Цёрн

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Цёрн
Prunus spinosa .jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Prunus spinosa L.

Арэал

выява

Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   24802
NCBI   114937
EOL   632461
GRIN   t:30116
IPNI   730297-1
TPL   tro-27800136

Цёрн, сліва калючая (Prúnus spinósa) — невялікі калючы куст; від роду сліва (Prunus) сямейства Ружавыя (Rosaceae).

Распаўсюджаны па ўсёй Еўропе, у Заходняй Азіі і Паўночнай Афрыцы. Вельмі зменлівы і стварае гібрыды з іншымі слівамі. Мяркуецца, што сумесь гэтага віду з алычой (Prunus cerasifera) стала продкам дамашняй слівы (Prunus domestica). Цёрн — расліна, якая выкарыстоўваецца ў фітатэрапіі, мае ядомыя плады, адыгрывае важную ролю для навакольнага асяроддзя, выкарыстоўваецца таксама ў біятэхнічных пасадках. Гэта меданос і крыніца цвёрдай драўніны, якая, асабліва раней, мела разнастайныя прымяненні. Утварае густыя, калючыя зараснікі, якія з'яўляюцца сховішчам для многіх відаў жывёл.

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Родавая навуковая назва Prunus выкарыстоўвалася ўжо ў антычнасці (напрыклад, Плініем Старэйшым) для апісання сліў. Відавая навуковая назва spinosa азначае «калючы» і паходзіць ад лацінскага слова spina (=шып, калючка)[3].

Беларускае слова «цёрн» узыходзіць да праслав.: *tьrnъ («калючка»)[4].

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Illustration Prunus spinosa1.jpg
Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885

Марфалогія[правіць | правіць зыходнік]

Галінасты куст вышынёй 3,5—4,5 м, радзей нізкарослае дрэўца не вышэй за 8 м[5], прычым па дадзеных некаторых аўтараў, высокія экзэмпляры гэта, верагодна, гібрыды з іншымі слівамі[6].

Парасткі[правіць | правіць зыходнік]

Мае шырокаяйкападобную крону, цёмна-шэрую кару і шмат калючак. Маладыя парасткі мякка апушаны, прычым апушэнне знікае з узростам. Аднагадовыя парасткі гладкія і карычневыя (з цяністага боку — аліўкава-зялёныя[7]), больш старыя — цёмна-карычневыя і бліскучыя, са шматлікімі дробнымі светлымі кропкамі. На канцах кароткіх парасткаў ператвораныя ў моцныя і доўгія шыпы(руск.) бел.. Адгалінаванні другога шэрагу разгорнутыя пад прамым або нават тупым вуглом. Вегетатыўныя пупышкі дробныя (да 2 мм), востраяйкападобныя, акружаныя шарападобнымі кветкавымі пупышкамі. Лускі пупышак чырвона-карычневыя, звычайна расніцавыя або апушаныя[7]. Пупышкі пасаджаныя па адной або па 2-3 побач (шэрагам)[5], прычым, як правіла, крайнія — кветкавыя[8]. Кара на старых ствалах — чорна-фіялетавая і злёгку парэпаная[9] вузкімі палосамі[10].

Карані[правіць | правіць зыходнік]

Разрастаючыся і пашыраючыся пры дапамозе каранёвых атожылкаў, цёрн утварае густыя калючыя і цяжкапраходныя зараснікі.

Лісце[правіць | правіць зыходнік]

Лісце размешчана(англ.) бел. чаргова, расце на хвосціках даўжынёй 0,7-1,5 см (ад вяршыні часта чырвонага колеру[11]), ля аснавання якіх знаходзяцца вузкія, пакрытыя валасінкамі прылісткі з залозавымі зубкамі на краі даўжынёй каля 5 мм. Ліставая пласцінка даўгаватая або даўгавата-зваротнаяйкападобная, зубчаста-пальчатая, цёмна-зялёная, матавая, скурыстая, даўжынёй ад 1,5 да 6,5 см (часцей ад 2 да 4 см) і шырынёй ад 1 да 2,8 см, ля аснавання клінаватая, гародчата-пільчатая, зубчыкі залозавыя.

Маладое лісце з абодвух бакоў апушанае, пазней зверху голае, матавае, з ніжняга боку злёгку апушана, у асноўным па жылках[6][5]. Зверху цёмна-, знізу бледна-зялёнае[11].

Лісце вельмі зменлівае, нават у межах адной расліны — адрозніваецца лісце на кароткіх і доўгіх парастках і шыпах[12].

Kolcovy trn.jpg
Prunus spinosa.001 - Serra de Enciña de Lastra.JPG
Prunus spinosa leaf kz1.jpg
Злева направа: Шып, лісце, ліст з прылісткам

Кветкі[правіць | правіць зыходнік]

Кветкі адзіночныя, радзей па 2, зусім рэдка па 3-5, часцей за ўсё згрупіраваны на канцах парасткаў[13], растуць на кароткіх голых кветаножкамі(руск.) бел. (5-8 мм даўжынёй). Кветкі дробныя, 1,2—1,8 см у дыяметры, раскрываюцца паасобку або парамі ранняй вясной, калі лісця яшчэ няма. Кветаложа(руск.) бел. ўвагнутае, выслана сакраторнай тканкай нектарніка[14], чашалісцікаў пяць, трохкутна-яйкападобных[10], па краі расніцавых. Венчык белы або зеленаваты, з пяццю доўгімі тупымі пялёсткамі 6-8 см даўжынёй. 20 тычынак завершаны на канцы жоўтымі або чырвонымі пыльнікамі, песцік адзін, нізкі і голы[10], завязь верхняя. Цвіценне вельмі багатае, у красавіку-маі.

Формула кветкі: Male and female sign.svg[15].

