Рэспубліка (Расія)

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Палітыка — Партал:Палітыка
Расія
Coat of Arms of the Russian Federation.svg

Гэты артыкул — частка серыі:
Палітычная сістэма
Расіі

Палітычная сістэма


Канстытуцыя Расіі


Прэзідэнт Расіі



Урад


Федэральны сход


Судовая сістэма



Федэратыўны лад


Выбары


Расійская Федэрацыя складаецца з 85 суб'ектаў, 21 з якіх з'яўляюцца рэспублікамі.[1] Агулам рэспублікі займаюць 28,6 % тэрыторыі Расіі, у іх пражывае 16,9 % насельніцтва краіны[2].

Рэспублікі, у адрозненне ад краёў і абласцей, з'яўляюцца нацыянальна-дзяржаўнымі ўтварэннямі, гэта значыць формай дзяржаўнасці таго ці іншага народа (народаў) у складзе Расіі. У адрозненне ад іншых суб'ектаў федэрацыі, рэспублікі прымаюць уласныя канстытуцыі і маюць права ўстанаўліваць свае дзяржаўныя мовы.

Большасць сучасных рэспублік у савецкі перыяд валодала статусам аўтаномнай савецкай сацыялістычнай рэспублікі, некаторыя былі аўтаномнымі абласцямі. У рамках РСФСР яны лічыліся суб'ектамі федэрацыі, быўшы нацыянальна-дзяржаўнымі ўтварэннямі, у адрозненне ад краёў і абласцей — адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак.

Пералік рэспублік Расійскай Федэрацыі[правіць | правіць зыходнік]

1. Рэспубліка Адыгея (Майкоп)
2. Рэспубліка Алтай (Горна-Алтайск)
3. Рэспубліка Башкартастан (Уфа)
4. Рэспубліка Бурація (Улан-Удэ)
5. Рэспубліка Дагестан (Махачкала)
6. Рэспубліка Інгушэція (Магас)
7. Кабардзіна-Балкарская Рэспубліка (Нальчык)

8. Рэспубліка Калмыкія (Эліста)
9. Карачаева-Чаркеская Рэспубліка (Чаркеск)
10. Рэспубліка Карэлія (Петразаводск)
11. Рэспубліка Комі (Сыктыўкар)
12. Рэспубліка Марый Эл (Яшкар-Ала)
13. Рэспубліка Мардовія (Саранск)
14. Рэспубліка Саха (Якуція) (Якуцк)

15. Рэспубліка Паўночная Асеція-Аланія (Уладзікаўказ)
16. Рэспубліка Татарстан (Казань)
17. Рэспубліка Тыва (Кызыл)
18. Удмурцкая Рэспубліка (Іжэўск)
19. Рэспубліка Хакасія (Абакан)
20. Чачэнская Рэспубліка (Грозны)
21. Чувашская Рэспубліка (Чэбаксары)

Рэспубліка Адыгея Рэспубліка Алтай Рэспубліка Башкартастан Рэспубліка Бурація Рэспубліка Дагестан Рэспубліка Інгушэція Кабардзіна-Балкарская Рэспубліка Рэспубліка Калмыкія Карачаева-Чаркеская Рэспубліка Рэспубліка Карэлія Рэспубліка Комі Рэспубліка Марый Эл Рэспубліка Мардовія Рэспубліка Саха (Якуція) Рэспубліка Паўночная Асеція-Аланія Рэспубліка Татарстан Рэспубліка Тыва Удмурцкая Рэспубліка Рэспубліка Хакасія Чачэнская Рэспубліка Чувашская РэспублікаRepublics of Russia.png
About this image


Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Першыя нацыянальна-дзяржаўныя ўтварэнні — рэспублікі (АССР) — пачалі з'яўляцца ў РСФСР пасля рэвалюцыі 1917 года. У рамках РСФСР яны лічыліся суб'ектамі федэрацыі, у адрозненне ад краёў і абласцей — адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак.

