Уладзімір Полацкі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Уладзімір Полацкі
Заір Азгур. Князь Уладзімір Полацкі.jpg
Заір Азгур. «Князь Уладзімір Полацкі». 1943. Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура
Iziaslav of Polock Seal avers.png
знак Рагвалодавічаў
князь Полацкі
1186 — 1216
Папярэднік: Барыс Давыдавіч
Пераемнік: Васілька Валадаравіч
 
Нараджэнне: XII стагоддзе
Смерць: 1216
Дынастыя: Рурыкавічы
Бацька: Валадар Глебавіч

Уладзімір Полацкі (? — 1216, Полацк) — князь полацкі[1] (11861216).

Праблемы ідэнтыфікацыі[правіць | правіць зыходнік]

Уладзімір Полацкі (Woldemaro de Ploceke) пэўна вядомы толькі з «Хронікі Лівоніі» Генрыха Латвійскага, але сумненняў у гістарычнасці яго асобы няма. Ні ў воднай сучаснай падзеям старажытнарускай крыніцы гэты полацкі князь не называецца. Даследчыкі высунулі шмат кандыдатур на яго ролю.

У 1850 годзе нарвежскі гісторык П. А. Мунк, які параўнаў звесткі «Генеалогіі дацкіх каралёў» (канец XII ст.), што «браты ж каралевы Сафіі … са славай трымаюць бразды праўлення каралеўствам і да сёння», са звесткамі Генрыха Латвійскага, выказаў думку, што Уладзімір Полацкі і ёсць адзін з братоў Сафіі Валадараўны. У наш час такую самую думку выказаў А. В. Назаранка[2]. Да думкі пра паходжанне Уладзіміра з менскіх Глебавічам схіляўся і Л. Аляксееў.

Таксама ёсць шэраг спроб і іншых ідэнтыфікацый, так В. Я. Данілевіч(руск.) бел. лічыў Уладзіміра сынам полацкага князя Усяслава Васількавіча[3], да гэтай думкі далучыліся А. М. Рапаў[4], В. Л. Насевіч[5], Э. М. Загарульскі[6] і інш. Іншыя лічаць, што гэта Уладзімір Рурыкавіч(руск.) бел., але ён толькі нарадзіўся ў 1187 годзе, калі Уладзімір Полацкі ўжо дзейнічаў.

Частка ідэнтыфікацый грунтуецца на магчымай памылцы Генрыха Латвійскага, які называў «Вальдэмарам» князя з імем не «Уладзімір». Так, М. Ермаловіч думаў, што гэта Валодша, якога лічыў сынам Рагвалода-Васіля. Таксама прапаноўваюць кандыдатуру Валадара Васількавіча, хоць такога князя не называе ніводная крыніца. Аднак падобныя гіпотэзы даволі хісткія, бо Генрых Латвійскі вельмі пільна ставіўся да транскрыпцыі іншаземных імён.

Асобнае месца займаюць ідэнтыфікацыі заснаваныя на ўнікальных паведамленнях В. М. Тацішчава, які называе іх крыніцай Полацкі летапіс, але ён да нашага чаму не захаваўся.

Паводле аднаго з паведамленняў, Уладзімірам мог быць Уладзімірка Валадаравіч (Владимирко Володаревич), які ў 1182 ваяваў Падляшша, зямлю князя дарагічынскага Васількі Яраполчыча, а гэты паклікаў на дапамогу палякаў і на Бугу адбылася жорсткае сутыкненне — Уладзімірка быў разбіты і адступіў у свой Менск. Васілька ўзяў Берасце, пакінуў там польскую залогу і вярнуўся ў свой Дарагічын. Уладзімірка ж звярнуўся па дапамогу да палачан, зноў адваяваў Берасце і пайшоў супраць Васількі, які з польскім войскам стаяў на Нуры за Дарагічынам. У баі Уладзімірка перамог, палякі не вытрымалі націску полацка-менскага войска і адступілі да лесу, Уладзімірка амаль усіх іх пасек у пагоні. Васілька ўцёк да свайго цесця Лешкі і пры яго падтрымцы ўрэшце прагнаў з Падляшша Уладзімірку. Што адбылося далей Тацішчаў не паведамляе. Гэтыя звесткі, аднак, многімі даследчыкамі лічацца адной з «рэканструкцый» Тацішчава. Такім чынам, фігураванне ў ім асобы меркаванай Мункам і Назаранкам — толькі супадзенне.

