Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў
руск.: Михаил Сергеевич Горбачёв
Mikhail Gorbachev 1987.jpg
сцяг
Прэзідэнт СССР(руск.) бел.
15 сакавіка 1990 — 25 снежня 1991
Прэм'ер-міністр: Мікалай Рыжкоў(руск.) бел. (да 1990)
Валянцін Паўлаў(руск.) бел. (1991)
Іван Сілаеў(руск.) бел. (1991)
Віцэ-прэзідэнт: Генадзій Янаеў(руск.) бел.
Папярэднік: пасада зацверджаная;
ён сам як Старшыня Вярхоўнага Савета СССР
Пераемнік: пасада скасаваная
сцяг
1-ы Старшыня Вярхоўнага Савета СССР(руск.) бел.
25 мая 1989 — 15 сакавіка 1990
Папярэднік: пасада зацверджаная;
ён сам як Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР
Пераемнік: Анатоль Лук'янаў(руск.) бел.
сцяг
11-ы Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР(руск.) бел.
1 кастрычніка 1988 — 25 мая 1989
Папярэднік: Андрэй Грамыка
Пераемнік: пасада скасаваная;
ён сам як Старшыня Вярхоўнага Савета СССР
5-ы Генеральны сакратар ЦК КПСС(руск.) бел.
11 сакавіка 1985 — 24 жніўня 1991
Папярэднік: Канстанцін Чарненка
Пераемнік: Уладзімір Івашка(руск.) бел.
Лідар Сацыял-дэмакратычнай партыі Расіі(руск.) бел.
24 лістапада 2001 — 2004
Пераемнік: Уладзімір Кішэнін
Старшыня Расійскай аб'яднанай сацыял-дэмакратычнай партыі
2000 — 2001
Папярэднік: пасада зацверджаная
Пераемнік: пасада скасаваная;
ён сам як лідар СДПР
 
Партыя:
Адукацыя: Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава
Дзейнасць: палітык і адвакат
Веравызнанне:
Нараджэнне: 2 сакавіка 1931(1931-03-02)[1] (85 гадоў)
Прывольнае[d], Паўночна-Каўказскі край[d], РСФСР, СССР
Бацька:
Гарбачоў Сяргей Андрэевіч (1909-1976)
Маці:
Марыя Панцелеймонаўна Гапкала
Жонка: Раіса Максімаўна Гарбачова[2]
Дзеці: Ірына Вірганская[d]
 
Сайт: gorby.ru
 
Аўтограф:
Gorbachev Signature.svg
 
Узнагароды:

Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў (нар. 2 сакавіка 1931, сяло Прывольнае(руск.) бел., Паўночна-Каўказскі край(руск.) бел., РСФСР) — савецкі і расійскі дзяржаўны, палітычны і грамадскі дзеяч(руск.) бел..

Апошні генеральны сакратар ЦК КПСС. Апошні Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР(руск.) бел., затым першы старшыня Вярхоўнага Савета СССР(руск.) бел.. Першы ў гісторыі Прэзідэнт СССР(руск.) бел..

Заснавальнік Гарбачоў-Фонда(руск.) бел.. З 1993 года сузаснавальнік ЗАТ «Новая Ежедневная Газета» (гл. «Новая газета(руск.) бел.»). Член рэдакцыйнага савета з 1993 года.

Мае шэраг узнагарод і ганаровых званняў(руск.) бел., найбольш вядомая з якіх — Нобелеўская прэмія міру 1990 года. Уваходзіць у спіс 100 самых вывучаных асоб у гісторыі.

У перыяд дзейнасці Гарбачова на пасадзе главы дзяржавы і кіраўніка КПСС у Савецкім Саюзе адбыліся вельмі сур'ёзныя змены, якія паўплывалі на ўвесь свет і сталі следствам наступных падзей:

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Раннія гады[правіць | правіць зыходнік]

Нарадзіўся 2 сакавіка 1931 ў сяле Прывольнае(руск.) бел. Мядзведзенскага(руск.) бел. раёна Стаўрапольскага краю (тады Паўночна-Каўказскі край(руск.) бел.), у сялянскай сям'і. Бацька — Гарбачоў Сяргей Андрэевіч (19091976), рускі. Маці — Гапкала Марыя Панцялееўна (19111993), украінка.