Першыя рэспублікі, створаныя ў 1918—1922 гадах, утвараліся непасрэдным вылучэннем іх з тэрыторый губерняў і абласцей РСФСР. У далейшым рэспублікі часцей за ўсё ствараліся пераўтварэннем адпаведных аўтаномных абласцей. Часцей за ўсё аўтаномныя рэспублікі з'яўляліся самастойнымі суб'ектамі РСФСР, аднак у 1926—1936 гадах некаторыя невялікія рэспублікі ўваходзілі ў склад краёў і абласцей. Працэс ўтварэння аўтаномных рэспублік галоўным чынам быў завершаны 5 снежня 1936 года з прыняццем новай Канстытуцыі СССР. Некаторыя аўтаномныя рэспублікі ў далейшым былі ператвораны ў самастойныя саюзныя рэспублікі ў складзе СССР.

На тэрыторыі РСФСР у храналагічным парадку былі ўтвораны наступныя рэспублікі (тлустым пазначаны тыя суб'екты, што цяпер знаходзяцца ў складзе РФ):

Некаторыя рэспублікі СССР таксама мелі ў сваім складзе аўтаномныя рэспублікі. Так, у Грузінскай ССР у 1921 годзе ўтворана Аджарская АССР (АССР Аджарыстан), а ў 1931 годзе — Абхазская АССР; у Азербайджанскай ССР у 1924 годзе ўтворана Нахічэванская АССР.

У складзе Узбекскай ССР з 1924 года па 1929 год знаходзілася Таджыкская АССР, ператвораная пазней у саюзную Таджыкскую ССР, а ў снежні 1936 года з РСФСР у склад Узбекскай ССР перададзена Каракалпакская АССР. У складзе Украінскай ССР з 1924 па 1940 год існавала Малдаўская АССР, ліквідаваная пры стварэнні саюзнай Малдаўскай ССР (частка перададзена Малдаўскай ССР, частка вернута ў склад абласцей Украінскай ССР).

У 1961 годзе ў складзе РСФСР утворана Тувінская АССР, з гэтага моманту і аж да 1990 года колькасць рэспублік як у РСФСР, так і ва ўсім СССР заставалася нязменным.

У далейшым пераўтварэнне з АССР у рэспублікі адбывалася адначасова з «парадам суверэнітэтаў» саюзных рэспублік. Са жніўня па кастрычнік 1990 года пра свой суверэнітэт абвясцілі ўсе аўтаномныя рэспублікі, частка аўтаномных і нават радавых абласцей. 24 мая 1991 года з назваў рэспублік РСФСР афіцыйна прыбрана слова «аўтаномная», а 3 ліпеня 1991 года выведзеныя са складу краёў Адыгейская, Горна-Алтайская, Карачаева-Чаркеская і Хакаская аўтаномныя вобласці таксама ператвораны ў адпаведныя рэспублікі. У кастрычніку 1992 года Чачэна-Інгушская ССР падзялілася на Чачэнскую і Інгушскую рэспублікі.

У дакументах, якія прымаліся падчас гэтага «параду суверэнітэтаў» дзяржаўнымі органамі ўлады рэспублік, рэспублікі абвяшчаліся носьбітамі суверэнітэту. Пры гэтым, аднак, пытанне аб поўнай дзяржаўнай незалежнасці і выхадзе са складу Расійскай Федэрацыі, як правіла, не ставілася.