На падставе другога ўнікальнага паведамлення Тацішчава, т. зв. «Аповесці пра Святохну», прапануюць яшчэ адну ідэнтыфікацыю — Уладзіміра-Войцеха, паводле «Аповесці…», малодшы сын Барыса Давыдавіча. У гэтай гіпотэзе ёсць унутраныя пярэчанні з самой «Аповесць…». Аднак, сапраўднасць і гэтага паведамлення ставіцца цяпер пад сумнеў.

Да 1186 года[правіць | правіць зыходнік]

Вядома барацьба менскіх Глебавічаў за полацкі сталец з віцебскімі Васількавічамі, якіх падтрымлівалі смаленскія Расціславічы. Чаму Глебавічы раптам змянілі Васількавічаў у Полацку — напэўна, прычына ў змене апошнімі ў 1180 годзе палітычнай арыентацыі са смаленскай на чарнігаўскую і, адпаведна, у страце падтрымкі смаленскіх Расціславічаў. Не вядома якія падзеі адбываліся паміж 1180—1186 гадамі. Аднак у 1186 годзе нешта выклікала незадаволенасць смаленскіх князёў (названы Давыд(руск.) бел. і Мсціслаў(руск.) бел.), якія разам з новымі саюзнікамі — менскімі Глебавічамі (названы Васілька Валадаравіч) і друцкімі Барысавічамі (названы Усяслаў Друцкі), пайшлі на Полацк. Палачане, не жадаючы вайны, сустрэлі іх на мяжы, далі вялікія дары і, напэўна, прынялі нейкія ў умовы, бо князі згадзіліся на мір. На думку Пятнова, магчыма, па гэтых умовах менскі князь Уладзімір і сеў на полацкім стальцы.

Некаторыя даследчыкі паміж 1180—1186 гадамі знаходзяць месца і для падзей апісаных у г.зв. «Аповесці пра Святохну», якую В. М. Тацішчаў быццам перапісаў Полацкага летапісу. Паводле «Аповесці…», магчыма, пасля Усяслава Васількавіча па 1180 годзе, на полацкім стальцы быў Барыс Давыдавіч, які быў ужо стары і, паведамляе Тацішчаў, для ваенных спраў палачане запрашалі менскіх і друцкіх князёў. Тады, недзе да 1186 года Барыс Давыдавіч мог памерці і пасля яго сталец заняў Уладзімір. Аднак праўдзівасць самога паведамлення Тацішчава ставіцца пад сумнеў, таксама ў «Аповесці…» ёсць унутраныя супярэчнасці, у т.л. храналагічныя.

Дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

З 1184—1186 года[правіць | правіць зыходнік]

Упершыню Уладзімір згадваецца ў 1186 годзе, калі дазволіў немцу Мейнарду — каталіцкаму манаху, прапаведаваць хрысціянства сярод полацкіх даннікаў ліваў у вусці Дзвіны.

У 1191 годзе неназваныя полацкія князі, напэўна, Уладзімір і яго брат Васілька, сустракаліся ў Вялікіх Луках з ноўгарадскім князем Яраславам Уладзіміравічам(руск.) бел. і дамовіліся пра сумесным паходзе на літоўцаў або на чудзь у наступным годзе. Магчыма, яны дамовіліся пра два сумесныя паходы — на Літву і на Чудзь, але гэты план не ажыццявіўся — у 1192 годзе Уладзімір адзін хадзіў на Літву, а наўгародцы і пскавічы на чудзь. Невядомыя прычыны ўладзімірава паходу на літоўцаў, якія звычайна былі саюзнікамі менскіх князёў, магчыма, Уладзімір браў удзел у літоўскай міжусобіцы. Вядома, што Уладзімір пазней выкарыстоўваў атрады літоўцаў.

Узімку 1198—1199 гадоў літоўцы з палачанамі напалі на ноўгарадскі прыгарад Вялікія Лукі, спалілі яго і парабавалі ваколіцы. У адказ вялікае войска наўгародцаў, пскавічоў, ладжанаў, наваторжцаў пайшло на Полацк. Палачане адправілі паслоў, якія сустрэлі гэта войска каля возера Каспля (возера)(руск.) бел. і дарамі задобрылі ноўгарадскага князя.

У 1201 годзе, калі літоўцы пайшлі супраць земгалаў, Уладзімір уварваўся ў Літву і вымусіў літоўцаў вярнуцца ў свае межы.

