калі прэзідэнт СССР у разгар дзейнасці над праектамі Саюзнага дагавора вылецеў у Мадрыд на мірную канферэнцыю па Блізкім Усходзе[105].

Як успамінаў памочнік генеральнага сакратара і прэзідэнта СССР Анатоль Чарняеў(руск.) бел., пасля завяршэння афіцыйнай праграмы любога замежнага візіту Гарбачоў звычайна ладзіў «таварыскую вячэру» для шматлікіх суправаджальных асоб — навукоўцаў, журналістаў, экспертаў і персаналу усялякіх службаў: «Як правіла, на такіх сходах пад віно развязваліся гарачыя дыскусіі па самых нечаканых тэмах». У прыватнасці, Гарбачоў дазваляў ў вольным духу абмяркоўваць уварванне савецкіх войскаў у Чэхаславакію 1968 года[9].

Да сваіх недахопаў, якія абцяжарвалі непасрэдныя зносіны з заходнімі лідэрамі, Міхаіл Сяргеевіч адносіў невалоданне англійскай мовай. Раіса Максімаўна з Маргрэтэ Тэтчэр мела зносіны на англійскай, а «я не мог», самакрытычна адзначаў Гарбачоў у верасні 2014 года. З пакалення вышэйшых партыйных функцыянераў, якія працавалі пры Гарбачове, «амаль ніхто не ведаў замежных моў»[10].

Вывад войскаў з Афганістана(руск.) бел., падзенне Берлінскай сцяны, ліквідацыя буйных груповак савецкіх войскаў за мяжой (ГСВГ(руск.) бел., ЦГВ(руск.) бел., ПдГВ, ПнГВ(руск.) бел., ГСВМ(руск.) бел.) і перамога дэмакратычных сіл ва Усходняй Еўропе, распад Варшаўскага дагавора — усё гэта, на думку некаторых аналітыкаў, стала сімвалам пройгрышу СССР у халоднай вайне[94].

Афганская война[правіць | правіць зыходнік]

Афіцыйнае прызнанне адказнасці кіраўнікоў СССР за трагедыю ў Катыні[правіць | правіць зыходнік]

22 лютага 1990 года загадчык Міжнароднага аддзела ЦК КПСС Валянцін Фалін(руск.) бел. накіраваў на імя Гарбачова запіску, у якой паведаміў аб новых архіўных знаходках, якія даказваюць сувязь паміж адпраўкай палякаў з лагераў вясной 1940 года і іх расстрэлам . Ён паказваў, што апублікаванне такіх матэрыялаў цалкам падарве афіцыйную пазіцыю савецкага ўрада (аб «недаказанасці» і «адсутнасці дакументаў») і рэкамендаваў тэрмінова вызначыцца з новай пазіцыяй. У сувязі з гэтым прапаноўвалася паведаміць прэзідэнту Польшчы Войцеху Ярузельскаму, што прамых сведчанняў (загадаў, распараджэнняў і т. д.), якія дазваляюць назваць дакладны час і канкрэтных вінаватых катынскай трагедыі, не знойдзена, але «на падставе азначаных індыцый можна зрабіць выснову аб тым, што гібель польскіх афіцэраў у раёне Катыні — справа рук НКУС і персанальна Берыі і Мяркулава»[106].

13 красавіка 1990 года, падчас візіту ў Маскву Ярузельскага была апублікавана заява ТАСС пра катынскую трагедыю.

Далейшае жыццё[правіць | правіць зыходнік]

Пасля спынення дзейнасці КПСС і распаду СССР (Белавежскія пагадненні, 1991) М. Гарбачоў пайшоў у адстаўку з пасад генсека ЦК КПСС і прэзідэнта СССР.

Са снежня 1991 прэзідэнт Міжнароднага фонду сацыяльна-эканамічных і паліталагічных даследаванняў («Гарбачоў-Фонд», пачаў працу ў 1992 годзе).

Прэміі і ўзнагароды[правіць | правіць зыходнік]

Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1990).