Міша Гарбачоў з дзедам Панцялеем і бабуляй Васілісай

Абодва дзеда М. С. Гарбачова ў 1930-я гады былі рэпрэсаваныя. Дзед па бацьку, Андрэй Майсеевіч Гарбачоў (1890—1962), селянін-аднаасобнік(руск.) бел.; за невыкананне плана сяўбы ў 1934 адпраўлены ў ссылку ў Іркуцкую вобласць, праз два гады вызвалены, вярнуўся на радзіму і ўступіў у калгас, дзе працаваў да канца жыцця[5]. Дзед па маці, Панцялей Яфімавіч Гапкала (1894—1953), паходзіў з сялян Чарнігаўскай губерні, быў старэйшым з пяці дзяцей, у 13 гадоў страціў бацьку, пазней перасяліўся ў Стаўраполле[6]. Стаў старшынёй калгаса, у 1937 годзе быў арыштаваны(руск.) бел. па абвінавачванні ў трацкізме(руск.) бел.. Знаходзячыся пад следствам, правёў у турме 14 месяцаў, вынес катаванні і здзекі. Ад расстрэлу Панцялея Яфімавіча выратавала змена «лініі партыі(руск.) бел.», лютаўскі пленум 1938 года, прысвечаны «барацьбе з перагібамі». У выніку ў верасні 1938 года начальнік ДПУ(руск.) бел. Краснагвардзейскага раёна застрэліўся, а Панцялей Яфімавіч быў апраўданы і вызвалены. Ужо пасля адстаўкі і крушэння СССР Міхаіл Гарбачоў заяўляў, што аповяды дзеда паслужылі адным з фактараў, схіліўшых яго да непрымання савецкага рэжыму[7][удакладніць][8].

Падчас вайны, калі Міхаілу было 10 з лішнім гадоў, бацька пайшоў на фронт. Праз некаторы час у вёску ўступілі нямецкія войскі, сям'я пяць з лішнім месяцаў правяла ў акупацыі(руск.) бел.. 21-22 студзеня 1943 года гэтыя раёны вызваленыя савецкімі войскамі ударам з-пад Арджанікідзэ. Пасля вызвалення прыйшло паведамленне(руск.) бел., што бацька загінуў. А праз некалькі дзён дайшоў ліст ад бацькі, высветлілася, што ён жывы, пахаванку даслалі па памылцы. Сяргей Андрэевіч Гарбачоў быў узнагароджаны двума ордэнамі Чырвонай Зоркі і медалём «За адвагу»(руск.) бел.. У цяжкія моманты жыцця бацька не раз падтрымліваў Міхаіла[8].

З 13 гадоў сумяшчаў вучобу ў школе з перыядычнай працай у МТС(руск.) бел. і ў калгасе. З 15 гадоў працаваў памочнікам камбайнера(руск.) бел. МТС. У 1949 годзе школьнік Гарбачоў за ўдарную працу на ўборцы збожжавых быў узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга[5][9]. У дзесятым класе, у 19 гадоў стаў кандыдатам у члены КПСС, рэкамендацыі далі дырэктар і настаўнікі школы. У 1950 годзе скончыў школу з сярэбраным медалём і паступіў без экзаменаў у МДУ імя М. В. Ламаносава, такую магчымасць давала ўрадавая ўзнагарода[10]. У 1952 годзе быў прыняты ў КПСС. Пасля заканчэння з адзнакай юрыдычнага факультэта МДУ у 1955 годзе быў накіраваны ў Стаўрапаль у краёвую пракуратуру, па размеркаванні працаваў 10 дзён — з 5 па 15 жніўня 1955 года[5]. Па ўласнай ініцыятыве быў запрошаны на вызваленую камсамольскую працу, стаў намеснікам загадчыка Аддзела агітацыі і прапаганды(руск.) бел. Стаўрапольскага крайкама ВЛКСМ, з 1956 года — першым сакратаром Стаўрапольскага гаркама камсамола, затым з 1958 года — другім і ў 1961—1962 гадах — першым сакратаром крайкама ВЛКСМ.