Паход 1203 года[правіць | правіць зыходнік]

У 1203 годзе пачаўся адкрыты канфлікт[1] з немцамі ў Лівоніі, верагодна, з-за адмовы біскупа Альбертам плаціць даніну, якую, напэўна, плацілі яго папярэднікі. Сам паход 1203 года не падобны да ваеннай кампаніі, хутчэй да збору даніны. Відаць войска Уладзіміра складалася з уласнай дружыны і дружын Усевалада Герцыкскага і Вячкі Кукенойскага. Спачатку ім спрыяла, пасля аблогі замка Ікскюль(руск.) бел., лівы, які троху раней прызналі ўладу біскупа, выплацілі патрэбную даніну Полацку[1]. Але пад Гольмам нямецкія рыцары з самастрэлаў паранілі ў палачан шмат коней і Уладзімір не рызыкнуў пад абстрэлам перапраўляцца цераз Дзвіну. Палачане адступілі ад Гольма, але Усевалад Герцыкскі з літоўцамі зрабіў напад на Рыгу і парабаваў рыжскія ваколіцы. Відаць, Уладзімір, хацеў толькі напалохаць немцаў і гэта ў яго атрымалася, але часткова — біскуп Альберт прызнае Уладзіміра ўладаром ліваў і выплачвае за іх даніну. Аднак, біскуп не згадзіўся плаціць даніну за сябе, т. б. адмовіўся прызнаць сябе падданым Полацка.

Паход 1206 года[правіць | правіць зыходнік]

У 1206 годзе[1] да Уладзіміра прыбыло ліўскае пасольства. Паслы скардзіліся на немцаў, што тыя не трымаюць міру, нападаюць на ліваў, прымушаюць да новай веры. Уладзімір разаслаў па ўсёй Полацкай зямлі загад збіраць войска для вялікага паходу супраць немцаў. Князь хацеў на караблях і плытах спусціцца да Рыгі і захапіць яе, тым самым адным разам выкінуць немцаў са сваіх уладанняў.

Нейкім чынам пра пасольства ліваў даведаўся біскуп Альберт і паслаў да Уладзіміра пасольства на чале з Тэадорыхам, які ведаў Уладзіміра яшчэ з часоў Мейнарда. Дарогай на пасольства напалі літоўцы і адабралі дары для полацкага князя, але самі паслы дабраліся да Полацка. Прымаючы іх, Уладзімір вырашыў выкрыць хлусню немцаў, што нібыта яны не парушаюць міру і не нападаюць на ліваў. Для гэтага ён паклікаў і ліўскіх паслоў — тыя пацвердзілі свае словы. Князь загадаў немцам выйсці на двор і чакаць яго рашэння. Тэадорыху ўдалося паслаць Альберту вестку пра падрыхтоўку паходу.

Альберт, калі даведаўся пра падрыхтоўку паходу Уладзімірам, затрымаў у Лівоніі крыжакоў, што збіраліся ўжо вяртацца ў Германію. У сваю чаргу і Уладзімір даведаўся пра ўчынак Тэадорыха, і, зразумеўшы, што яго намер выкрылі, адклаў вялікі паход на будучыню. Ён адпусціў Тэадорыха, а разам з ім адправіў у Ніжняе Падзвінне полацкіх ураднікаў, каб яны, выслухаўшы абодва бакі — немцаў і ліваў, вырашылі, хто з іх кажа праўду. Прыбыўшы на месца, полацкія чыноўнікі спыніліся ў Кукенойсе, а разам з Тэадорыхам у Рыгу паслалі дзяка Стэфана, каб выклікаць Альберта на разбіральніцтва 30 мая 1206 года на раку Вогу. Альберт, назваўшы ўраднікаў пасламі, прапанаваў ім прыехаць да яго ў Рыгу, як да гаспадара гэтай зямлі — ехаць на разбіральніцтва ён адмовіўся.

Да прызначанага часу на Вогу сабралася вялікая колькасць ліваў. З Гольма на караблі прыбылі іх старэйшыны, што жылі ў гэтым замку. Па дарозе яны спрабавалі хітрасцю выманіць з Ікескуля немцаў, запрашаючы тых сесці на карабель, але немцы не згадзіліся. Тады лівы, аб’яднаўшыся з летамі з Тарэйды і Вейкалы, напалі на Гольм і захапілі яго. Адсюль яны накіраваліся на Рыгу, але крыжакі які былі ў Рызе лёгка разбілі ліваў і вярнулі сабе Гольм.