Schlehe1.jpg
Prunus spinosa B.jpg
Schlehe im Regen 2841.jpg
Злева направа: Куст у час цвіцення, кветкі, кветка

Плады[правіць | правіць зыходнік]

Плады — сакавітыя аднанасенныя аднакасцянкі, падобныя на сліву, растуць на ўзнятых кароткіх хвосціках[10]. Плады круглявыя або круглява-канічныя, дыяметрам ад 1 да 1,5 см[6] (у падвідаў і гібрыдаў больш, да 3 см[6][5]). Яны маюць чорна-сіні колер з шызым васковым налётам. Мякаць дрэнна аддзяляецца ад костачкі, мае зялёны колер і даўка-кіслы ці нават гаркаваты смак. Плады спеюць позна.

Костачка пляскатая, яйкападобнай ці эліптычнай формы, маршчыністая, дасягае каля 1 см у даўжыню і 0,5 см у таўшчыню, яна пакрыта бародаўкамі і падоўжнымі рэбрамі[5].

Closeup of blackthorn aka sloe aka prunus spinosa sweden 20050924.jpg
BlackthornFruit.jpg
Prsp 001 php.jpg
Злева направа: Плады сярод лісця, плады на галінках, насенне

Арэал[правіць | правіць зыходнік]

Месцапражыванне віду ўключае ў сябе шырокія вобласці Еўропы (без Ісландыі, паўночнай часткі Скандынаўскага Паўвострава і паўночнай Расіі), Малую Азію, раён Каўказа, Іран і паўночную Афрыку (у гарах Атлас[10][16]). Ізаляваныя месцаабітанні ёсць у Ізраілі і ў раёне возера Балхаш[6]. У цэнтральнай Еўропе з'явіўся, верагодна, каля 3000-2000 гадоў да н.э. — прынамсі з таго часу вядомы знаходкі насення ў шматлікіх раскопках эпохі неаліту[10].

Паўночная мяжа праходзіць ад 68°, на Скандынаўскім паўвостраве праз паўднёва-заходнюю Фінляндыю, праз паўднёвую частку Латвіі. У Беларусі праз Віцебскую вобласць. У Расіі праз Пскоўскую, Смаленскую, Маскоўскую, Уладзімірскую вобласці, паўднёвую частку Татарстана.

На тэрыторыі Беларусі адзіны дзікарослы від рода сліва (Prunus)[17], трапляецца на палянах, узлесках і ярах, занесены ў Чырвоную кнігу.

У Польшчы гэта звычайны від практычна для ўсёй тэрыторыі. Радзей сустракаецца ў паўночна-заходняй, і, яшчэ радзей, у паўночна-ўсходняй частках краіны. Акрамя таго, адсутнічае на большіх вышынях у гарах. У Татрах сустракаецца на вышынях да 1100 м н. у. м. (на Бочані(польск.) бел.)[18], у Яварніках дасягае каля 930 м н. у. м.[6]

Далей на поўдні расце да субальпійскага пояса да 1500—1600 м н. у. м. (напрыклад, на Каўказе. У Крыму і на Каўказе сустракаецца да вышыні 1200—1600 метраў над узроўнем мора[19]. Распаўсюджаны ў Закарпацці, Карпатах, Разточчы(руск.) бел. — Аполлі(руск.) бел., у заходнім Палессі і паўночным Лесастэпе, Стэпе і Крыму замяняецца Prunus stepposa.

Расце звычайна густымі зараснікамі па ўзлесках, на лесасеках, у хмызняках, бэльках(руск.) бел., далінах рэк пераважна ў лесастэпе і ў колках кустоў у стэпе.

Біялогія[правіць | правіць зыходнік]

Марозаўстойлівая, святлалюбная расліна.

Развіццё[правіць | правіць зыходнік]

Кветкі цёрна, якія апыляе дарожная аса з роду Priocnemis

Фанерафіт(польск.) бел.. Цвіце вельмі багата, але кароткі час, у красавіку і маі (далей на поўдзень у сакавіку[6]), перад з'яўленнем лісця. Кветкі духмяныя і выдзяляюць нектар. Прыцягваюць розных насякомых-апыляльнікаў, доля якіх у апылення вельмі важная (сітуацыя з абмежаваным доступам насякомых да кветак аказвае значны ўплыў на колькасць завязяў і пладоў)[20]. Плады спеюць у верасні[21] і доўга застаюцца на галінах[22].

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

Плады цёрну ў свежым стане ўтрымліваюць да 30,1 % сухой масы(польск.) бел. (у самой мякаці ўтрымліваецца да 83 % вады[23]), 8,7-9,3 % вугляводаў (глюкоза і фруктоза, 0,73 % пекціну), 2,5-2,6 % арганічных кіслот, 2,4 % харчовых валокнаў, 1,5 % бялку, 1,0-1,3 % мінеральных солей(укр.) бел.[21][23], акрамя гэтага флаваноіды(руск.) бел. (антацыяны[24] і кемферол(англ.) бел.[25]), дубільныя рэчывы (1,7 %[26]) і стэролы[27], а таксама выражаныя ў мг на 100 гр: 32 кальцыю, 25 фосфару, 1,9 жалеза[23].

Утрыманне вітаміну С каля 12-19 мг%[28]. Энергетычная каштоўнасць 100 г — 54 ккал[23]. З-за высокага ўтрымання кіслаты і дубільных рэчывоў плады могуць мець такі даўкі смак, што ў свежым стане будуць амаль неядомыя. Пасля прамаражвання пладоў, колькасць кіслот і дубільных рэчываў у іх значна памяншаецца, а глюкоза часткова раскладваецца ў фруктозу, што робіць іх больш салодкімі[21][28]. Ядры таксама ўключаюць значныя колькасці алеяў[28]. Кара і карані ўтрымліваюць дубільныя рэчывы i камфарны алей(руск.) бел.[10], а кара на старых парастках — таніны[29].

Таксічныя ўласцівасці[правіць | правіць зыходнік]

Насенне ўтрымлівае цыянагенныя гліказіды — амігдалін(руск.) бел.[30], пруназін(руск.) бел.[31] і самбунігрын(польск.) бел.[32]. У невялікіх колькасцях гліказіды прысутнічаюць таксама ў кветках[25]. У выніку ферментнага гідролізу з іх утвараецца моцна таксічная сінільная кіслата з бензойным альдэгідам(руск.) бел., які мае характэрны пах марцыпанаў[31].