Падчас вучобы ў МДУ пазнаёміўся і 25 верасня 1953 года ажаніўся са студэнткай філасофскага факультэта Раісай Максімаўнай Цітарэнка (1932—1999). Вяселле згулялі ў сталовай студэнцкага інтэрната на Страмынцы[11].

На партыйна-дзяржаўнай службе[правіць | правіць зыходнік]

Пасведчанне генеральнага сакратара
ЦК КПСС
(руск.) бел. М. С. Гарбачова, выдадзенае ў 1986 годзе.

З сакавіка 1962 года партарг Стаўрапольскага крайкама КПСС тэрытарыяльна-вытворчага калгасна-саўгаснага ўпраўлення. У кастрычніку 1961 года — дэлегат XXII з'езда КПСС(руск.) бел.. З 1963 года — загадчык аддзела партыйных органаў Стаўрапольскага крайкама КПСС. Калі Стаўраполле пакідаў займаючы пасаду першага сакратара крайкома партыі Ф. Д. Кулакоў(руск.) бел. у 1964 годзе ён назваў свайму пераемніку на гэтай пасадзе Л. М. Яфрэмаву(руск.) бел. М. С. Гарбачова адным з перспектыўных партработнікаў[12]. І хоць Яфрэмаву ён не спадабаўся, з Масквы былі настойлівыя рэкамендацыі аб яго прасоўванні[13]. 26 верасня 1966 года Міхаіл Гарбачоў быў абраны першым сакратаром Стаўрапольскага гаркама КПСС. У тым жа годзе ён упершыню пабываў за мяжой, у ГДР[14]. У 1967 годзе ён завочна скончыў эканамічны факультэт Стаўрапольскага сельскагаспадарчага інстытута(руск.) бел. па спецыяльнасці аграном-эканаміст.

Двойчы кандыдатура Гарбачова разглядалася для пераходу на працу ў КДБ. У 1966 годзе яго прапаноўвалі на пасаду начальніка ўпраўлення КДБ Стаўрапольскага краю, але яго кандыдатура была адвергнутая Уладзімірам Семичастным(руск.) бел.[15]. У 1969 годзе Юрый Андропаў разглядаў Гарбачова як магчымага кандыдата на пасаду намесніка старшыні КДБ СССР[16][17].

Сам Гарбачоў успамінаў, што да абрання першым сакратаром крайкама у яго «былі спробы сысці ў навуку… я здаў мінімум, напісаў дысертацыю»[18].

Гарбачоў наведвае свінагадоўчую гаспадарку ў ГДР, 1966 год.

З 5 жніўня 1968 года — другі сакратар, з 10 красавіка 1970 года — першы сакратар Стаўрапольскага крайкама КПСС. Яго папярэднік на гэтай пасадзе Леанід Яфрэмаў(руск.) бел. сцвярджаў, што прасоўванне Гарбачова адбывалася па патрабаванні з Масквы, хоць Яфрэмаў і знайшоў магчымым вылучыць яго ў свае пераемнікі[12].

Дэпутат Савета Саюза(руск.) бел. Вярхоўнага Савета СССР 9-11 скліканняў (1974—1989) ад Стаўрапольскага краю[19][20][21]. Да 1974 года ўваходзіў у камісію Савета Саюза па ахове прыроды, затым з 1974 па 1979 год — старшыня Камісіі па справах моладзі Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР.

У 1973 годзе кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС, Сакратар ЦК КПСС Пётр Дземічаў(руск.) бел. рабіў яму прапанову ўзначаліць Аддзел прапаганды ЦК КПСС, дзе некалькі гадоў Аляксандр Якаўлеў(руск.) бел. быў выконваючым абавязкі загадчыка. Параіўшыся з Міхаілам Суславым, Гарбачоў адмовіўся[22].

Па сведчанні былога старшыні Дзяржплана Мікалая Байбакова(руск.) бел., ён прапаноўваў Гарбачову пасаду свайго намесніка па пытаннях сельскай гаспадаркі[23].

