Шры-Ланка

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Дэмакратычная Сацыялістычная Рэспубліка Шры-Ланка
ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය
இலங்கை ஜனநாயக சமத்துவ குடியரசு
Flag of Sri Lanka.svg Герб Шры-Ланкі
Сцяг Шры-Ланкі Герб Шры-Ланкі
Sri Lanka (orthographic projection).svg
Гімн: «Sri Lanka Matha»
Дата незалежнасці 4 лютага 1948 (ад Вялікабрытаніі)
Афіцыйныя мовы сінгальская і тамільская
Сталіца Шры-Джаявардэнапура-Катэ (частку сталічных функцый выконвае г. Каломба)
Найбуйнейшы горад Каломба
Форма кіравання Рэспубліка
Прэзідэнт
Прэм'ер-міністр
Махінда Раджапаксэ
Дысанаяка Джаяратнэ
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
119-я ў свеце
65 610 км²
1,9
Насельніцтва
• Ацэнка (2009)
Шчыльнасць

20 238 000[1] чал. (53-я)
308 чал./км²
Валюта Ланкійская рупія
Інтэрнэт-дамен .lk
Тэлефонны код +94
Часавыя паясы +5:30

Шры-Ланка з санскр.: Бласлаўлёная зямля (сінг.: ශ්රී ලංකා, тамільск.: இலங்கை) Дэмакратычная Сацыялістычная Рэспубліка Шры-Ланка (ДСРШЛ), дзяржава ў Паўднёвай Азіі, месціцца на востраў Шры Ланка ў Індыйскім акіяне ля паўднёвага ўскрайку паўвострава Індастан. Сталіца краіны дэ-факта — горад Каломба, дэ-юрэ (з 1985) — Шры Джаявардэнапура Катэ, фактычна прыгарад Каломба, дзе размешчаныя парламент і некаторыя міністэрствы.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

У канцы 1 тысячагоддзя да н. э. з Паўднёвай Індыі на Шры–Ланку пачалі перасяляцца тамілы. Іх поспеху садзейнічала ўзаемная барацьба сінгальскіх уладароў за трон. Узвышэнне тамільскай дынастыі Чола на поўдні Індыі прывяла да паступовага заняпаду Анурадхапуры. У 1017 г. н. э. Чола спустошылі Анурадхапуру і далучылі Шры-Ланку да сваёй імперыі. У 10281029 гг. вобласць Рухуна па поўдні Шры–Ланкі вызвалілася з пад іх улады. Сінгальскі князь Вікрамабаху I захапіў у 1070 г. горад Паланарува і зрабіў яго сваёй сталіцай. Найбольшай магутнасці гаспадары Паланарувы дасягнулі пры Паракрамбаху I Вялікім (11231186 гг.), які вёў актыўную знешнюю палітыку. Але яго спадкаемцы не здолелі ўтрымаць адзінства. На поўначы ў XIII ст. ўзнікла дзяржава Ар'ясакарварці з цэнтрам у Джафне. Яе заснавальнік Магха (12151236 гг.) быў родам з Калінгі ва Ўсходняй Індыі, аднак знаходзіўся ў падначаленным стане ў аднносінах да паўднёваіндыйскай тамільскай дынастыі Пандзі. Іх войны супраць сінгальскіх уладароў прывялі да заняпаду Паланарувы, якая ў 1302 г. канчаткова страціла сваю моц і была закінута жыхарамі.

У 1505 г. Шры-Ланку ўпершыню наведалі Партугальцы. Да кан. XVI ст. яны здолелі падначаліць Ар'ясакарварці і ўзбярэжныя тэрыторыі, населеныя сінгаламі. Аднак далейшы наступ хрысціян углыб вострава быў спынены аб'яднанымі сіламі сінгальскіх дзяржаў з цэнтрамі ў Канды і Сітаваке (зараз горад Авісавела). У XVII ст. уладары Канды ў барацьбе з Партугаліяй заручыліся падтрымкай еўрапейскай дзяржавы Нідэрланды. З дапамогай сінгалаў галандцы захапілі ўсходняе і паўднёвае ўзбярэжжы. У 1656 г. Нідэрланды самастойна адабралі ў партугальцаў Каломба, а ў 1658 г. - Джафну. Такім чынам, у іх руках апынулася амаль усё ўзбярэжжа вострава, а разам з ім і кантроль над знешнім гандлем Шры–Ланкі. У 1739 г. да ўлады ў Канды прыйшла дынастыя Наякаў, якія спавядалі будызм, але мелі тамільскае паходжанне. Яны шукалі падтрымкі ў Францыі і Вялікабрытаніі.