Сярод усіх слівовых, якія культывуюць у Цэнтральнай Еўропе, цёрн мае самае высокае ўтрыманне сінільнай кіслаты ў насенні, пачынаючы ад 3 да 6 %[33]. Вядомыя выпадкі з'яўлення сімптомаў атручвання сінільнай кіслатой у свіней, якія з'ядалі насенне цёрну[33]. У выпадку спажывання чалавекам сінільная кіслата можа прывесці да смерці ў дозе 1 мг на 1 кг масы цела.

смяротная доза (LD50), разлічаная для мышэй, гэта 3,7 мг/кг[34]. Смерць адбываецца ў выніку гіпаксіі з-за паралюшу дыхання і энзіматычнага блоку[35][29].

Генетыка[правіць | правіць зыходнік]

Цёрн — гэта тэтраплоід (2n=4x). Стандартны гаплаідальны лік храмасомаў x=8, гаплаідальны лік храмасомаў n=16 (2n=32)[36]. Дыферэнцыянаванне гаплатыпу(руск.) бел. значна болей ў паўднёвай частцы арэалу цёрну — што выразна паказвае на ўчасткі гэтага віду падчас плейстацэну[37]. Высокі полімарфізм(польск.) бел. пластомнай ДНК(руск.) бел. у гэтага віду значна ўскладняе правядзенне з ім філагенетычных даследаванняў[38].

Экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Месцапражыванні[правіць | правіць зыходнік]

Цёрн непатрабавальная расліна, расце на самых розных глебах — пясчаных, гліністых і камяністых. Часам вырастае на грудах камянёў па ўскраінах палёў[13]. Ён аддае перавагу вапнавым глебам і з'яўляецца індыкатарным відам[30]. Цёрн вельмі ўстойлівы да засухі[39] і марозу[22] (адносіцца да 4 зоны марозаўстойлівасці(руск.) бел.[29]). Высокія патрабаванні мае толькі да колькасці святла — аптымальна расце і багата плоданасіць пад прамымі сонечнымі прамянямі[22], аднак нядрэнна сябе адчувае і ў паўцені[29]. У класіфікацыі раслінных супольнасцей Цэнтральнай Еўропы з'яўляецца характэрным відам(польск.) бел. для класа (Cl.) Rhamno-Prunetea[40]. Часам расце ў светлых лясах і зарасніках з удзелам дубоў і чарнаклёну[12]. Расце на лясных узлесках і стварае зараснікі на палях. На закінутых пашах і землях сельскагаспадарчага прызначэння з'яўляецца адным з першых відаў-піянераў[11][7]. У населеных пунктах, на ўзбочынах і схілах расце як сінантропны від[12]. У адпаведных умовах з'яўляецца экспансійным відам[13], часта ўтвараюць масівы, аднавідавыя агрэгацыі(польск.) бел.. Зараснікі таксама з'яўляюцца ў месцах росту цеплалюбных травастояў(польск.) бел.[41] і на акрайках(польск.) бел., выступаючы пагрозай іх існаванню. Таксама сустракаюцца ў запаведніках(руск.) бел. стэпавай(руск.) бел. і скальнай расліннасці[6].

У выпадку выгарання ў час пажараў цярноўнік хутка аднаўляецца за кошт шматлікага галінавання каранёвых атожылкаў[29].

Міжвідавыя адносіны[правіць | правіць зыходнік]

Вусень Phigalia pilosaria харчуецца на лісці цёрну
Вусень Hyponomeuta malinella на цёрне

За выключэннем выпадкаў, калі цярноўнік пашыраецца на далікатныя ксератэрмныя экасістэмы і акрайкі, сельскагаспадарчыя землі і таму падобнае, зараснікі цёрну з'яўляюцца каштоўнымі для навакольнага асяроддзя, паколькі ўтвараюць непраходныя для чалавека і буйных жывёл абшары, якія становяцца домам і кармавой пляцоўкай для шматлікіх птушак і дробных жывёл. Фітацэнолагі лічаць цёрн характэрным відам для зараснікаў сінтаксону Rubo fruticosi-Prunetum spinosae(польск.) бел.[42].

У цёрне сярод іншых любяць гнездавацца жуланы (Lanius collurio)[43], акрамя гэтага сініцы (Paridae) і валасянкі (Sylviidae)[44]. Плады адыгрываюць важную ролю ў рацыёне птушак, тым больш важна, што яны доўга даступныя[21]. Імі жывяцца каля 20 відаў птушак[44]. На калючках цёрну саракушавыя (Laniidae) часта наколваюць дробных жывёл або насякомых, ствараючы такім чынам запасы на будучыню[13]. Гэта расліна таксама з'яўляецца важным відам для пражывання і харчавання вялікага спісу беспазваночных і грыбоў[45] (віды, якія сваім існаваннем значна шкодзяць цёрну, пералічаны ў раздзеле Хваробы і шкоднікі). На лісці цёрну харчуюцца вусені каля 135 відаў матылькоў[46], прычым расліна мае выключна важнае значэнне для Satyrium pruni і Thecla betulae[29], акрамя гэтага аб'ядаецца вусенямі залатагузкі (Euproctis chrysorrhoea), Noctua comes, Noctua janthina, Xestia triangulum, Peribatodes rhomboidaria[46]. На лісці харчуюцца таксама лічынкі розных відаў перапончатакрылых і жукоў[45]. Падчас цвіцення кветкі вабяць між іншых Lucilia caesar, Anaglyptus mysticus, каля 20 відаў адзінкавых пчол(польск.) бел.[44].