Беларускія пераклады[правіць | правіць зыходнік]

  • Перабудова і новае мысленне для нашай краіны і для ўсяго свету. Мн., 1988.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Горбачёв Михаил Сергеевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. гл. ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. Хусаинов Р. В. Перестройка Горбачева, Лекции по истории/Россия и мир XX век
  3. Философия: Энциклопедический словарь / Под ред. А. А. Ивина — Москва: Гардарики, 2004. — 1074 с. — ISBN 5–8297–0050–6.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Международный фонд социально-экономических и политологических исследований (Горбачев-Фонд) - Михаил Горбачев - Биография. Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2013. Праверана 20 красавіка 2013.
  5. Николай Зенькович Самые секретные родственники — М.: Olma Media Group, 2005. — С. 81-82. — 520 с. — ISBN 5948504085.
  6. Тэлеперадача «Познер» з удзелам Міхаіла Гарбачова 1 снежня 2008, Першы канал
  7. 7,0 7,1 Михаил Горбачев: `Что бы ни происходило с Россией, назад она уже не вернется` // Пресс-конференция в ИА «Росбалт(руск.) бел.», 2 апреля 2005
  8. у «Биографическом словаре Советского Союза», які выйшаў у Лондане, адзначаецца: «Узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга — вельмі высокая ўзнагарода падлетку ў СССР» [1]
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Олег Кашин «Люди на кухне относились к Горбачёву как к диктатору». Культура—Книги. Gazeta.ru (2014-11-15). Архівавана з першакрыніцы 15 лістапада 2014. Праверана 15 лістапада 2014.
  10. 10,0 10,1 Велигжанина А. Откровенное признание Михаила Горбачева: Мы с Раисой потеряли сына. nsk.kp.ru (2016-03-02). Праверана 16 сакавіка 2016.
  11. 11,0 11,1 Гаврилюк А. В. Л. Н. Ефремов: Политический портрет первого секретаря Курского обкома КПСС. Учёные записки: электронный научн. журн. Курск. гос. ун-та. Т. 2, № 3. С. 21—30. scientific-notes.ru (2011). Праверана 16 сакавіка 2016.
  12. Гаврилюк, 2011, с. 24
  13. Горбачёв открыл в столице Германии выставку в честь падения Берлинской стены
  14. Испытание свободой
  15. Особая папка Леонида Млечина.
  16. Игорь Фроянов, Отступать некуда, позади страна
  17. [ Радио Свобода: Наши гости: Лицом к лицу ]. Архівавана з першакрыніцы 3 красавіка 2013. Праверана 1 красавіка 2013.
  18. Депутаты Верховного Совета СССР. 9 созыв. Издание Президиума Верховного Совета СССР. — М., 1974. — 550 с.
  19. Список депутатов Верховного Совета СССР 10 созыва
  20. Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва
  21. П.
  22. Все идет по плану // Экспресс газета
  23. Литературная Россия
  24. 24,0 24,1 Михаил Горбачев / Жизнь и реформы. Книга 1
  25. Дмитрий Гордон. Михаил Горбачёв: «Андропов сказал: „Мы не знаем страны, в которой живём“ — вот мы и начали её узнавать»
  26. Читать «Михаил Горбачёв. Жизнь до Кремля.» — Зенькович Николай Александрович — Страница 54 — ЛитМир.net
  27. «Кремлёвские пилюли» не дарят бессмертия, но спасают от запоров - Новости Санкт-Петербурга - Фонтанка.Ру. Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2013. Праверана 21 красавіка 2013.
  28. Как Горбачёв стал генсеком
  29. Андрей Громыко пожалел, что продвинул Горбачёва на пост Генсека
  30. Бобков Ф. Д. КГБ и власть. Москва. Издательство «Ветеран МП», 1995. На заседаниях Политбюро. С.168—170
  31. Протокол № 3 Счётной Комиссии внеочередного третьего Съезда народных депутатов СССР о результатах тайного голосования по выборам Президента СССР 14 марта 1990 г.
  32. Постановление Съезда народных депутатов СССР от 15 марта 1990 г. № 1362-I «О Президенте Союза Советских Социалистических Республик»
  33. Михаил Горбачёв был избран единственным в истории СССР президентом. Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2013. Праверана 13 красавіка 2013.