Пасля зняцця члена Палітбюро Дзмітрыя Палянскага(руск.) бел. з пасады міністра сельскай гаспадаркі СССР (1976) ментар Гарбачова Фёдар Кулакоў(руск.) бел.[24] загаварыў пра пост Міністра сельскай гаспадаркі СССР, але міністрам быў прызначаны Валянцін Месяц(руск.) бел..

Адміністрацыйны аддзел ЦК КПСС прапаноўваў Гарбачова на пост Генеральнага пракурора СССР замест Рамана Рудэнкі(руск.) бел., але яго кандыдатура будучага генеральнага сакратара была адвергнутая членам Палітбюро, Сакратаром ЦК КПСС Андрэем Кірыленкам(руск.) бел.[25].

У 1971-1991 быў членам ЦК КПСС. Па думку самога Гарбачова, яму спрыяў Юрый Андропаў, які спрыяў яго пераводу ў Маскву[26], па незалежных ацэнках, Гарбачову ў большай ступені сімпатызавалі Міхаіл Суслаў і Андрэй Грамыка[10].

17 верасня 1978 года на станцыі Мінеральныя Воды(руск.) бел. Паўночна-Каўказскай чыгункі(руск.) бел. адбылася так званая «сустрэча чатырох генсекаў», якая атрымала пасля некаторую вядомасць, — сустрэліся праездам у Баку Леанід Брэжнеў і яго суправаджальнік, Канстанцін Чарненка з Міхаілам Гарбачовым, як «гаспадаром» Стаўраполля, і Юрыем Андроповым, якія знаходзіліся там на адпачынку ў той жа час. Гісторыкі акцэнтуюць, што 47-гадовы Міхаіл Гарбачоў быў самым маладым партфункцыянерам, кандыдатуру якога Брэжнеў адобрыў у якасці Сакратара ЦК КПСС, сам Гарбачоў згадваў аб некалькіх сваіх сустрэчах з Брэжневым яшчэ да пераезду ў Маскву[25][27].

Як сведчыў Яўген Чазаў(руск.) бел., у размове з ім пасля смерці Ф. Д. Кулакова ў 1978 годзе Брэжнеў «стаў перабіраць у памяці магчымыя кандыдатуры на месца сакратара ЦК, якое вызвалілася, і першым назваў Гарбачова»[28].

27 лістапада 1978 года на Пленуме ЦК КПСС быў абраны Сакратаром ЦК КПСС. 6 снежня 1978 года пераехаў з сям'ёй у Маскву[5]. З 27 лістапада 1979 года па 21 кастрычніка 1980 года — кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС. Старшыня Камісіі заканадаўчых меркаванняў Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР у 1979-84 гадах.

З 21 кастрычніка 1980 года па лістапад 1991 года — член Палітбюро ЦК КПСС, з 9 снежня 1989 года па 19 чэрвеня 1990 года — Старшыня Расійскага бюро ЦК КПСС, з 11 сакавіка 1985 года па 24 жніўня 1991 года — Генеральны сакратар ЦК КПСС(руск.) бел.[29]. На пасаду генеральнага сакратара Гарбачова пасля смерці К. У. Чарненкі вылучыў на пасяджэнні Палітбюро ЦК КПСС 11 сакавіка 1985 года Міністр замежных спраў СССР А. А. Грамыка, прычым Андрэй Андрэевіч адносіў гэта да сваёй асабістай ініцыятывы[30]. У мемуарах былога першага намесніка старшыні КДБ СССР П. Д. Бабкова(руск.) бел. згадваецца, што яшчэ ў пачатку 1985 года з-за хваробы Чарненкі старшыняваў на Палітбюро Гарбачоў, з чаго аўтар робіць выснову, што Міхаіл Сяргеевіч ужо тады быў другой асобай у дзяржаве і пераемнікам на пасадзе генеральнага сакратара[31].

1 кастрычніка 1988 года Міхаіл Гарбачоў заняў пасаду Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР, гэта значыць стаў сумяшчаць вышэйшыя пасады ў партыйнай і дзяржаўнай іерархіі.