Таксанамія[правіць | правіць зыходнік]

Цёрн — гэта адзін з 12 відаў, якія ўключаны ў секцыю(польск.) бел. Prunus у падродзе Prunus роду Сліва (Prunus) сямейства Ружавых (Rosaceae)[47]. Найбольш цесна з ім звязаныя такія віды слівы, як: алыча (Prunus cerasifera), Prunus coccomilia, Prunus curdica, Prunus insititia, Prunus salicina, Prunus ussuriensis і гібрыдныя віды з той жа групы: domestica і Prunus × gigantea[48]. Верагодна, цёрн узнік у выніку поліплаідызацыі дыплаідальнага таксону, які быў агульным продкам з алычой (Prunus cerasifera)[12].

Цёрн дастаткова зменлівы знешне від. Асобнікі моцна адрозніваюцца вышынёй, памерамі лісця, кветак і пладоў, ступенню апушэння і таўшчынёй і колькасцю шыпоў. Раней зменлівасць апісвалі як розніцу паміж формамі, але хутчэй за ўсё яна вынікае з розных чыннікаў знешняга ўплыву на асобную расліну[5]. Характэрным для месцаў, адкрытых моцным вятрам і з актыўным выпасам жывёлы, з'яўляецца рост карлікавых формаў расліны, амаль поўнасцю прыціснутых да зямлі[10]. Біяметрычныя і генетычныя аналізы не выказваюць выразных градыентаў зменнасці цёрна ў межах арэалу[12][49]. Гэта тлумачыцца тым, што актыўнае разпаўсюджанне насення млекакормячымі і птушкамі на вялікія адлегласці памяншае генетычную зменлівасць паміж папуляцыямі[49].

Падвіды[правіць | правіць зыходнік]

Некаторыя падвіды цёрну[50]:

  • subsp. spinosa — намінатыўны падвід(укр.) бел., шыпы голыя[50],
  • subsp. megalocarpa Dom. — моцныя калючыя кусты, з большым лісцем і пладамі, чым тыповы падвід[6] (шыпы голыя, плады болей за 15 мм у дыяметры, костачка болей за 10 мм[50]),
  • subsp. ovoideoglobosa Dom. — слаба калючыя кусты, плады вялікія (болей за 15 мм у дыяметры) і сферычныя, голыя сцеблы, костачка больш за 11 мм у даўжыні[50][6],
  • subsp. fechtneri Dom. — слаба калючыя кусты, плады дробныя (дыяметр 15 мм) і авальныя, шыпы голыя[50][6],
  • subsp. moravica Dom. — слаба калючыя кусты або зусім без шыпоў[6], плады сферычныя, шыпы голыя[50],
  • subsp. dasyphylla Schur — на думку некаторых спецыялістаў варыянтам Prunus domestica insititia[6], шыпы апушаныя, костачка толькі злёгку маршчыністая або гладкая, плод сярэдні, каля 15 мм у дыяметры або крыху меней[50],
  • subsp. cerasina Hrabět. — таксон з характарыстыкамі, прамежкавымі паміж тыповым падвідам і subsp. dasyphylla, раней атаясамліваўся з Prunus fruticans[6], шыпы апушаныя, костачка часта гладкая, плод сферычны, у дыяметры болей за 15 мм[50].

Формы[правіць | правіць зыходнік]

  • f. plena West. — з белымі махрыстымі кветкамі
  • f. purpurea Andre — з ружовымі кветкамі і пурпурным лісцем
  • f. typica Medw. — з голым лісцем і кветаножкамі
  • f. puberula Medw. — кветаножкі і ніжняя частка лісця апушаны[19]

Гібрыды[правіць | правіць зыходнік]

У цёрна шмат тэтраплоідных гібрыдаў з іншымі відамі. Іх правільнае называнне — гібрыдны цёрн. Цёрн утварае складаныя для аналізу гібрыды з падвідам слівы дамашняй (Prunus domestica) цернаслівай (Prunus domestica insititia) (=Prunus ×fruticans Weihe) і з алычой (Prunus cerasifera) (=Prunus ×media Kov.[12])[13], якія сустракаюцца ў прыродзе на Каўказе(руск.) бел.[51]. Сярод тамтэйшых лясоў і зараснікаў некаторыя асобнікі цёрну вырастаюць у шматяруснае дрэва з вялікіміі яркімі яйкападобнымі пладамі[51]. Лічыцца, што нават асобнікі з кветкамі рознай ступені ружовасці могуць прадстаўляць сабой гібрыды алычы[13]. У рэшце рэшт, лічыцца таксама, што гексаплоідная сліва дамашняя (Prunus domestica) ўтварылася ў выніку поліплаідызацыі гібрыду алычы і цёрну[52]. У селекцыі(руск.) бел. выкарыстоўваюцца таксама гібрыды між іншым з Prunus tomentosa[36] і Prunus domestica italica[51].

Таксанамічныя праблемы стварае таксон, які, верагодна, з'яўляецца гібрыдам цёрну і цернаслівы (Prunus domestica insititia) і апісваецца як Prunus ×fruticans Weihe або Prunus spinosa var. macrocarpa Wallr.[53] (некаторыя аўтары ставяць пад сумнеў паходжанне яго паходжанне[6]). Prunus ×fruticans як правіла вышэй за тыповыя асобнікі P. spinosa (перавышае 3 метра), з менш калючымі галінамі, буйнейшымі і саладзейшымі пладамі, у якіх мякаць лягчэй аддзяляецца ад костачкі з вострымі канцамі. У межах гэтага таксону апісаны два падвіды: subsp. ligerina (Lloyd) Domin з голымі шыпамі і subsp. amelanchierflora (Paillot) Domin з апушанымі шыпамі[6]. Паводле Flora Europaea гэты таксон з-за зменлівасці і ўзаемнага падабенства на бацькоўскія віды немагчыма вызначыць і адрозніць на падставе адных марфалагічных крытэрыяў[54].