У 1785 г. Нідэрланды былі заняты войскамі рэвалюцыйнай Францыі, што дазволіла Брытанскай Ост-Індскай кампаніі акупаваць галандскія ўладанні на востраве. У 1798 г. была створана асобная брытанская цывільная адміністрацыя для кіравання калоніяй з цэнтрам у Каломба, і ў выніку войн 1803 - 1805 і 1815 гг. была падначалена дзяржава з цэнтрам у Канды. Новыя ўлады праводзілі даволі складаную палітыку рэфармавання: адмянілі рабства, увялі брытанскую судовую сістэму, пабудавалі сетку дарог, і стварылі буйныя камерцыйныя плантацыі. Асабліва паспяховым стаў вопыт вырошчвання ў горнай мясцовасці чая, які ператварыўся ў галоўную экспартную культуру ў кан. XIX ст. Для працы на плантацыях увозіліся рабочыя-тамілы з Індыі, што спрыяла павелічэнню тамільскай абшчыны. Пры генерал-губернатары існавалі Выканаўчы і Заканадаўчы саветы, але мясцовае насельніцтва ў іх амаль не было прадстаўлена.

У друг. пал. XIX - пач. XX стст. з'явіўся сінгальскі нацыяналістычны рух, які арыентаваўся не толькі на этнічныя і дзяржаўныя, але і рэлігійныя каштоўнасці. Тамільскія палітычныя арганізацыі ўзніклі пазней, адрозніваліся радыкалізмам і падтрымлівалі шчыльныя сувязі з Індыяй. Рух за незалежнасць суправаджаўся канфліктамі паміж сінгаламі, таміламі і мусульманамі-маўрамі. Але брытанскія ўлады вымушаны былі ісці на саступкі. У 1803 - 1803 гг. яны пашырылі мясцовае самакіраванне, увялі Канстытуцыю і права на усеагульнае галасаванне. 4 лютага 1948 г. быў абвешчаны дамініён - форма самакіравання, якая прадугледжвала захаванне на востраве шырокіх правоў брытанскай манархіі. Канчаткова брытанцы пакінулі Шры-Ланку ў 1957 г.

Пасляваенны перыяд характарызаваўся канкурэнтнай палітычнай барацьбой паміж сінгальскімі і тамільскімі палітычнымі арганізацыямі. У 1956 г. большасць галасоў атрымала кааліцыя сінгальскіх нацыяналістычных партый на чале Саламона Дыяса Бандаранаіке (1899 - 1959 гг.). Ён заняў пост прэм'ер-міністра і пачаў праводзіць палітыку, накіраваную на дасягненне самастойнасці ад Вялікабрытаніі і ўшчамленне правоў тамілаў. Дзяржаўнай мовай замест англійскай была абвешчана сінгальская. 22 мая - 27 мая адбыліся пагромы тамілаў з боку сінгальскага насельніцтва. Гэта было першае масавае гвалтоўнае этнічнае сутыкненне пасля XVIII ст. 26 верасня 1959 г. Саламон Дыяс Бандаранаіке быў застрэлены будысцкім манахам. У 1960 г. кабінет міністраў узначаліла яго ўдава Сірымава Дыяс Бандаранаіке (1916 - 2000 гг.). Яна адрознівалася харызматычнасцю і арыентавалася на падтрымку сацыялістычных партый. У выніку, 22 мая 1972 г. была абвешчана Сацыялістычная Рэспубліка Шры-Ланка.