Абіраўся дэлегатам XXII(руск.) бел. (1961), XXIV(руск.) бел. (1971) і ўсіх наступных (1976(руск.) бел., 1981(руск.) бел., 1986(руск.) бел., 1990(руск.) бел.) з'ездаў КПСС. З 1970 па 1989 гады — дэпутат Вярхоўнага Савета СССР. Член Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР з 2 ліпеня 1985 года па 1 кастрычніка 1988 года. Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР (1 кастрычніка 1988 года — 25 мая 1989 года). Старшыня Камісіі па справах моладзі Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР (1974-79 гг.); Старшыня Камісіі заканадаўчых здагадак Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР (1979-84 гг.); Народны дэпутат СССР ад КПСС — 1989 (сакавік) — 1990 (сакавік); Старшыня Вярхоўнага Савета СССР (сфарміраваны З'ездам народных дэпутатаў) — 1989 г. (май) — 1990 (сакавік); дэпутат Вярхоўнага Савета РСФСР(руск.) бел. (19801990).

15 сакавіка 1990 года на трэцім пазачарговым З'ездзе народных дэпутатаў СССР Міхаіл Гарбачоў быў абраны Прэзідэнтам СССР(руск.) бел.[32][33][34][35]. Адначасова да снежня 1991 года з'яўляўся Старшынёй Савета абароны СССР(руск.) бел., Вярхоўным Галоўнакамандуючым Узброеных Сіл СССР. Палкоўнік запасу.

Падчас падзей жніўня 1991 года кіраўнік ДКНС[36], віцэ-прэзідэнт СССР(руск.) бел. Генадзь Янаеў(руск.) бел. абвясціў аб уступленні ў пасаду в. а. прэзідэнта, спаслаўшыся на хваробу Гарбачова[37].

Далейшае жыццё[правіць | правіць зыходнік]

Узначаліў працэс перабудовы ў СССР. Унутрыпалітычнае жыццё пры М. Гарбачове характарызавалася паглыбленнем эканамічнага крызісу, нарастаючымі цэнтрабежнымі тэндэнцыямі ў саюзных рэспубліках і звязанымі з гэтым канфліктамі. Знешнепалітычная дзейнасць была накіравана на спыненне блокавага процістаяння і гонкі ўзбраенняў, ядзернае раззбраенне (дагаворы па абмежаванні стратэгічных наступальных узбраенняў, па скарачэнні звычайных узбраенняў у Еўропе, аднабаковы мараторый СССР на выпрабаванне ядзернай зброі і інш.). Пры М. Гарбачове выведзены савецкія войскі з Афганістана, знешнепалітычны курс КПСС і СССР садзейнічаў аб'яднанню ФРГ і ГДР, спыненню дзейнасці Арганізацыі Варшаўскага дагавора, распаду сусветнай сістэмы сацыялізму. Пасля спынення дзейнасці КПСС і распаду СССР (Белавежскія пагадненні, 1991) М. Гарбачоў пайшоў у адстаўку з пасад генсека ЦК КПСС і прэзідэнта СССР.

Са снежня 1991 прэзідэнт Міжнароднага фонду сацыяльна-эканамічных і паліталагічных даследаванняў («Гарбачоў-Фонд», пачаў працу ў 1992 годзе).

Прэміі і ўзнагароды[правіць | правіць зыходнік]

Лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1990).

Беларускія пераклады[правіць | правіць зыходнік]