  34. Кречетников, 2015
  35. Па сведчанні былога старшыні Вярхоўнага Савета СССР А. І. Лук'янава(руск.) бел., правобраз ДКНС — камісія па надзвычайным становішчы была створана 28 сакавіка 1991 года на нарадзе ў Міхаіла Гарбачова з мэтай падрыхтоўкі ўвядзення надзвычайнага становішча (http://www.ng.ru/ng_politics/2010-05-18/9_lukianov.html)
  36. УКАЗ вице-президента СССР
  37. Пастанова Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 21 жніўня 1991 г. № 2352-I «Аб неадкладных мерах па аднаўленні канстытуцыйнага парадку ў краіне»
  38. Михаил Горбачёв: «Мне следовало пораньше бросить КПСС»
  39. Ъ-Газета — Пресс-конференция адвокатов ГКЧПистов
  40. Маршал Советского Союза Дмитрий Язов: Возможно, ГКЧП был клубом самоубийц… // KP.
  41. Часть 26 из 104 — Лукьянов Анатолий Иванович. Август 91-го.
  42. Павел Коробов Государственный недоворот (руск.)  // Коммерсантъ-Власть : часопіс. — 2001.
  43. Заявление М. С. Горбачева о сложении обязанностей генерального секретаря КПСС (24 августа 1991)
  44. Горбачёв Михаил Сергеевич
  45. Илюхин В. И. Почему я возбудил уголовное дело в отношении Горбачёва М. С. / Личный сайт В. І. Ілюхіна(руск.) бел.
  46. «Интерфакс» поздравляет Горбачева с юбилеем
  47. Горбачев обязан ответить за гибель СССР
  48. 1991 год: О возбуждении уголовного дела за измену Родине в отношении М. Горбачёва // Сайт КПРФ со ссылкой на воспоминания председателя совета директоров «Интерфакса(руск.) бел.» Михаила Комиссара
  49. Владимир Исаков(руск.) бел.. Расчлененка. Кто и как развалил Советский Союз: Хроника. Документы. М., Закон и право. 1998. стр.43
  50. Горбачев рассказал, почему не арестовал Ельцина в 1991 году — Газета.
  51. ТАСС
  52. Заявление Президента СССР М. С. Горбачева 9 декабря 1991
  53. Пасланне Прэзідэнта СССР ад 18.12.1991
  54. Лукьянова Е. А.Российская государственность и конституционное законодательство в России (1917—1993)
  55. Рашэнне Савета кіраўнікоў дзяржаў СНД ад 21.12.1991
  56. Путин поздравил Горбачева с 82-летием | РИА Новости. Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2013. Праверана 13 красавіка 2013.
  57. флаги СССР. Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2013. Праверана 13 красавіка 2013.
  58. Logoyoutube2011favicon.svg Logo YouTube por Hernando.svg Горбачев. Интервью компании CNN 25.12.1991), 12 мин 48 с
  59. Logoyoutube2011favicon.svg Logo YouTube por Hernando.svg Вести от 22 декабря 1991 года)
  60. «Куда зовут маршировать и кто...» // «Российская газета», 24 декабря 1991. № 283. стр. 2
  61. Горбачев: подписав Беловежское соглашение, Ельцин сразу доложил Бушу
  62. Кукурния, 2016
  63. № 33 (792) / Политика и экономика / Exclusive / Прощай, СССР
  64. А.Костюков. Интервью с Александром Яковлевым. «Я говорил про обновление социализма, а сам знал, к чему дело идет»//Независимая газета, 02.12.2003
  65. Нета-каэфіцыент узнаўлення насельніцтва ў 15 новых незалежных дзяржавах, 1958—2002
  66. Антиалкогольная компания 80-х: ты помнишь, как все начиналось?
  67. 20 лет назад виноградники превращались в поля
  68. ТАМ, ГДЕ ВЫРАЩИВАЛИ БЕЛЫЙ МУСКАТ, СТРОИЛИ ДОМА, А ЧЕРНЫЙ МУСКАТ УКАТАЛИ… ПОД АСФАЛЬТ
  69. Антиалкогольная кампания
  70. Сюжет «Взгляда» об антиалкогольной кампании Горбачева
  71. 71,0 71,1 Николай Рыжков: «Страна не выживет без нового рывка вперёд»
  72. http://www.nsk.kp.ru/daily/26381/3259739/ КП, 15 мая 2015. Михаил Горбачев: Не надо было вводить трезвость, как топором по голове
  73. Горбачёв постгорбачёвской эпохи
  74. Как гэкачеписты страну из кризиса выводили.
  75. Владимир Щербицкий. «Жертва ферзя»
  76. Владимир Васильевич — это же глыба
  77. Михаил Горбачёв об аварии в Чернобыле. 2006 г.:

