Горад Орша

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Орша
Орша
Centre of Vorša.jpg
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Каардынаты Каардынаты: 54°28′00″ пн. ш. 30°19′00″ у. д. / 54.4666667, 30.3166667 (G) (O) (Я)54°28′00″ пн. ш. 30°19′00″ у. д. / 54.4666667, 30.3166667 (G) (O) (Я)
Краіна
Вобласць
Раён
Плошча
38,90[1] км²
Насельніцтва
117 225[2] чалавек (2009)
Шчыльнасць
2 325 чал./км²
Нацыянальны склад
беларусы — 86,96 %,
рускія — 8,47 %,
іншыя — 4,57 %[2]
Часавы пояс
Орша (Беларусь)
Орша
Орша
Орша (Віцебская вобласць)
Орша
Орша

О́рша (афіц. транс.: Orša) — горад у Віцебскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Аршанскага раёна, на р. Дняпро пры ўпадзенні ў яго р. Аршыца. У 93 км ад Віцебска. Вузел чыгунак (лініі на Мінск, Магілёў, Крычаў, Смаленск, Віцебск, Лепель) і аўтамабільных дарог. Насельніцтва 122,2 тыс. чал. (2009).

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Дзяцінец старажытнай Оршы размяшчаецца ў зліцця рэк Аршыцы і Дняпра (тут выяўленыя паселішчы бронзавага і жалезнага вякоў). Лічыцца, што ўпершыню згадваецца ў «Аповесці мінулых гадоў» пад 1067 як Ръша, хаця гледзячы з будовы летапіснага сказу верагодней мелася на ўвазе рака Аршыца, бо паводле археалагічных даследаванняў тымчасова ў тым месцы не было горада, а толькі невялікае паселішча вясковага тыпу, якое верагодна абслугоўвала шлях з вараг у грэкі. Верагодна горад пабулаваны ў 1101—1116 кн. Глебам Мінскім.[3] Дзяцінец старажытнай Оршы размяшчаецца ў зліцця рэк Аршыцы і Дняпра (тут выяўленыя селішчы бронзавага і жалезнага вякоў). Лічыцца, што ўпершыню згадваецца ў «Аповесці мінулых гадоў» пад 1067 як Ръша, хаця гледзячы з будовы летапіснага сказу верагодней мелася на ўвазе рака Аршыца, бо паводле археалагічных даследаванняў тымчасова ў тым месцы не было горада, а толькі невялікае паселішча вясковага тыпу, якое верагодна абслугоўвала шлях з вараг у грэкі. Верагодна горад пабулаваны ў 1101—1116 кн. Глебам Менскім.[4] З 1320-х горад у складзе ВКЛ, дзяржаўнае ўладанне, з 1560-х цэнтр павета. У 1-й пал. 14 ст. у сувязі з прымежным размяшчэннем горада вял.кн. Альгердам збудаваныя Аршанскія гарадскія ўмацаванні, у 1398—1407 па ўказе князя Вітаўта на месцы гарадзішча быў пабудаваны каменны Аршанскі замак. Падчас шматлікіх войнаў 16 ст. Орша неаднаразова руйнавалася, таму ў 1611—1614 вызваленая ад дзяржаўных падаткаў. З 1612 дзейнічаў Аршанскі езуіцкі калегіум. У 17 ст. была адным з найбуйнейшых мастацкіх цэнтраў Беларусі, у Оршы існавала 26 відаў рамёстваў. Тут працавалі разьбяры Восіп Андрэяў і Андрэй Фёдараў, гравёр Пасій, чаканшчык і залатар Апанас Турок, майстры-збройнікі і мастакі. З Оршы пісаў свае вядомыя «Лісты» (1567—1587) Ф. С. Кміта-Чарнобыльскі, адсюль паходзіць «Збор польскіх і рускіх вершаў» (кан. 17 ст.), «Аршанскі кодэкс» (1693), у 1812 у Оршы знойдзена «Аршанскае Евангелле» (кан. 12 — пач. 13 ст.). Горад меў гандлёвыя сувязі з Расіяй, Польшчай, Прыбалтыкай, быў транзітным цэнтрам, пачатковым пунктам вялікага гандлёвага шляху, які праходзіў па тэрыторыі ВКЛ з усходу на захад. У 1620 горад атрымаў магдэбургскае права. У 16301650-я ў Оршы пры Куцеінскім Багаяўленскім манастыры працаваў друкар Спірыдон Собаль. З 1772 у складзе Расіі, цэнтр правінцыі (да 1775).