  • Перабудова і новае мысленне для нашай краіны і для ўсяго свету. Мн., 1988.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Горбачёв Михаил Сергеевич — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. Gaddis J. L. The Cold War: A New History — 1 — USA: Penguin Books. — P. 229. — ISBN 978-0-14-303827-6
  3. Хусаинов Р. В. Перестройка Горбачева, Лекции по истории/Россия и мир XX век
  4. Философия: Энциклопедический словарь / Под ред. А. А. Ивина — Москва: Гардарики, 2004. — 1074 с. — ISBN 5–8297–0050–6.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Международный фонд социально-экономических и политологических исследований (Горбачев-Фонд) - Михаил Горбачев - Биография. Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2013. Праверана 20 красавіка 2013.
  6. Николай Зенькович Самые секретные родственники — М.: Olma Media Group, 2005. — С. 81-82. — 520 с. — ISBN 5948504085.
  7. Тэлеперадача «Познер» з удзелам Міхаіла Гарбачова 1 снежня 2008, Першы канал
  8. 8,0 8,1 Михаил Горбачев: `Что бы ни происходило с Россией, назад она уже не вернется` // Пресс-конференция в ИА «Росбалт(руск.) бел.», 2 апреля 2005
  9. у «Биографическом словаре Советского Союза», які выйшаў у Лондане, адзначаецца: «Узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга — вельмі высокая ўзнагарода падлетку ў СССР» [1]
  10. 10,0 10,1 Олег Кашин «Люди на кухне относились к Горбачёву как к диктатору». Культура—Книги. Gazeta.ru (2014-11-15). Архівавана з першакрыніцы 15 лістапада 2014. Праверана 15 лістапада 2014.
  11. Велигжанина А. Откровенное признание Михаила Горбачева: Мы с Раисой потеряли сына. nsk.kp.ru (2016-03-02). Праверана 16 сакавіка 2016.
  12. 12,0 12,1 Гаврилюк А. В. Л. Н. Ефремов: Политический портрет первого секретаря Курского обкома КПСС. Учёные записки: электронный научн. журн. Курск. гос. ун-та. Т. 2, № 3. С. 21—30. scientific-notes.ru (2011). Праверана 16 сакавіка 2016.
  13. Гаврилюк, 2011, с. 24
  14. Горбачёв открыл в столице Германии выставку в честь падения Берлинской стены
  15. Испытание свободой
  16. Особая папка Леонида Млечина.
  17. Игорь Фроянов, Отступать некуда, позади страна
  18. [ Радио Свобода: Наши гости: Лицом к лицу ]. Архівавана з першакрыніцы 3 красавіка 2013. Праверана 1 красавіка 2013.
  19. Депутаты Верховного Совета СССР. 9 созыв. Издание Президиума Верховного Совета СССР. — М., 1974. — 550 с.
  20. Список депутатов Верховного Совета СССР 10 созыва
  21. Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва
  22. П.
  23. Все идет по плану // Экспресс газета
  24. Литературная Россия
  25. 25,0 25,1 Михаил Горбачев / Жизнь и реформы. Книга 1
  26. Дмитрий Гордон. Михаил Горбачёв: «Андропов сказал: „Мы не знаем страны, в которой живём“ — вот мы и начали её узнавать»
  27. Читать «Михаил Горбачёв. Жизнь до Кремля.» — Зенькович Николай Александрович — Страница 54 — ЛитМир.net
  28. «Кремлёвские пилюли» не дарят бессмертия, но спасают от запоров - Новости Санкт-Петербурга - Фонтанка.Ру. Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2013. Праверана 21 красавіка 2013.
  29. Как Горбачёв стал генсеком
  30. Андрей Громыко пожалел, что продвинул Горбачёва на пост Генсека
  31. Бобков Ф. Д. КГБ и власть. Москва. Издательство «Ветеран МП», 1995. На заседаниях Политбюро. С.168—170
  32. Протокол № 3 Счётной Комиссии внеочередного третьего Съезда народных депутатов СССР о результатах тайного голосования по выборам Президента СССР 14 марта 1990 г.
  33. Постановление Съезда народных депутатов СССР от 15 марта 1990 г. № 1362-I «О Президенте Союза Советских Социалистических Республик»
  34. Михаил Горбачёв был избран единственным в истории СССР президентом. Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2013. Праверана 13 красавіка 2013.
  35. Кречетников, 2015
  36. Па сведчанні былога старшыні Вярхоўнага Савета СССР А. І. Лук'янава(руск.) бел., правобраз ДКНС — камісія па надзвычайным становішчы была створана 28 сакавіка 1991 года на нарадзе ў Міхаіла Гарбачова з мэтай падрыхтоўкі ўвядзення надзвычайнага становішча (http://www.ng.ru/ng_politics/2010-05-18/9_lukianov.html)
  37. УКАЗ вице-президента СССР