    Маніфестацыі не былі адменены, паколькі на 1 мая яшчэ не было поўнай карціны таго, што здарылася. Сапраўды, мы баяліся панікі — вы самі можаце ўявіць сабе магчымыя наступствы масавай панікі ў шматмільённым горадзе! Цяпер ясна, што гэта было памылкай.

  78. Фонд Ельцина | Б. Н. Ельцин. Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2013. Праверана 13 красавіка 2013.
  79. Михаил Сергеевич Горбачев. Биографическая справка | РИА Новости. Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2013. Праверана 13 красавіка 2013.
  80. Брежнева наградили орденом «Победа» задним числом
  81. Анализ состояния государственного внешнего долга Российской Федерации // Бюллетень Счётной палаты РФ, № 9 (81), 2003
  82. Радио «Эхо Москвы». Группа американских конгрессменов во главе с Хиллари Клинтон предлагает учредить Медаль за победу в холодной войне над СССР
  83. Когда на мушке — сам Горбачев:=: Киевские ведомости
  84. Постановление Верховного Совета РСФСР от 27.12.1990 № 2981-I «Об объявлении 7 января (Рождества Христова) нерабочим днём»
  85. Эдвард Фенек Адами: сегодняшний Альянс — это пережиток прошлого
  86. 86,0 86,1 «Коммерсантъ—Власть», 14 марта 2000
  87. 87,0 87,1 Маргарет Хильда Тэтчер. Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2013.
  88. Братерский, 2015
  89. Gorbi i Meggi: Записки посла о двух известных политиках Михаиле Горбачёве и Маргарет Тетчер, ВИНИТИ, 182с
  90. Горбачев: понимания с Тэтчер удалось достичь, несмотря на сложности | РИА Новости. Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2013.
  91. Карта для премьера | ХайВей. Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2013. Праверана 13 красавіка 2013.
  92. Memorandum of Conversation between Mikhail Gorbachev and Margaret Thatcher. December 16, 1984, Chequers(англ.) 
  93. 93,0 93,1 The Gorbachev File
  94. 94,0 94,1 Внешняя политика СССР во второй половине 1980-х гг. / Волошина В. Ю., Быкова А. Г. Советский период российской истории (1917—1993 гг.). — Глава 29.
  95. Горбачев посетил Исландию по случаю юбилея встречи на высшем уровне
  96. Баллистическая ракета средней дальности Pershing-2 (MGM-31C)
  97. Горбачёв и Рейган: первые шаги
  98. Колосс Америки: как лидеры США влияли на Россию
  99. А. С. Черняев "Горбачёв-Буш: встреча на Мальте в 1989 году
  100. Raymond L.Gartholf. «The Great Transition», Washington DC. 1994 (p.408)
  101. Италия и новая Россия: вектор сотрудничества // На перекрёстке Средиземноморья. «Итальянский сапог» перед вызовами ХХI века / под ред. д. полит. н. Т. В. Зоновой — Российская академия наук. Институт Европы. — М.: «Весь Мир», 2011. — 456 с. — («Старый Свет — новые времена»). — ISBN 978-5-7777-0519-8.
  102. Ватикан-Москва: история полувекового конструктивного диалога. Сибирская католическая газета (2016-04-29). Праверана 4 мая 2016.
  103. 103,0 103,1 Михаил Горбачёв: Я против любых стен
  104. Горбачёв встал стеной за Путина
  105. 1991-й Последний год
  106. Тэкст запіскі Фаліна ў Вікікрыніцах (руск.) 


Cite error: <ref> tags exist for a group named "К", but no corresponding <references group="К"/> tag was found, or a closing </ref> is missing