Вырай

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Вырай — у беларускай міфалогіі цудоўная мясціна, куды на зіму адлятаюць птушкі і куды ляцяць душы памерлых. Таксама «выраем» зваўся «клін» птушак, што ляцяць у цёплыя краі. Лічылася, што чалавек, які пабачыў вырай, будзе шчаслівы ўвесь год.

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Верагодна, паходзіць ад балцкага і славянскага ur — «мора». Значыць, «заморскі» край.

Вырай як замагільны свет[правіць | правіць зыходнік]

У язычніцкай рэлігіі душы ўсіх памерлых траплялі ў Вырай. Пазней хрысціянства прынесла ідэю Пекла, куды накіроўваліся грэшныя[1]. У старажытнай традыцыі Вырай знаходзіўся, паводле Т. М. Студніка, у кароне Сусветнага Дрэва. Адпаведна ў яго каранях размяшчаўся Змяіны Вырай, дзе зімавалі змеі, скруціўшыся ў клубок (гл. Вужыны Цар). У іншых звестках Вырай знаходзіцца на поўдні Зямлі, каля самага Сонца, дзе вечнае лета. Язычнікі лічылі, што, паміраючы, чалавек сам ператвараўся ў птушку і накіроўваўся ў Вырай. Гэтая вера і пазней прасочвалася ў фальклоры («Усе птушачкі із Вырая ляцяць, а ты, мой татачка, у Вырай ляціш»[2], «Светлыя дзяды. Вы сюды прыляцелi, пiлi i елi… А лепей ляцiце да неба. Акыш, акыш»[3], «Як усе пташачкі будуцьз выр'я ляцець, \\ Я буду пільнаваць, \\ 3 якой стараны мой татачка будзе ісці»). У казцы «Парабак і бусел» (запісала Эма Дмахоўская ў вёсцы Камаровічы Мазырскага павета) бусел забірае жанчыну ў заморскі край (што для яе сімвалізуе смерць). Потым жанчына наведвае сваіх дзяцей, але сама ўжо ў бусліным абліччы, і тыя яе ледзь пазнаюць.

Фразеалагізм «у Вырай збірацца» азначаў дажываць свой век, збірацца на «той» свет[4]. Пабачыўшы «шызога голуба», старыя казалі: «Вунь чыясьці душа лятае»[5]. Паводле А. Ненадаўца, на думку беларусаў, душа добрага чалавека пасля смерці вылятала з яго белым галубком, а душа грэшнага — крумкачом[6]. Па ўсёй Беларусі існаваў звычай пры пахаванні памерлага выпускаць на полю птушку, каб яна занесла душу чалавека ў Вырай. Заўважаючы зязюлю, успамінаючы кагосьці з памерлых, людзі казалі: «То мая маты куе»[7].

Пасярэднікі паміж Зямлёй і Выраем[правіць | правіць зыходнік]

У беларускім фальклоры ёсць матыў замыкання і адмыкання Вырая, прычым залатымі ключамі ад яго валодаюць пчала ці жаваранак. Веснавыя песні па-рознаму тлумачылі, чаму жаваранак прылятае раней іншых птушак і, адпаведна, з'яўляецца ключнікам Выраю:

«– Ой ты, жаваронку, ты ранняя пташка, 
Чого ты так рано із выраю выйшов?
Ны сам жэ я выйшов, мэнэ пташкы былы,
Мэнэ пташкы былы, з вэрэю гонылы.».

— (Беларуская міфалогія: Энцыкл. слоўнік / С. Санько, Т. Валодзіна, У. Васілевіч і інш. Мн., 2004.)

Аднак у цэлым фальклор выяўляе жаваранка (жаўрука, жаўранка) як «божую», сакральную птушку.

«— Жаваранак, рання птушэчка, 
Чаго так рана з выр'ю вылятаеш? 
А там пры даліне — там ляжаць крыгі, 
А там пры дарозе — снягі і марозы. 
— А я тыя крыгі крыламі разаб'ю, 
А я тыя марозы нагамі растапчу».

— (Гілевіч, 1974, с. 68. Зап. Н. Лабуда ў в. Бакуны Пружанскага р. ад Пстыга.)