Сарты[правіць | правіць зыходнік]

Вядомы розныя сарты цёрну[9][10]:

  • 'Purpurea' — з пурпурным лісцем і ружовымі кветкамі
  • 'Plena' — з кветкамі, якія маюць падвойны шэраг пялёсткаў у калякветніку
  • 'Variegata' — з белым жылкаваннем лісця

Вядомы таксама сорт 'Rosea', які з'явіўся ў выніку гібрыду цёрну і алычы (P. cerasifera 'Nigra')[12].

У Сярэдняй паласе Расіі вырошчваюць цёрн 'Абрикосовый' (гібрыд цёрну з алычой) і формы цёрну духмянага (гібрыды з кітайска-амерыканскай слівай 'Тока') '10-17', '16-9', '83'. Плады ў іх практычна без даўкасці, духмяныя. Зімаўстойлівасць на ўзроўні цёрну[55].

Збор, перапрацоўка і захоўванне[правіць | правіць зыходнік]

Збіраюць плады, кветкі, лісце і карані.

Кветкі збіраюць адразу асцярожна адразу пасля зацвітання і высушваюць[56] — яны вельмі далікатныя, лёгка крышацца і цямнеюць. Іх сушаць пры тэмпературы каля 35 °C[27] або на сонцы[57] пры добрым праветрыванні[58]. Гатовая сыравіна павінна быць добра высушанай, сметанковага або белага колеру і з тонкім водарам горкага міндаля. З 5 кг свежых кветак атрымліваецца 1 кг сухіх[58]

Плады збіраюць свежымі, але яшчэ цвёрдымі (у кастрычніку і лістападзе[56]). Падчас нарыхтоўкі зручна стрэсваць плады на разасланыя пад дрэвамі палотны[58]. Сыравіну сартуюць, выдаляючы пашкоджаныя плады і прымешкі. Перабраныя чыстыя плады ссыпаюць у драўляныя дзежкі, затуляюць чыстай вільготнай тканінай і захоўваюць у скляпах ці ж адпраўляюць на пункты перапрацоўкі. Сушаць плады на сонцы або пад палаткамі, у печах або сушылках пры тэмпературы 45-50°[27]. Высушаныя плады вельмі маршчыністыя, амаль чорныя, са звязальным, крыху кіслым смакам і без паху[56]. Іх пакуюць у папяровыя мяшкі вагой па 25 або 50 кг і захоўваюць у сухіх прахалодных памяшканнях. Для атрымання 1 кг сухіх трэба каля 3,5 кг свежых пладоў[58].

Для кулінарнага выкарыстання плады збіраюць у спелым стане з кастрычніка (тады маюць самую багатую пажыўнасць) да пачатку зімы. Пасля падмярзання становяцца мягчэйшымі і хутчэй псуюцца[21], таму пры зборы пасля замаразкаў плады патрабуюць неадкладнага выкарыстання ў ежу або перапрацоўкі[59].

Лісце збіраюць у сярэдзіне лета, сушаць звычайным спосабам.

Гаспадарчае значэнне і прымяненне[правіць | правіць зыходнік]

Харчовая, меданосная, лекавая, таніданосная, фарбавальная, дэкаратыўная, фітамеліяратыўная расліна.

У кулінарыі[правіць | правіць зыходнік]

Frutos del otono.jpg
Цёрн на вітрыне (унізе, у цэнтры) у іспанскай Мурсіі

Плады з глыбокай старажытнасці ўжываліся ў ежу. Мякаць пладоў, нягледзячы на даўкі смак у свежым выглядзе, цэніцца за пажыўную каштоўнасць, смак і водар[21][60].

Плады цёрну ўжываюць у ежу свежымі, асабліва пасля прамаражвання, якое робіць іх саладзейшымі[21][60], а таксама выкарыстоўваюць як каштоўны прадукт для розных спосабаў перапрацоўкі, вытворчасці вінаў, варэння, сокаў, сіропаў, экстракта, лікёраў, воцату, мармеладу, пасцілы(руск.) бел., цукатаў. Вырабы з цёрну маюць далікатны пах і пікантны смак[21].

Сваіх смакавых уласцівасцяў цёрн не губляе нават пасля высушвання. Сухія плады і лісце ідуць на прыгатаванне ўзвараў, кісялёў і для заварвання гарбаты[52].

Віны, наліўкі(руск.) бел. і кандытарскія вырабы з цёрну адрозніваюцца высокімі смакавымі і дыетычнымі(укр.) бел. ўласцівасцямі, тонкім прыемным водарам.

Цёрн выкарыстоўваюць як у харчовай прамысловасці, так і для хатняга кансервавання.

Костачкі не ўжываюцца ў ежу з-за ўтрымання сінільнай кіслаты[29].

Значэнне ў кухнях свету[правіць | правіць зыходнік]

Sloe Gin.jpg
Дамашняя цярновая наліўка

Плады цёрну адыгрывалі істотную ролю ў гаспадарцы першабытных пасяленцаў Еўропы, яшчэ да распаўсюджвання тут у культуры пладовых дрэў з іншых частак свету[61]. Салодкия стравы з цёрну некалі падаваліся ў якасці дадатку да асноўных страў. У Францыі з недаспелых пладоў рабілі марынады(руск.) бел. ў воцаце[61][29], а са спелых — лікёр prunelle[12]. У Германіі плады, здробненыя з вадой ужываліся для дыстыляцыі высокаградусавай гарэлкі[61]. У Расіі з цёрну рабілі не тольку гарэлку і іншыя алкагольныя напоі, але і воцатавыя марынады, джэмы і жэле, а таксама фруктовыя сокі[26]. У Польшчы плады дадавалі галоўным чынам у віны, у там ліку як фарбавальнік, араматызатар і ўтрымальнік дубільных рэчываў, але і як галоўны кампанент таксама. Акрамя гэтага з цёрну рабілі гарэлку і наліўку(руск.) бел. (цярноўку(польск.) бел.)[21], сокі і сіропы[26]. У Брытаніі з пладоў выраблялі наліўку пад назвай «цярновы джын» (англ.: sloe gin), а ў іспанскай Навары рабілі дужа моцны лікёр pacharán[12].