У артыкуле 5 Канстытуцыі Расіі рэспублікі ахарактарызаваны як дзяржавы. Аднак гэта не азначае, што яны з'яўляюцца носьбітамі дзяржаўнага суверэнітэту. Тлумачэнне па гэтым пытанні даецца, у прыватнасці, у Пастанове Канстытуцыйнага Суда Расіі ад 7 чэрвеня 2000 г. N 10-П «Па справе аб праверцы канстытуцыйнасці асобных становішчаў Канстытуцыі Рэспублікі Алтай і Федэральнага закона аб агульных прынцыпах арганізацыі заканадаўчых (прадстаўнічых) і выканаўчых органаў дзяржаўнай улады суб'ектаў Расійскай Федэрацыі», у якім гаворыцца:

Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі не дапушчае якога-небудзь іншага носьбіта суверэнітэту і крыніцы ўлады, апроч шматнацыянальнага народа Расіі, і, такім чынам, не прадугледжвае якога-небудзь іншага дзяржаўнага суверэнітэту, апроч суверэнітэту Расійскай Федэрацыі. Суверэнітэт Расійскай Федэрацыі, у сілу Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, выключае існаванне двух узроўняў суверэнных улад, размешчаных у адзінай сістэме дзяржаўнай улады, якія валодалі б вяршэнствам і незалежнасцю, гэта значыць не дапушчае суверэнітэту ні рэспублік, ні іншых суб'ектаў Расійскай Федэрацыі.

[…]

Прызнанне … за рэспублікамі суверэнітэту, пры тым што ўсе іншыя суб'екты Расійскай Федэрацыі ім не валодаюць, парушыла б канстытуцыйнае раўнапраўе суб'ектаў Расійскай Федэрацыі …

Такім чынам, выкарыстанне ў артыкуле 5 (частка 2) Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі ў дачыненні да ўсталяванай ёю федэратыўнага ладу паняцця «рэспубліка (дзяржава)» не азначае — у адрозненне ад Федэратыўнага дагавора ад 31 сакавіка 1992 года — прызнанне дзяржаўнага суверэнітэту гэтых суб'ектаў Расійскай Федэрацыі, а толькі адлюстроўвае пэўныя асаблівасці іх канстытуцыйна-прававога статусу, звязаныя з фактарамі гістарычнага, нацыянальнага і іншага характару.[3]

У былых саюзных рэспубліках адбываліся розныя працэсы па пераўтварэнні АССР. Аджарская АССР і Нахічэванская АССР, змяніўшы назвы на Рэспубліка Аджарыя і Нахічэванская аўтаномная рэспубліка добраахвотна ўвайшлі ў склад Рэспублікі Грузія і Азербайджанскай рэспублікі адпаведна.

Абхазская АССР была пераназвана ў ССР Абхазія і, у адрозненні ад Грузінскай ССР, выказала жаданне застацца ў ССД; такая ж сітуацыя ўзнікла на левабярэжжы Днястра, былой тэрыторыі Малдаўскай АССР. Гэтыя рознагалоссі выліліся ў выніку ва ўзброеныя канфлікты, якія прывялі фактычнай страты кантролю Рэспублікі Грузія і Рэспублікі Малдова над адпаведнымі тэрыторыямі і ўтварэння дэ-факта незалежных дзяржаў — Рэспублікі Абхазія і Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі.

Мовы рэспублік[правіць | правіць зыходнік]

Назвы гарадоў на мовах нацыянальных рэспублік Расійскай Федэрацыі

Дзяржаўнымі мовамі рэспублік, паводле Канстытуцый рэспублік[4], з'яўляюцца:

Нацыянальны склад расійскіх рэспублік[правіць | правіць зыходнік]