У іншых паданнях жаўрук, наадварот, ніколі не адлятае ў вырай, а зімуе пад каменем. На гуканне вясны ляпілі з цеста і пяклі жаваранкаў, якіх раздавалі дзецям, а аднаго спальвалі (відаць, рудымент язычніцкай ахвяры богу Вясны — магчыма, Ярылу). «Замыканне» на зіму адбываецца на свята Узвіжанне (27 верасня) і супадае з восеньскім раўнадзенствам. Адмыканне выпадае адпаведна на вясновае раўнадзенства.

З іншых птушак «пасярэднікамі» лічыліся гусі: яны выступалі пераносчыкамі як вестак, так і саміх людзей паміж Зямлёй і Выраем. Зязюля (здаецца, самая міфалагізаваная птушка ў беларускай культуры) таксама магла перадаваць весткі на «той» свет ("Узлятай, кукушачка шэрая! // Злятай на чужую дальнюю старонушку! // Пакукуй, перадай маiм братчыкам родным // Прывітанне ад мяне нізенькае[8]).

Вырай як прытулак птушак[правіць | правіць зыходнік]

Як зімовы прытулак пералётных птушак, Вырай быў вядомы яшчэ ў язычніцкі час. У хрысціянізаванай традыцыі Вырай размяшчаецца на краі свету, угары, і называецца «Ерусалім» — мясціна, дзе жыў і кіраваў Сын Божы. Сонца там быццам ніколі не заходзіць, стаіць вечны дзень. Там жылі першыя людзі, пакуль не саграшылі і не былі прагнаныя на Зямлю. А каб Вырай не быў пусты, Бог аддаў яго пералётным птушкам, бо і самая прыгожая пустка робіцца сумнаю. Далятаюць да Выраю толькі тыя птушкі, што не робяць ліха іншым. Як і людзей, Бог дзеліць птушак на добрых і грэшных[9]. «Чыстымі» птушкамі называліся ластаўка, салавей, жаўранак, голуб, бусел. Нячыстымі — крумкач, сарока, верабей, сава і зязюля.

Палешукі лічылі, што сонца — гэта і ёсць акно ў Вырай, які, такім чынам, знаходзіцца за межамі нябеснага купала. Ён праступае ў выглядзе чорных латак на сонцы, нагадваючы пра колішняе шчаслівае, бестурботнае жыццё. Тут прасочваецца болей старажытны, агульны індаеўрапейскі міф пра далёкую паўночную радзіму, дзе па-ранейшаму пануе «залаты век», дзе кіруюць дабро і справядлівасць.

Птушыны шлях[правіць | правіць зыходнік]

Каб птушкі ведалі дарогу ў Вырай, для іх на зорным небе ёсць Млечны Шлях. Беларусы таксама называлі яго «Птушыная дарога», («Гусіная дарога», «Вераб'іны шлях»). Калі надвор'е дрэннае, і птушкі не бачаць Млечнага Шляху, то многія з іх губляюць дарогу і гінуць. Паводле адных крыніц, душы памерлых адносяцца ў Вырай птушкамі восенню, паводле другіх, яны самі трапляюць туды праз мост (гл. Калінавы мост).

Змяіны Вырай[правіць | правіць зыходнік]

Глыбока пад зямлёй існаваў таксама змяіны вырай, дзе зімавалі паўзуны. Яны накіроўваліся ў свой прытулак на свята Узвіжання, прычым не паасабку, а ўсе разам, пад кіраўніцтвам Вужынага Цара. Праз непраходны лясны гушчар паўзлі тысячы змей, і небяспека чакала таго чалавека, які апынаўся на іх шляху.

Зноскі

  1. Родныя вобразы. Міфалогія. Душа
  2. Родныя вобразы. Міфалогія. Птушкі
  3. Міфалогія славян. Птушкі
  4. Беларускія словы. Вырай
  5. Соколова З. П. Животные в религиях. М., 1972.
  6. А. М. Ненадавец СIЛАЮ СЛОВА. ЧОРНАЯ I БЕЛАЯ МАГIЯ. Мн., 2002
  7. Гура А. В. Символика животных в славянской народной традиции. М., 1997.
  8. Гура А. В. Символика животных в славянской народной традиции. М., 1997.
  9. Гурскі А. І. Земляробчы каляндар / А. І. Гурскі, А. С. Ліс. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — 405 с.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Стаіць зямля пасярод свету… Беларускія народныя прыкметы і павер'і. Кн.1. Укладальнік У.Васілевіч. Мн., 1996.
  • Судник Т. М. К статье акад. Ф. Безлая «Немецкое Himmel (reich) и славянское vyrij, itij» // Советское славяноведение № 5, 1976.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]