У медыцыне[правіць | правіць зыходнік]

У афіцыйнай медыцыне лекавай сыравінай(укр.) бел. з'яўляюцца кветкі (Flos Pruni spinose) і плады (Fructus Pruni spinose) цёрну. Актыўнымі рэчывамі ў цёрне выступаюць дубільныя рэчывы, флаваноіды і цыянагенныя гліказіды. За антысептычнае, супрацьзапаленчае і запіральнае дзеянне адпавядаюць таніны[31]. Флаваноіды дзейнічаюць, у прыватнасці, як антыаксіданты, супрацьзапаленчае і памяншаюць пранікальнасць сценак крывяносных сасудаў[24].

Адвар з кветак валодае мачагоннай і патагоннай, слабільнай, адхарквальнай і антытаксічнай уласцівасцямі[62], ён таксама памяншае пранікальнасць капіляраў[27]. Кветкі цёрну карысныя і пры розных хваробах печані. Яны рэгулююць перыстальтыку(руск.) бел. кішак і лічацца далікатным слабільным сродкам. Кветкі таксама можна заварваць як гарбату[31]. Вельмі малыя дозы цыянападобных гліказідаў у іх стымулююць дыхальную сістэму, страваванне і паляпшаюць самаадчуванне[29].

Плады маюць лёгкае запіральнае і супрацьзапаленчае дзеянне[62][31]. Выкарыстоўваецца ў выглядзе адвару(руск.) бел. і (½ чайнай лыжкі сушаных пладоў на адну шклянку вады) для лячэння захворванняў страўнікава-кішачнага тракта, а таксама для паласкання рота і горла пры запаленні[60]. Лячыць запаленне можа таксама гарбатай з сушаных пладоў або свежым сокам пладоў[31].

З лісця раслін рыхтуюць адвары(руск.) бел., якія ўжываюцца пры захворваннях нырак[63], яго таксама рэкамендуюць як мачагонны і слабільны сродак.

Плады, кветкі і кару цёрну ўжываюць як кровеачышчальны сродак, асабліва пры скурных сыпах(руск.) бел., масавых фурункулах.

Карані, кара і маладая драўніна маюць супрацьзапаленчыя і патагонныя ўласцівасці. Верхні пласт кары цёрну рэкамендуюць прыкладваць пры рожыстых запаленнях скуры. Адвары(руск.) бел. з каранёў і лісця выкарыстоўваюць для паласкання рота пры захворванні зубоў і дзёсен.

У народнай медыцыне плады цёрну выкарыстоўваюцца пры страўнікава-кішачных захворваннях(укр.) бел., а таксама як кровеачышчальны, дыетычны і супрацьзапаленчы сродак.

У пчалярстве[правіць | правіць зыходнік]

Цёрн — вясновы меданос, што дае падтрымліваючы ўзятак, пылок-абножку і трохі нектара[64][65]. Медадайнасць расліны да 25 кг на гектар[14].

У прамысловасці[правіць | правіць зыходнік]

Assorted shillelagh.JPG
Традыцыйныя ірландскія кіі, якія пераважна робяцца з цярновых галін

Драўніна цёрну вельмі трывалая і цвёрдая, карычнева-чырванаватага колеру. Яна добра паддаецца паліроўцы. Драўніну цёрну выкарыстоўваюць пры вытворчасці дробных сталярных і такарных вырабаў.

З-за высокай цвёрдасці драўніны цёрну ён з'яўляецца дасканалым матэрыялам для вытворчасці кіёў(польск.) бел.. Таксама з цёрну робяць альпінісцкія зачэпы(руск.) бел..

У лясной і садовай гаспадарцы[правіць | правіць зыходнік]

Berries in the hedge - geograph.org.uk - 967926.jpg
Жывая агароджа(руск.) бел. з цярноўніка

Адмыслова высаджваюць кусты цярноўніку на адхонах, у ярах, па берагах рэк і каналаў, каб умацаваць іх[5][22]. Акрамя гэтага цярноўнік лагодна ставіцца да прыморскіх умоў і можа выкарыстоўвацца для замацавання насыпаў і адхонаў на ўзбярэжжах[29]. Абараняе глебу ад воднай і ветравой эрозіі[13]. На пашах дрэвы могуць высаджвацца, каб абараніць збожжавыя і травы ад згрызання дзікімі жывёламі[66].

Выкарыстоўваецца цярноўнік і ў якасці дэкаратыўных жывых агароджаў(руск.) бел.. У яго зарасніках ствараюцца выдатныя ўмовы для жыцця і харчавання дробных птушак і сысуноў[5][22].

Цёрн служыць выдатнай прышчэпай(руск.) бел. для кустовых формаў персіка, абрыкоса і сліў, цёрн зіма- і засухаўстойлівы від[67]. Таксама выкарыстоўваецца ў селекцыі раслін(руск.) бел. для стварэння ўстойлівых сартоў сліў праз скрыжаванне(польск.) бел. з імі і, радзей, для атрымання ўласна пладоў цёрну[5].

Цёрн лічыцца адным з найбольш каштоўных відаў для фарміравання кустоў і лясных участкаў на абочынах з-за экалагічнай важнасці, але адначасова гэта адзін з самых недаацененых відаў, які практычна не сустракаецца ў лясных гадавальніках[22].

Іншае[правіць | правіць зыходнік]

Aerozol pod teznia.JPG
З правага боку бачна сцяну з цёрну ў градзірні, па якой сцякае саляны раствор

Раней цярноўнік высаджвалі, каб абазначыць межы зямельных уладанняў.

У сярэднявечных скрыпторыях(руск.) бел. выкарыстоўвалі чарніла, прыгатаванае ў тым ліку і з кары цёрну. Парасткі цёрну вымочвалі і варылі, потым змешвалі з віном і зноў гатавалі. З часам гэты рэцэпт выйшаў з ужывання, таму што такое чарніла было не вельмі ўстойлівае да святла[68].