Адмова Альберта прыбыць на разбіральніцтва, т.б. выяўленне незалежніцкіх тэндэнцый, выклікала ва Уладзіміра абурэнне. Ён сабраў войска і на караблях спусціўся ўніз па Дзвіне. Пры высадцы каля Ікескуля шмат каго ў полацкім войску немцы паранілі з самастрэлаў. Уладзімір не стаў браць гэты замак, а нечакана падышоў да Гольма і аблажыў яго. Некалькі дзён паміж немцамі і палачанамі доўжыўся бой. Крыжакі адбіваліся з дапамогай самастрэлаў, палачане, дасведчаныя ў стральбе з лукаў, закідалі замак стрэламі. Спрабавалі палачане падпаліць умацаванні, расклалі вялікае вогнішча пад сценамі, але безвынікова. Не прынесла поспеху і баліста, якую зрабілі палачане на ўзор нямецкіх, бо была зроблена няўдала. Уладзімір планаваў захапіць Гольм, Ікскюль і Рыгу[1] — выкінуць немцаў з Ніжняга Падзвіння. Гэтыя план спраўдзіліся бы, бо немцаў было не шмат. Аднак, Уладзіміру прыйшлося адмовіцца ад гэтага, бо ён даведаўся аб набліжэнні флоту крыжакоў з Германіі, а таксама дацкага караля Вальдэмара з войскам, якое ён збіраў тры гады і з якім высадзіўся на Эзелі. Суадносіны сіл перамяніліся, Уладзімір адступіў.

Гэтая сітуацыя прычынілася да таго, што ў 1207 годзе ўся краіна ліваў — Лівонія, апынулася ва ўладзе крыжакоў, яны падступілі да межаў Кукейноскага княства. Вячка Кукенойскі перадае палову свайго княства біскупу. Але хутка Вячка, даведаўшыся што крыжацкае войска адплыла на караблях у Германію, распраўляецца з немцамі, які былі ў той палове замка што ён перадаў біскупу. Трафеі(руск.) бел. ён адпраўляе Уладзіміру, паведамляючы, што крыжакі сышлі з Лівоніі і прапануючы аднавіць наступ. Але сустрэчны вецер затрымаў крыжакоў у вусці Дзвіны. Крыжакі даведаўшыся пра ўчынак Вячкі вярнуліся каб адпомсціць. Вячка, не чакаючы падыходу крыжакоў, спаліў свой горад і сышоў на Русь, а крыжакі апанавалі Кукенойскім княствам.

Падзеі 1209 года[правіць | правіць зыходнік]

Пасля гэтага пад націскам крыжакоў апынуўся Усевалад Герцыкскі. Восенню 1209 года разбіўшы каля Герцыке Усеваладаву дружыну крыжакі захапілі горад, герцыкскі князь выратаваўся на супрацьлеглым беразе Дзвіны і адтуль назіраў як гарыць замак і пасад, усеваладава жонка і дачка трапілі ў палон. Біскуп Альберт прапанаваў Усеваладу мір, а таксама вярнуць палонных і нарабаванае дабро, але той павінен быў перадаць яму частку княства, пазбягаць зносін з паганцамі — літоўцамі, паведамляць пра планы русінаў. Усеваладу не было іншага выйсця, як згадзіцца з гэтымі ўмовамі.

Мір з біскупам[правіць | правіць зыходнік]

Вайна паміж Рыгай і Полацкам шкодзіла полацкаму гандлю, бо немцы кантралявалі вусце Дзвіны, а Уладзімір у сваю чаргу не дазваляў рыжскім купцам гандляваць у Полацкай зямлі.

У 1210[1] годзе да Уладзіміра прыбылі паслы біскупа на чале з рыцарам Арнольдам. Ведаючы зацікаўленасць Полацка ў гандлі па Дзвіне, біскуп прапанаваў заключыць з Рыгаю мір і адкрыць рыжскім купцам доступ у свае ўладанні. Каб абмеркаваць умовы пагаднення, Уладзімір адправіў да Альберта заможнага чалавека Лудольфа са Смаленска. Гэта можа сведчыць, што за Уладзімірам стаяў і Смаленск, таксама зацікаўлены ў вольным гандлі па Дзвіне. Уладзіміра хвалявала ліўская даніна, якую Полацк страціў — біскуп Альберт згадзіўся выплачваць яе за ліваў. Гэта вяртала адносіны да стану 1203 года, але з улікам, што Полацк ужо страціў Кукенойс і пацярпелі яго інтарэсы ў Герцыке. Гэтая дамова хоць і зрабіла палёгку полацкаму гандлю, але развязала рукі біскупу, які цяпер мог ваяваць з эстамі. Зноў жа, біскуп згадзіўся плаціць даніну за ліваў, але не за сябе. На праўдзе, відаць, біскуп не плаціў даніну і за ліваў, кажучы пра нежаданнем ліваў служыць адразу двум гаспадарам.

