Цёрн

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Цёрн
Prunus spinosa .jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Prunus spinosa L.

Арэал

выява

Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   24802
NCBI   114937
EOL   632461
GRIN   t:30116
IPNI   730297-1
TPL   tro-27800136

Цёрн, сліва калючая (Prúnus spinósa) — невялікі калючы куст; від роду сліва (Prunus) сямейства Ружавыя (Rosaceae).

Распаўсюджаны па ўсёй Еўропе, у Заходняй Азіі і Паўночнай Афрыцы. Вельмі зменлівы і стварае гібрыды з іншымі слівамі. Мяркуецца, што сумесь гэтага віду з алычой (Prunus cerasifera) стала продкам дамашняй слівы (Prunus domestica). Цёрн — расліна, якая выкарыстоўваецца ў фітатэрапіі, мае ядомыя плады, адыгрывае важную ролю для навакольнага асяроддзя, выкарыстоўваецца таксама ў біятэхнічных пасадках. Гэта меданос і крыніца цвёрдай драўніны, якая, асабліва раней, мела разнастайныя прымяненні. Утварае густыя, калючыя зараснікі, якія з'яўляюцца сховішчам для многіх відаў жывёл.

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Слова «цёрн» узыходзіць да праслав.: *tьrnъ («калючка»)[3].

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Illustration Prunus spinosa1.jpg
Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885

Марфалогія[правіць | правіць зыходнік]

Галінасты куст вышынёй 3,5—4,5 м, радзей нізкарослае дрэўца не вышэй за 8 м[4], прычым па дадзеных некаторых аўтараў, высокія экзэмпляры гэта, верагодна, гібрыды з іншымі слівамі[5].

Парасткі[правіць | правіць зыходнік]

Мае шырокаяйкападобную крону, цёмна-шэрую кару і шмат калючак. Маладыя парасткі мякка апушаны, прычым апушэнне знікае з узростам. Аднагадовыя парасткі гладкія і карычневыя (з цяністага боку — аліўкава-зялёныя[6]), больш старыя — цёмна-карычневыя і бліскучыя, са шматлікімі дробнымі светлымі кропкамі. На канцах кароткіх парасткаў ператвораныя ў моцныя і доўгія шыпы(руск.) бел.. Адгалінаванні другога шэрагу разгорнутыя пад прамым або нават тупым вуглом. Вегетатыўныя пупышкі дробныя (да 2 мм), востраяйкападобныя, акружаныя шарападобнымі кветкавымі пупышкамі. Лускі пупышак чырвона-карычневыя, звычайна расніцавыя або апушаныя[6]. Пупышкі пасаджаныя па адной або па 2-3 побач (шэрагам)[4], прычым, як правіла, крайнія — кветкавыя[7]. Кара на старых ствалах — чорна-фіялетавая і злёгку парэпаная[8] вузкімі палосамі[9].

Карані[правіць | правіць зыходнік]

Разрастаючыся і пашыраючыся пры дапамозе каранёвых атожылкаў, цёрн утварае густыя калючыя і цяжкапраходныя зараснікі.

Лісце[правіць | правіць зыходнік]

Лісце размешчана(англ.) бел. чаргова, расце на хвосціках даўжынёй 0,7-1,5 см (ад вяршыні часта чырвонага колеру[10]), ля аснавання якіх знаходзяцца вузкія, пакрытыя валасінкамі прылісткі з залозавымі зубкамі на краі даўжынёй каля 5 мм. Ліставая пласцінка даўгаватая або даўгавата-зваротнаяйкападобная, зубчаста-пальчатая, цёмна-зялёная, матавая, скурыстая, даўжынёй ад 1,5 да 6,5 см (часцей ад 2 да 4 см) і шырынёй ад 1 да 2,8 см, ля аснавання клінаватая, гародчата-пільчатая, зубчыкі залозавыя.

Маладое лісце з абодвух бакоў апушанае, пазней зверху голае, матавае, з ніжняга боку злёгку апушана, у асноўным па жылках[5][4]. Зверху цёмна-, знізу бледна-зялёнае[10].

Лісце вельмі зменлівае, нават у межах адной расліны — адрозніваецца лісце на кароткіх і доўгіх парастках і шыпах[11].