Згодна з Янам Кшыштафам Клюкам(руск.) бел., дабаўленне пладоў цёрну ў бочку з сапсаваным віном эфектыўна яго паляпшае, а сыр, загорнуты ў кару цёрну, мае больш працяглы тэрмін ужывання[69].

Вязкі цёрну з'яўляюцца асноўным матэрыялам для будавання градзірняў, імі запаўняюць драўляную канструкцыю, у якой з расолу(польск.) бел. ўтвараецца аэразоль[70].

Насенне цёрну ўтрымлівае тлусты алей (да 37 %), глюказід амігдалін і можа служыць сыравінай для атрымання тлустага і міндальнага эфірнага алею. З костачак здабываюць актываваны вугаль.

У касметыцы мякаць пладоў выкарыстоўваецца для падрыхтоўкі звязальных масак для твару[29].

Кара і драўніна цёрну ўтрымліваюць таніны (да 8 %)[29] і выкарыстоўваюцца для дублення скур. Пры змешванні кары з медным купарвасам(руск.) бел. атрымліваюць чорную фарбу і якасныя чорныя чарнілы, а пры змешванні са шчалачамі — жоўтую фарбу. Лісце дае зялёную фарбу, а плады ад цёмна-шэрай да зялёнай[29]. Сок пладоў выкарыстоўваюць для маркіроўкі палатна(руск.) бел., таму што ён практычна нязмыўны[52].