Сацыялістычныя рэформы не прынеслі плёну. У 1980 г. С. Д. Бандаранаіке была абвінавачана ў злоўжываннях і згубіла магчымасць удзельнічаць у палітыцы. У 1978 г. парламент зацвердзіў новую Канстытуцыю. Шры-Ланка стала прэзідэнцкай краінай. Тамільская мова атрымала афіцыйны статус на частцы яе тэрыторыі. У ліпені 1983 г. баявікі з "Тыгры вызвалення Таміл-Ілама" забілі 13 салдат, што стала пачаткам шматгадовай кровапралітнай грамадзянскай вайны паміж таміламі і сінгаламі. Яна скончылася толькі ў 2009 г. дзякуючы рашучым дзеянням арміі і ўрада на чале прэзідэнта Махінды Раджапаксы (нар. 1945 г.).

Шры Ланка сур'ёзна пацярпела ў выніку цунамі 26 снежня 2004 года. Загінула каля 40.000 чалавек, 1.500.000 засталося без прытулку, інфраструктура ўсходняга і паўднёвага ўзбярэжжа была практычна разбураная. Шры Ланка звярнулася за дапамогай у пераадоленні наступстваў катастрофы да міжнароднай супольнасці. Яна была аказана, у тым ліку з боку Рэспублікі Беларусь.

Палітыка[правіць | правіць зыходнік]

Унутраная палітыка[правіць | правіць зыходнік]

Паводле дзеючай Канстытуцыі 1978 года, Шры Ланка — унітарная рэспубліка, на чале якой прэзідэнт, які абіраецца прамым і таемным галасаваннем на шэсць гадоў. Прэзідэнт — узначальвае вышэйшую выканаўчую ўлады і з'яўляецца галоўнакамандуючым узброенымі сіламі краіны, прызначае прэм'ер-міністра і міністраў кабінета, вызначае склад Вярхоўнага суда. На выбарах якія адбыліся 18 лістапада 2005 года прэзідэнтам быў абраны Махінда Раджапаксэ, які змяніў на гэтае пасадзе Чандрыку Бандаранаіке Кумаратунгу (узначальвала дзяржаву з 1994 года). Аднапалатны парламен (225 месцаў) абіраецца тэрмінам на шэсць гадоў. У выніку пазачарговых парламенцкіх выбараў 2 красавіка 2004 года перамогу атрымаў АНАВ (Аб'яднаны нацыянальны альянс волі), у склад якога ўвайшлі Партыя волі Шры Ланкі (ПВШЛ, заснаваная ў 1951 годзе) і НФВ (Народны фронт вызвалення, заснаваны ў 1966 годзе). У чэрвені 2005 года НФВ выйшаў з складу АНАВ. Аб'яднаная нацыянальная партыя (АНП, заснаваная ў 1946 годзе), якая кіравала са снежня 2001 года, стала вядучай апазіцыйнай сілай у парламенце. Старшыня парламенту — прадстаўнік АНП. Пост прэм'ер-міністра з лістапада 2006 году займае Ратнасыры Вікрэманаякэ (ПВШЛ). Міністр замежных спраў — Мангала Самаравіра (ПВШЛ).

У Шры Ланке ў цяперашні час дзейнічае каля 40 розных палітычных партый, палітызаваных грамадскіх і прафсаюзных рухаў. Вядучае месца займаюць Партыя волі Шры Ланкі (ПВШЛ), Аб'яднаная нацыянальная партыя (АНП), НФВ (Народны фронт вызвалення), якія ўяўляюць інтарэсы розных пластоў ў асноўным сінгальскага насельніцтва. На працягу апошніх сарака гадоў фактычна змяняючы адна другую кіравалі краінай ПВШЛ і АНП: у 1960-х — 1970-х гадах ва ўлады нахадзілася ПВШЛ, з 1977 года па жнівень 1994 году кіруючая эліта краіны групавалася вакол АНП, з 1994 года па снежань 2001 года ўлада нахадзілася ў руках ПВШЛ у кааліцыйным урадзе Народнага Альянсу (куды ўваходзілі 5 партый). Са снежня 2001 года большасць у парламенце краіны належала АНП. У красавіку 2004 года падчас пазачарговых парламенцкіх выбараў АНАВ і АНП атрымалі ў новым складзе парламента — 105 і 82 месцаў адпаведна.