народ тытульны (%) рускія (%) іншыя (%)
рэспубліка у 1979 г. у 1989 г. у 2002 г. у 2010 г.[5] у 1979 г. у 1989 г. у 2002 г. у 2010 г. у 1979 г. у 1989 г. у 2002 г. у 2010 г.
Адыгея 21,3 22,1 24,1 25,2 70,8 68,0 64,4 63,6
Алтай 29,1 31,0 33,4 33,9 63,3 60,4 57,4 56,6 5,6 5,9[інш. 1] 6,2
Башкартастан 24,3 21,9 29,7 29,5 40,3 39,2 36,3 36,1 24,5 28,4 24,1[інш. 2] 25,4
Бурація 23,0 24,0 27,8 30 72,1 69,9 67,8 66,1
Дагестан 86,0 11,0 9,2 4,6 3,6
Інгушэція 11,7 12,9 77,2 94,1 31,7 23,1 1,1 0,8
Кабардзіна-Балкарыя 45,6 52,2 55,3 57,2 35,1 31,9 25,1 22,5 9,0 9,4 11,6 12,7
Калмыкія 41,4 45,3 53,3 57,4 42,7 37,6 33,5 30,2
Карачаева-Чаркесія 29,7 31,2 38,5 41 45,0 42,4 33,6 31,6 9,3 9,7 11,2 11,9
Карэлія 11,1 10,0 9,2 7,4 71,3 73,6 76,6 82,2
Комі 25,3 23,3 25,1 23,7 56,7 57,7 59,5 65,1
Крым[6] 0,7 1,6 12,1 68,4 67,1 58,3 25,6 25,8 24,3[інш. 3]
Марый Эл 43,6 43,3 42,8 43,9 47,6 47,4 47,5 47,4
Мардовія 34,2 32,5 31,9 40 59,7 60,83 60,84 53,4
Саха 36,9 33,4 45,5 49,9 50,5 50,3 41,1 37,8
Паўночная Асеція 50,5 52,9 62,7 65,1 34,0 29,9 23,1 20,8
Татарстан 47,7 48,4 52,9 53,2 44,0 43,2 39,4 39,7
Тыва 60,4 64,3 77,0 82 36,2 32,0 20,1 16,3
Удмурцкая Рэспубліка 32,2 30,9 29,3 28 58,3 58,9 60,1 62,2
Хакасія 11,4 11,1 11,9 12,1 79,5 79,4 80,2 81,7
Чачня 52,9 57,8 93,4 95,3 31,7 23,1 3,6 1,9
Чувашыя 68,4 67,7 67,6 67,7 26,0 26,6 26,5 26,9

Заўвага: У слупку «Іншыя» прыведзены народы, якія з'яўляюцца другімі па колькасці карэннымі народамі ў двухсастаўных рэспубліках.

  1. Казахі
  2. Татары
  3. Украінцы

Спробы стварэння рэспублік[правіць | правіць зыходнік]

У 1990-х гадах былі спробы стварыць новыя рэспублікі ці падняць статус суб'ектаў да ўзроўню рэспублікі, якія не дасягнулі мэты:

Сучасныя спробы[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі. Арт. 65, пп. 1
  2. Звесткі без Крыма
  3. Канстытуцыйны суд Расійскай Федэрацыі Пастанова Канстытуцыйнага Суда Расіі ад 7 чэрвеня 2000 г. N 10-П «Па справе аб праверцы канстытуцыйнасці асобных становішчаў Канстытуцыі Рэспублікі Алтай і Федэральнага закона аб агульных прынцыпах арганізацыі заканадаўчых (прадстаўнічых) і выканаўчых органаў дзяржаўнай улады суб'ектаў Расійскай Федэрацыі». http://constitution.garant.ru/DOC_12019810.htm#sub_para_N_1.
  4. http://constitution.garant.ru/region/
  5. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm
  6. Большая частка паўвострава Крым кантралюецца Расіяй. Міжнародная супольнасць не прызнае ўключэнне Крыма ў склад Расіі і лічыць яго анексіяй часткі тэрыторыі Украіны. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Украіны, на тэрыторыі Крыма размяшчаюцца Аўтаномная Рэспубліка Крым і горад з асобым статусам Севастопаль. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расіі, на паўвостраве размяшчаюцца суб'екты РФ Рэспубліка Крым і горад федэральнага значэння Севастопаль.
  7. «Няръяна вындер» 191—192 (18736-18737)
  8. Ъ-Газета — Создается Приморская республика
  9. Offene Tribüne/Открытая трибуна — Журналистские рас-следования / BNS-Ermittlungen — D.Kurier/Russlanddeutsche Allgemeine
  10. Сибирь больше не хочет кормить Москву | Общество | The Kiev Times