2004. Stamp of Belarus 0532.jpg
Цёрн на паштовай марцы Беларусі

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. Marian Rejewski Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich — Warszawa, 1996. — ISBN 83-05-12868-7.
  4. Derksen R. Etymological dictionary of the Slavic inherited lexicon — Leiden — Boston: Brill, 2008. — P. 505.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 Władysław Szafer, Pawłowski B. (red.) Flora Polska. Tom VII — Kraków, 1955. — С. 279-281.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 Slavomil Hejný, Bohumil Křísa (red.) Květena České Republiky 3 — Praha, 2003. — С. 438-439. — ISBN 80-200-1090-4.
  7. 7,0 7,1 7,2 Jean-Denis Godet Pędy i paki — Warszawa, 1998. — С. 308. — ISBN 83-7073-143-0.
  8. Leonidas Świejkowski Rośliny lecznicze i przemysłowe — Warszawa, 1990. — С. 329. — ISBN 83-85005-41-2.
  9. 9,0 9,1 Owen Johnson Drzewa — 2009. — С. 340. — (Przewodnik Collinsa). — ISBN 978-83-7073-643-9.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 10,8 Josef H. Reichholf, Günter Steinbach Wielka encyklopedia drzewa krzewy — Warszawa, 1995. — С. 124. — ISBN 83-7079-440-8.
  11. 11,0 11,1 11,2 Jean-Denis Godet Drzewa i krzewy — Warszawa, 1997. — С. 116, 204, 205. — ISBN 83-7073156-2.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 12,8 Wojciech Borkowski Taksonomiczne i geograficzne zróżnicowanie tarniny (Prunus spinosa L.) w świetle badań z użyciem automatycznej biometrii i eksploracyjnej analizy danych (польск.) . Praca doktorska wykonana w Zakładzie Systematyki i Geografii Roślin Uniwersytetu Warszawskiego (2001). Праверана 15 ліпеня 2011.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski Dendrologia — Warszawa, 1997. — С. 296-297. — ISBN 83-01-12099-1.
  14. 14,0 14,1 Mieczysław Lipiński Pożytki pszczele — Warszawa, 2010. — С. 128. — ISBN 978-83-09-99024-6.
  15. Яковлев Г. П., Челомбитько В. А. Ботаника: Учебник для вузов / Под ред. Р. В. Камелина — СПб.: Спецлит, изд-во СПХФА, 2003. — С. 435. — 647 с. — 5000 экз. — ISBN 5-299-00237-8.
  16. Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл.. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 637. — 864 с. — 150 600 экз. — ISBN 5-85270-002-9.(руск.) 
  17. База Растения Беларуси
  18. Bogumił Pawłowski Flora Tatr Tom 1 — Warszawa, 1956. — С. 519.
  19. 19,0 19,1 Соколов С. Я. Род 33. Prunus — Слива // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1954. — Т. III. Покрытосеменные. Семейства Троходендроновые — Розоцветные. — С. 695. — 872 с. — 3000 экз.
  20. Jacobs JH, Clark SJ, Denholm I, Goulson D, Stoate C, Osborne JL Pollination biology of fruit-bearing hedgerow plants and the role of flower-visiting insects in fruit-set — С. 1397-1404.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 21,6 21,7 21,8 Wiesław Grochowski Uboczna produkcja leśna — Warszawa, 1990. — ISBN 83-01-09535-0.
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 Bugała Władysław Drzewa i krzewy dla terenów zieleni — Warszawa, 1991. — С. 344. — ISBN 83-09-00013-8.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 Michał Ziemiański Słownik towaroznawczy artykułów żywnościowych — Warszawa, 1957. — С. 488-489.
  24. 24,0 24,1 Eliza Lamer-Zarawska, Barbara Kowal-Gierczak, Jan Niedwerok Fitoterapia i leki roślinne — Warszawa, 2007. — С. 67. — ISBN 978-83-200-3401-1.
  25. 25,0 25,1 Jan Volák, Jiří Stodola Rośliny lecznicze — Warszawa, 1983. — С. 244. — ISBN 83-7066-389-3.
  26. 26,0 26,1 26,2 Irena Gumowska Kuchnia pod chmurką — Warszawa С. 50.
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 Lidia Antkowiak Rośliny lecznicze — Poznań, 1998. — С. 122. — ISBN 83-7160-146-8.
  28. 28,0 28,1 28,2 Wiesław Grochowski Jadalne owoce leśne — Warszawa, 1986. — ISBN 83-09-00021-9.
  29. 29,00 29,01 29,02 29,03 29,04 29,05 29,06 29,07 29,08 29,09 29,10 29,11 29,12 Prunus spinosa – L. (англ.) . Plants For A Future. Праверана 5 ліпеня 2011.
  30. 30,0 30,1 Hrynkiewicz-Sudnik Jerzy, Sękowski Bolesław, Wilczkiewicz Mieczysław Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych — Warszawa, 2001. — С. 350–351. — ISBN 83-01-13434-8.
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 31,5 van Wyk Ben-Erik, Wink Michael Rośliny lecznicze świata — Wrocław, 2008. — ISBN 83-60466-51-3.
  32. Y. Kumarasamya, P. J. Cox, M. Jaspars, L. Nahar, S. D. Sarker Cyanogenic glycosids from Prunus spinosa (Rosaceae) — С. 1063-1065.
  33. 33,0 33,1 Jakub Mowszowicz Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych — Warszawa, 1982. — С. 225. — ISBN 83-09-00660-8.
  34. Safety Officer in Physical Chemistry at Oxford University Safety data for hydrogen cyanide. The Physical and Theoretical Chemistry Laboratory, Oxford University (2010).
  35. Maria Hanneberg, Elżbieta Skrzydlewska Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami — Warszawa, 1984. — С. 119. — ISBN 83-200-0419-5.
  36. 36,0 36,1 Jules Janick, Robert E. Paull The encyclopedia of fruit & nuts — Oxfordshire С. 698.
  37. Mohanty A, Martín JP, Aguinagalde I Population genetic analysis of European Prunus spinosa (Rosaceae) using chloroplast DNA markers — 2002 Т. 89 (8). — С. 1223-1228.
  38. Mohanty A, Martín JP, Aguinagalde I Chloroplast DNA diversity within and among populations of the allotetraploid Prunus spinosa L. — Т. 100, 8. — С. 1304-1310.
  39. Białobok S., Hellwig Z. (red.) Drzewoznawstwo — Warszawa, 1955. — С. 356.
  40. Matuszkiewicz Władysław Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski — Warszawa, 2006. — ISBN 83-01-14439-4.
  41. Степи в Польше? Они есть, но нуждаются в срочном спасении (руск.) 
  42. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14439-5.
  43. Piotr Popielarz Dzierzba – ptak ciernistych krzewów (польск.) . eLipinki.pl. Праверана 5 ліпеня 2011.
  44. 44,0 44,1 44,2 Die Schlehe (Prunus spinosa) (ням.) . Праверана 7 ліпеня 2011.
  45. 45,0 45,1 Malcolm Storey Prunus spinosa L. (Blackthorn, Sloe) (англ.) . BioInfo (UK). Праверана 5 ліпеня 2011.
  46. 46,0 46,1 HOSTS – a Database of the World's Lepidopteran Hostplants (англ.) . Праверана 7 ліпеня 2011.
  47. Цёрн: інфармацыя на сайце GRIN
  48. Gerd Krüssmann Manual of Cultivated Broad-Leaved Trees and Shrubs: Pru-Z — Portland, Oregon, 1986. — ISBN 9780881920062.
  49. 49,0 49,1 Mohanty A, Martín JP, Gonzales LM, Aguinagalde I Association Between Chloroplast DNA and Mitochondrial DNA Haplotypes in Prunus spinosa L. (Rosaceae) Populations across Europe — 2003. — С. 749-755.
  50. 50,0 50,1 50,2 50,3 50,4 50,5 50,6 50,7 František Kühn Alte Pflaumen, lebende Zeugen mittelalterlichen Obstbaust // Frühe Nutzung pflanzlicher Ressourcen: internationales Symposium Duderstadt, 12.-15.5.1994 — Münster, 1999.
  51. 51,0 51,1 51,2 Aniela Kozłowska Pochodzenie drzew owocowych — Warszawa, 1951. — С. 44-45.
  52. 52,0 52,1 52,2 Korous Khoshbakht Agrobiodiversity of plant genetic resources in Savadkouh/Iran with emphasis on plant uses and socioeconomic aspects — Kassel, 2006. — С. 34.
  53. Цёрн: інфармацыя на сайце GRIN
  54. G.T Tutin, V.H. Heywood, N.A. Burges, D.M. Moore, D.H. Valentine, S.M. Walters, D.A. Webb Flora Europaea — Cambridge, 1981. — С. 78. — ISBN 052106662X.
  55. Академик Г. В. Ерёмин о проблемах косточковых культур. Сады Сибири. Праверана 23 мая 2014.
  56. 56,0 56,1 56,2 Bożena Bełdowska, Joanna Guzewska Rośliny lecznicze – opis, zbiór, zastosowanie — Warszawa, 1987. — С. 193-194. — ISBN 83-202-0489-5.
  57. Izabella Kiljańska, Hanna Mojkowska Zielnik polski — Warszawa, 1988. — С. 343-345. — ISBN 83-223-2319-0.
  58. 58,0 58,1 58,2 58,3 Jadwiga Kwaśniewska, Krystyna Mikołajczyk Wszyscy zbieramy zioła — Warszawa, 1983. — С. 122.
  59. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named bonenberg
  60. 60,0 60,1 60,2 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named mazerant
  61. 61,0 61,1 61,2 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named luczaj
  62. 62,0 62,1 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named krejca
  63. Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Дикорастущие плоды, ягоды и их применение — 1975. — С. 100. — 200 с.
  64. Абрикосов Х. Н. и др. Тёрн // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 362.
  65. Алексєєнко Ф. М.; Бабич І. А.; Дмитренко Л. І.; Мегедь О. Г.; Нестероводський В. А.; Савченко Я. М. (1966). У Кузьміна М. Ф.; Радько М. К. Виробнича енциклопедія бджільництва. Київ «Урожай». с. 441.
  66. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named wieren
  67. Терновник (торон, слива колючая, тёрн, дерябник).
  68. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named madaus
  69. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named kluk
  70. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named affelt

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Венерын чаравічак Гэты від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі і ахоўваецца законам.
III катэгорыя (VU)