У 18801881 гг. дзейнічала Аршанская пенькатрапальная мануфактура, ў якой працавала 75 чалавек.

У 1812 горад захоплены французскімі войскамі. Інтэндантам Оршы быў прызначаны А. Бейль (пазней вядомы пісьменнік Стэндаль). У лістападзе 1812 падчас адступлення французы спалілі горад. У 1848 прыняты новы план забудовы. У 2-й пал. 19 ст. буйны чыгуначны вузел.

Падчас рэвалюцыі 1905—1907 гг. на Аршаншчыне ў 1906 г. адбылася Аршанская канферэнцыя сялян, якая стала пэўным крокам у палітычнай барацьбе.

З 1924 цэнтр раёна, у 1924—1930 акругі. У гады Вялікай Айчыннай вайны акупанты знішчылі прамысловыя прадпрыемствы і больш 75% жыллёвага фонду горада.

14 студзеня 2013 указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за нумарам 27 «Аб аб'яднанні раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання Рэспублікі Беларусь, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр» Орша была пазбаўлена статусу горада абласнога падпарадкавання.

Прырода[правіць | правіць зыходнік]

Геамарфалагічныя ўмовы гарадской тэрыторыі адзначаны двумя фактарамі — размяшчэннем горада Оршы ў межах Аршанскага ўвышша і адначасова, даліны ракі Днепр і яго прытокаў р. Аршыцы і Адроў. Гэтыя фактары абумоўліваюць узгорысты рэльеф з вялікімі перападамі вышынь, якія дасягаюць у заходняй частцы горада 12-13 м, ва ўсходняй — 20 м.

Найбольш высокая частка горада — раён вуліцы Дамініканскай, дзе абсалютная адзнака вышыні — 192,14 м. Больш роўная паверхня — гэта раён паміж чыгуначнымі станцыямі Орша-Усходняя і Орша-Заходняя.

Агульны ўхіл тэрыторыі горада ідзе ў бок русел р. Днепр, Аршыца і Адроў, агульная дліна якіх у межах горада перавышае 6 км. Такі добра выражаны рэльеф практычна поўнасцю забяспечвае паверхнасны сцёк з гарадской тэрыторыі.

У межах горада шмат паркаў: гарадскі, Прыдняпроўскі, Тэкстыльшчыкаў, парк Герояў, Піянераў і інш.

У ваколіцах горада распаўсюджаны сасновыя, яловыя, змешаныя і дробналісцёвыя лясы.

У даліне Дняпра знаходзіцца Аршанская мінеральная крыніца[5].

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Насельніцтва Оршы[6]
Год Колькасць
XVII ст. 5000[7]
1772 793[8]
1776 1700[8]
1881 5025[8]
1896 8338
1897 13 161
1904 14 764
1912 21 583[9]
1923 18 000[10]
1939 37 000
Год Колькасць
1959 64 400
1964 79 000
1970 100 600
1979 111 000[11]
1979 112 397
1989 123 000
1995 125 000[12]
1998 125 700
2006 125 530
2009 122 200

Дэмаграфія Оршы значна залежала ад гістарычных абставінаў. Спрыяльнае геаграфічнае становішча заўсёды ўплывала на павелічэнне колькасці жыхароў. Найбольшы рост насельніцтва ў горадзе прыпадае на перыяды мірнага жыцця. У сваю чаргу, войны значна памяншалі колькасць жыхароў.

У сяр. XVII ст. у Оршы жыло каля 5 тыс. чалавек[13]. Аднак у вайну Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667) колькасць гараджан паменшалася ў больш чым 5 разоў. У 1772 годзе ў Оршы жыло толькі 793 чалавекі.

У мірны перыяд па Вайне 1812 года колькасць гараджан значна павялічылася. У 1880 годзе насельніцтва Оршы складала 5025 чал. (2606 муж. і 2419 жан.), у тым ліку 1321 праваслаўных, 220 каталікоў, 2484 іудзеі[14]; у горадзе жыло 82 сям'і купцоў 1 і 2 гільдый, 229 асоб з пасведчаннямі на дробны гандаль, 113 — на рамяство.