Магчыма, для вырашэння гэтага пытання Уладзімір паклікаў Альберта на сустрэчу. Планаваныя мэты сустрэчы невядомыя. Сустрэча адбылася ў Герцыке. Спачатку ледзь не пачалася сутычка полацкай дружыны з васаламі біскупа, якую цудам прадухілілі. У выніку сустрэчы князь, прызнаўшы дэ-юрэ фактычнае валоданне біскупам зямлёй ліваў, перадаў ліваў біскупу. Пры гэтым была дамоўлена пра вольны гандаль па Дзвіне і сумесную ахову гандлёвых шляхоў, у т. л. ад літоўцаў.

Невядома якія далейшыя планы адносна зямлі ліваў меў Уладзімір, магчыма, захоўваючы мір з біскупам ён дзейнічаў супраць яго праз Усевалада Герцыкскага і літоўцаў. У тым жа 1210 годзе літоўцы нападаюць на Рыгу, а ў 1211 годзе яны двойчы ваююць біскупскія ўладанні. У 1214 годзе біскуп перайшоў у наступ, абвінаваціў Усевалада ў тым, што той шмат гадоў не з’яўляецца да яго і заўсёды дапамагае літоўцам радай і справай. З біскупава блаславення немцы з летамі ў 1214 годзе пайшлі супраць Усевалада і хітрасцю завалодалі Герцыке. Горад быў разрабаваны, а жыхары, якія не паспелі ўцячы ў замак, узятыя ў палон.

Падзеі 1216 года[правіць | правіць зыходнік]

У 1216 годзе да Уладзіміра з звярнуліся эсты, каб ён з войскам прыйшоў ваяваць Рыгу. Самі эсты абяцалі адначасова пачаць вайну супраць ліваў і летаў, а таксама закрыць гавань у Дзюнамюндэ(руск.) бел.. Напэўна такога прыдатнага моманту і чакаў Уладзімір, ён пачаў збіраць войска з Полацка, Менска, Літвы, Смаленска, Віцебска і Друцка. Сабралася вялікае войска, але Уладзімір ужо ўзышоўшы на карабель раптоўна памёр[1].

Пасля смерці Уладзіміра[правіць | правіць зыходнік]

Паход на Рыгу не адбыўся. Паводле Я. Длугаша, у гэты час смаленскі кн. Мсціслаў Давыдавіч разбіў літоўцаў, якія рабавалі ваколіцы Полацка. У 1217/1218 годзе згадваецца полацкі кн. Васілька, асоба якога дыскусійная. Магчыма, гэта малодшы брат Уладзіміра — Васілька Валадаравіч. Можа, менавіта паміж яго дружынай, дзе маглі быць і літоўцы, і смаленцамі адбылася вышэйзгаданая сутычка з-за ўлады ў Полацку. Гэтыя падзеі, а таксама захоп неўзабаве Полацка смаленскімі князямі, прычыніліся да канечнай страты Полацкам Лівоніі, а таксама да прызнання Усеваладам Герцыкскім нямецкай улады ў 1225 годзе.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Владимир // Биографический справочник — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 117. — 737 с.
  2. Назаренко А. В. Древняя Русь на международных путях. М., 2001. С. 590.
  3. Данилевич В. Е.(руск.) бел. Очерк истории Полоцкой земли… С. 108—109.
  4. Рапов О. М. Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в. М., 1977. С. 64;
  5. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. Мінск, 1993. С. 143;
  6. Загорульский Э. М. Генеалогия полоцких Изяславичей. С. 15.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Paszkiewicz B., O matce Lestka Bolesławica i początkach mennictwa mazowieckiego, Przegląd Historyczny, vol. 92 (2001), pp. 1-14. P.12-13;
  • Sobolewski J.P. Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w. // Inter orientem et occidentem, studia z dziejów Europy Środkowo — Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej. — Warszawa, 2002. — s.77-88. S.80-81;
  • Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. 2-е изд. Издательство Академии Наук СССР, М. — Л., 1938.
  • Алексеев Л. В. Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. -М., 1975.
  • Загарульскі Э. М. Заходняя Русь: ІХ-XIII ст.: Вучэб. дапам. Мн., 1998, −260 с.
  • Пятнов А. П. Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. С. 135—138.
  • Сагановіч Г. Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха) // БГА, Т.5 Сш.1(8) Чэрвень 1998.