Знешняя палітыка[правіць | правіць зыходнік]

Шры Ланка — член узначальваемай Вялікабрытаніяй Садружнасці з 1948 года, «План Каломба» — з 1950 года, ААН — з 1955 года, Руху недалучэння — з 1961 года, а шмат якіх іншых міжнародных арганізацыях. Прыкметны яе ўдзел у працы ААН — прадстаўнік Шры Ланкі з'яўляўся намеснікам Генсакратара ААН па пытаннях раззбраення (19982003) і ўзначальваў камітэт ААН па раззбраенні, другі прадстаўнік Шры Ланкі — старшыня камітэта ААН па барацьбе з міжнародным тэрарызмам. Каломба выступае за ўмацаванне цэнтральнай ролі ААН як універсальнай прылады ўрэгулявання міжнародных адносін, за лікавае пашырэнне складу Рады Бяспекі, якое ўлічвае як геаграфічны фактар, так і справядлівае прадстаўніцтва развітых і развіваючыхся дзяржаў. Шры Ланка выказваецца супраць ужывання аднабаковых адвольных сілавых акцый у дачыненні суверэнных дзяржаў. Шры Ланка падтрымлівае высілкі па пасоўванні ідэі стварэння глабальнае сістэм кантролю за нераспаўсюджаннем ракетных і ядзерных тэхналогій. Шры Ланка традыцыйна выступае за стварэнне ў розных раёнах свету, у тым ліку ў Паўднёвай Азіі, зон, вольных ад ядзернай зброі, за наладжванне эфектыўнага міжнароднага супрацоўніцтва ў барацьбе з тэрарызмам, за далучэнне ўсіх дзяржаў да міжнародна-прававых актаў па барацьбе з ім.

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Вышэйшая кропка краіны — гара Підуруталагала.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

За гады незалежнасці Шры Ланка з адсталай краіны з плантацыйнай гаспадаркай, арыентаванай на адну сельскагаспадарчую культуру, ператварылася ў аграрна-індустрыяльную дзяржаву (прамысловасць дае каля 35% СУП). Негатыўнае ўздзеянне на эканоміку краіны ў апошнія гады аказвала нестабільнасць унутранага становішча. Аднак у цэлым крокі, якія прадпрымаюцца ўрадам на фоне прыпынення баявых дзеянняў з 2002 года спрыялі некатораму прагрэсу ў эканоміцы краіны. Падчас этнічнага канфлікту амаль 10 адсоткаў тэрыторыі краіны апынуліся, па істоце, выведзенымі з гаспадарчага абарачэння; выдаткі ўрада на ваенныя патрэбы складаюць каля 25% дзяржбюджэту. У 2005 годзе працягнуўся рост СУП, які склаў 5,3% (у 2004 годзе — 5,4%), дэфіцыт дзяржбюджэту — 1,69 млрд. долараў ЗША (8,5% СУП), узровень інфляцыі — каля 7%. Валютныя рэзервы на кастрычнік 2005 года склалі 2,6 млрд. долараў ЗША, дзяржаўны доўг склаў 21 млрд. долараў ЗША (98% ВУП).

Абарачэнне знешняга гандлю склаў 9,8 млрд. долараў ЗША. Аб'ём экспарту павялічыўся да 4,1 млрд дол., а імпарту да 5,7 млрд. долараў ЗША. Дэфіцыт знешнегандлёвага баланс перавысіў 1,6 млрд долараў ЗША. Асноўныя артыкулы экспарту — гатовая вопратка, гарбата, каўчук; імпарту — машыны і абсталяванне, нафта, тэкстыль, пшаніца, цукар, угнаенні. Галоўныя гандлёвыя партнёры — ЗША, Вялікабрытанія, Індыя, Германія, Японія, Малайзія, Сінгапур, Тайланд. Аб'ём прамых замежных інвестыцый у 2005 годзе склаў 110 млн. долараў ЗША, галоўнымі фундатарамі застаюцца ЗША, Японія, Індыя і краіны ЕС.