Станам на 1 студзеня 1896 у Оршы жыло 8338 чалавек (4015 муж. і 4313 жан.), з іх паводле веры: праваслаўных 4175, раскольнікаў 62, каталікоў 664, пратэстантаў 125, іудзеяў 3231, іншых 71; паводле саслоўя: мяшчан 6453, купцоў і ганаровых грамадзян 268, ваеннага стану 419, шляхты 245, духоўнага звання 161, сялян 722, іншых 60[15].

Па заканчэнні Другой Сусветнай вайны ў Оршы засталося каля 3000 жыхароў.

Станам на 1 студзеня 2009 года ў Оршы налічвалася 139 тысяч жыхароў[16] 51 нацыянальнасці[17].

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Горад з'яўляецца апорным шматфункцыянальным цэнтрам трансеўрапейскай транспартнай сеткі з развітой прамысловасцю і адносна развітой сацыяльна-культурнай сферай. Прадпрыемствы машынабудавання (Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт») і металаапрацоўкі, лёгкай (РУВГП «Аршанскі льнокамбінат», фірма «Світанак», Аршанская фабрыка мастацкіх вырабаў і інш.), харчовы (ААТ «Аршанскі мясакамбінат», ААТ «Аршанскі мясакансервавы камбінат»), будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Орша — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. Гасцініца «Орша». Аршанскі інструментальны завод.

Медыцына[правіць | правіць зыходнік]

У структуру гарадскога тэрытарыяльнага медыцынскага аб'яднання № 1 уваходзяць: гарадская бальніца імені Н. Сямашкі, паліклініка № 1 і № 3, дзіцячая паліклініка, процітуберкулёзны дыспансер, псіханеўралагічны дыспансер, кожна-венералагічны дыспансер, дзіцячая стаматалагічная паліклніка, станцыя хуткай неадкладнай медыцынскай дапамогі, станцыя пералівання крыві, Дом дзіцяці, дзіцячая малочная кухня, Андрэеўшчынская ўрачэбная амбулаторыя і інш.

Магутнасць амбулаторна-паліклінічных устаноў складае 333,8 наведванняў у змену на 10 тыс. насельніцтва. Маецца 1145 коек кругласутачнага прабывання[18].

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

З 1573 года ў Оршы знаходзіліся іезуіты, якія на той час шырока займаліся асветай. У заснаваным імі калегіуме (1616) навучанне праводзілася на еўрапейскім узроўні. З 1740 года калегіум меў статус вышэйшай навучальнай установы. Тут выкладалі філасофію, граматыку, паэтыку, рыторыку, логіку. Пры калегіуме працавала музычнае вучылішча і школьны тэатр. Аршанскі калегіум езуітаў дзейнічаў да 1820 года.

У 1880 годзе ў Оршы працавала 5 навучальных устаноў, а ў пачатку XX ст. — ужо 9 (657 навучэнцаў), у ліку якіх гарадское рэальнае вучылішча, духоўнае вучылішча, жаночая гімназія, жаночая настаўніцкая семінарыя.

15 кастрычніка 1906 г. — дзень адкрыцця рэальнага вучылішча (ліквідавана ў 1918), у якім да 1910 г. працаваў вядомы рэвалюцыянер, бальшавік П. М. Лепяшынскі. 3 1911 да 1919 г. працавала жаночая настаўніцкая семінарыя.

Нягледзячы на, здавалася б, немалую колькасць разнастайных навучальных устаноў, узровень народнай адукацыі ў Оршы ў канцы 19 — пач. 20 ст. трэба лічыць нізкім. Так, па перапісе 1897 г. непісьменныя складалі каля палавіны — 48,2% насельніцтва горада. Масавую непісьменнасць абумовілі недастатковая колькасць школ і высокая плата за навучанне.

Сёння ў горадзе дзейнічаюць 22 агульнаадукацыйныя школы, спецыяльная і дапаможная школы, 44 дашкольныя ўстановы. Адкрыты ўстановы новага тыпу — гімназія № 10 і агульнаадукацыйны ліцэй у г. Барань.

У горадзе 7 устаноў пазашкольнай адукацыі. Гэта эколага-біялагічны цэнтр дзяцей і моладзі, станцыя юных тэхнікаў, цэнтр дзіцячай творчасці, цэнтр дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства, 2 дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы і аэраклуб.

Прафесійную адукацыю даюць Аршанскі дзяржаўны прафесійны ліцэй лёгкай прамысловасці[19], ГПТВ-110 будаўнікоў, ГПТВ-122 машынабудавання, Аршанскі дзяржаўны прафесійны ліцэй тэкстыльшчыкаў імя Г. Сямёнава, і 4 сярэднія спецыяльныя ўстановы: педагагічны каледж, медыцынскае вучылішча, механіка-эканамічны каледж[20] і тэхнікум чыгуначнага транспарту[21].

Спорт[правіць | правіць зыходнік]

У горадзе 4 стадыёны, 53 спартыўныя залы, 5 басейнаў, 4 міні-басейны ў дзіцячых установах. З 2008 года пасля рэканструкцыі пачаў працаваць гарадскі стадыён.

У 5 ДЮСШ займаюцца 1768 юнакоў і дзяўчат, заняткі з якімі праводзяць 83 выкладчыкі, пяць з каторых носяць ганаровае званне «Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь». У горадзе працуюць два суддзі вышэйшай нацыянальнай катэгорыі і 20 суддзяў нацыянальнай катэгорыі.

Выхаванцамі гарадскіх фізкультурных устаноў зяўляюцца шасцікратны чэмпіён свету, прызёр Алімпійскіх гульняў па канькабежным спорце Ігар Жалязоўскі, якому ў 1994 годзе было прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Оршы», шматкратныя чэмпіёны свету і Еўропы па барацьбе самба Святлана Селіханава, Людміла Бядрыцкая і Анжаліка Савейка, чэмпіён па веласіпедным спорце Ігар Сумнікаў, першы ў гісторыі беларускага дзюдо чэмпіён свету сярод юніёраў Дзяніс Кунцэвіч і чэмпіён Сусветнай універсіяды па дзюдо Дзяніс Калтанюк[22].

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]


Вядомыя ўраджэнцы і жыхары[правіць | правіць зыходнік]

Помнік Уладзіміру Караткевічу ў Оршы. Скульптар Голубеў I.

Галерэя[правіць | правіць зыходнік]

Гарады-пабрацімы[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Асіноўскі С. Орша: залатыя стрэлы на блакітным полі / С. М. Асіноўскі. — Мн., 1997. — 428 с.
  • Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі: у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн., 2000.
  • Шынкевіч А. Аршанская даўніна / А. М. Шынкевіч. — Мн., 1992. — 141 с.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь» (па стане на 1 студзеня 2011 г.)
  2. 2,0 2,1 Вынікі перапісу 2009 года
  3. В. Ляўко…
  4. В. Ляўко…
  5. Аршанскі раён // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1999. — Кн. 1. — С. 23-24.
  6. Orsha — World Gazetteer.
  7. Мінск. Стары і новы / аўт.-склад. У. Г. Валажынскі; пад. рэд. З. В. Шыбекі — Мінск: Харвест, 2007 С. 86.
  8. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ehb358
  9. Шаблон:Крыніцы/Гарады Беларусі на старых паштоўках С. 201.
  10. Орша // Шаблон:Крыніцы/Савецкая гістарычная энцыклапедыя
  11. Орша // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  12. Орша // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  13. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named evkl
  14. Orsza // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.Tom VII: Netrebka — Perepiat. — Warszawa, 1886. S. 598.
  15. Орша // Горад Орша // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  16. У 14 гарадах Беларусі колькасць насельніцтва перавышае 100 тыс. чалавек // «Наша Ніва», 26 сакавіка 2009 г.
  17. Орша — Витебский облисполком.
  18. Шутова, О. «Заморозка» не в пользу больных / О. Шутова // Народнае слова. — 2009. — 20 чэрв. — С. 2.О заседании президиума Оршанского городского Совета депутатов, на котором шла речь о планах по оптимизации и реконструкции сети лечебных учреждений города.
  19. Борисова, А. Лицею легкой промышленности — 40 лет / А. Борисова // Аршанская газета. — 2009. — 24 кастр. — С. 3.
  20. Готовская, Л. Пусть в жизни будет все «отлично» / Л. Готовская // Аршанская газета. — 2009. — 21 сак. — С. 3. Об Оршанском государственном механико-экономическом колледже, которому исполнилось 55 лет.
  21. Орлова, О. Оршанскому техникуму [железнодорожного транспорта] — 75 лет! // Железнодорожник Белоруссии. — 2004. — 28 окт. — С. 3.
  22. Шыдлоўскі, Л. І. Аршаншчына спартыўная / Л. І. Шыдлоўскі // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2000. — Кн. 2. — С. 390—395.