Магутны ўдар па эканоміцы краіны нанесла цунамі 26 снежня 2004 года, выкліканае землятрусам паблізу вострава Суматра. Лік загінуўшых у Шры Ланке наблізілася да 40 тысяч чалавек, эканамічная шкода склала 1,3 млрд. долараў ЗША. Разбураная амаль уся транспартная і сельскагаспадарчая інфраструктура на ўсходнім, паўднёвым і паўднёва-заходнім узбярэжжах вострава. Была нанесеная сур'ёзная шкода жыллёваму сектару і рыбалоўным гаспадаркам, а таксама турыстычнай індустрыі (120 – 130 млн. долараў ЗША).

У цэлым эканамічная палітыка ўраду, заснаваная на рынкавых прынцыпах, стварае досыць спрыяльныя ўмовы для развіцця краіны. Асноўнымі задачамі ўрада ў галіне эканомікі застаюцца стабілізацыя фінансавага становішча, рэалізацыя праграмы прыватызацыі стратных дзяржпрадпрыемстваў, прыцягненне замежных інвестыцый, ажыццяўленне ключавых сацыяльных праграм, аднак неўрэгуляваны міжэтнічны ўзброены канфлікт негатыўна адбіваецца як на прытоку замежных інвестыцый, так і на агульным эканамічным росце.

Грашовая адзінка — рупія Шры Ланкі. Для краіны характэрна сталая інфляцыя.

Дэмаграфія[правіць | правіць зыходнік]

З насельніцтва Шры Ланкі (2001) каля 74% — сінгалы, 18% — тамілы, 8% — маўры. Налічваецца таксама некалькі тысяч ведаў — карэнных жыхароў вострава, бюргераў — нашчадкаў партугальцаў, галандцаў і англічан, а таксама малайцаў.

Найбуйнейшыя гарады — Гале, Трынкамалі, Джафна, Канды.

Рэлігія[правіць | правіць зыходнік]

Нацыянальна–этнічнаму складу ў асноўным адпавядае і рэлігійная прыналежнасць насельніцтва: будызм вызнаюць каля 70% (у асноўным сінгалы), індуізм — больш 17% (галоўным чынам тамілы), іслам і хрысціянства — прыкладна па 8% (маўры, бюргеры і іншыя).

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Мовы[правіць | правіць зыходнік]

Дзяржаўная мова - сінгальская. Тамільская мова мае афіцыйны характар у акругах, дзе тамілы складаюць большасць насельніцтва. Шырока распаўсюджана англійская мова.

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

Па ўзроўні адукацыі (пісьменнасць насельніцтва — 90% па дадзеных 2000 года) Шры Ланка займае адно з вядучых месцаў у Азіі. Навучанне ў дзяржаўных школах бясплатнае, маецца вялікая сетка платных школ. Лік студэнтаў у ВНУ перавышае 25 тыс. чалавек. Галоўныя ВНУуніверсітэты ў гарадах Каломба, Канды, Матара.

Сродкі масавай інфармацыі[правіць | правіць зыходнік]

У краіне існуе шэсць асноўных газетна–выдавецкіх аб'яднанняў, якія выпускаюць каля 50 газет і часопісаў на трох мовах — англійскай, сінгальскай і тамільскай. Штодзённы тыраж усіх газет дасягае 300 тыс. Найбуйнейшыя з іх: «Дэйлі ньюз», «Абсэрвер», «Айленд». Дзяржаўная радыёвяшчальная карпарацыя — «Шры Ланка брадкастынг карпарэйшн», вядзе перадачы на трох мовах, ахопліваючы вяшчаннем усю краіну. Тэлебачанне прадстаўлена двумя дзяржаўнымі праграмамі і чатырма каналамі, перыядычна дублююцца навіны BBC, CNN.

Культурная спадчына[правіць | правіць зыходнік]

Гл.Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА на Шры-Ланцы

Святы[правіць | правіць зыходнік]

Нацыянальнае свята: Дзень незалежнасці — 4 лютага.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Department of Economic and Social Affairs Population Division World Population Prospects, Table A.1 (.PDF). United Nations (2009).

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]