Kolcovy trn.jpg
Prunus spinosa.001 - Serra de Enciña de Lastra.JPG
Prunus spinosa leaf kz1.jpg
Злева направа: Шып, лісце, ліст з прылісткам

Кветкі[правіць | правіць зыходнік]

Кветкі адзіночныя, радзей па 2, зусім рэдка па 3-5, часцей за ўсё згрупіраваны на канцах парасткаў[12], растуць на кароткіх голых кветаножкамі(руск.) бел. (5-8 мм даўжынёй). Кветкі дробныя, 1,2—1,8 см у дыяметры, раскрываюцца паасобку або парамі ранняй вясной, калі лісця яшчэ няма. Кветаложа(руск.) бел. ўвагнутае, выслана сакраторнай тканкай нектарніка[13], чашалісцікаў пяць, трохкутна-яйкападобных[9], па краі расніцавых. Венчык белы або зеленаваты, з пяццю доўгімі тупымі пялёсткамі 6-8 см даўжынёй. 20 тычынак завершаны на канцы жоўтымі або чырвонымі пыльнікамі, песцік адзін, нізкі і голы[9], завязь верхняя. Цвіценне вельмі багатае, у красавіку-маі.

Формула кветкі: Male and female sign.svg[14].

Schlehe1.jpg
Prunus spinosa B.jpg
Schlehe im Regen 2841.jpg
Злева направа: Куст у час цвіцення, кветкі, кветка

Плады[правіць | правіць зыходнік]

Плады — круглявыя або круглява-канічныя сакавітыя аднанасенныя аднакасцянкі, падобныя на сліву, з шызым васковым налётам, 10-12 мм даўжынёй, па смаку даўка-кіслыя, спеюць позна. Костачка пляскатая, яйкападобная, маршчыністая, дрэнна аддзяляецца ад мякаці.

Арэал і экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Месцапражыванне віду ўключае ў сябе шырокія вобласці Еўропы (без Ісландыі, паўночнай часткі Скандынаўскага Паўвострава і паўночнай Расіі), малую Азію, раён Каўказа, Іран і паўночную Афрыку (у гарах Атлас[9][15]). Ізаляваныя месцаабітанні ёсць у Ізраілі і ў раёне возера Балхаш[5]. У цэнтральнай Еўропе з'явіўся, верагодна, каля 3000-2000 гадоў да н.э. — прынамсі з таго часу вядомы знаходкі насення ў шматлікіх раскопках эпохі неаліту[9].

Паўночная мяжа праходзіць ад 68°, на Скандынаўскім паўвостраве праз паўднёва-заходнюю Фінляндыю, праз паўднёвую частку Латвіі. У Расіі праз Пскоўскую, Смаленскую, Маскоўскую, Уладзімірскую вобласці, у Беларусі праз Віцебскую вобласць, паўднёвую частку Татарстана.

На тэрыторыі Беларусі адзіны дзікарослы від рода сліва (Prunus)[16], трапляецца на палянах, узлесках і ярах, занесены ў Чырвоную кнігу.

У Польшчы гэта звычайны від практычна для ўсёй тэрыторыі. Радзей сустракаецца ў паўночна-заходняй, і, яшчэ радзей, у паўночна-усходняй частках краіны. Акрамя таго, адсутнічае на большіх вышынях у гарах. У Татрах сустракаецца на вышынях да 1100 м н. у. м. (на Бочані(польск.) бел.)[17], у Яварніках дасягае каля 930 м н. у. м.[5]

Далей на поўдні расце да субальпійскага пояса да 1500—1600 м н. у. м. (напрыклад, на Каўказе. У Крыму і на Каўказе сустракаецца да вышыні 1200—1600 метраў над узроўнем мора[18]. Распаўсюджаны ў Закарпацці, Карпатах, Разточчы(руск.) бел. — Аполлі(руск.) бел., у заходнім Палессі і паўночным Лесастэпе, Стэпе і Крыму замяняецца Prunus stepposa.

Расце звычайна густымі зараснікамі па ўзлесках, на лесасеках, у хмызняках, бэльках(руск.) бел., далінах рэк пераважна ў лесастэпе і ў колках кустоў у стэпе.

Марозаўстойлівая, святлалюбная расліна. Цвіце ў красавіку — маі, плады спеюць у верасні.

Формы[правіць | правіць зыходнік]

  • f. plena West. — з белымі махрыстымі кветкамі
  • f. purpurea Andre — з ружовымі кветкамі і пурпурным лісцем
  • f. typica Medw. — з голым лісцем і кветаножкамі
  • f. puberula Medw. — кветаножкі і ніжняя частка лісця апушаны[18]

Сарты[правіць | правіць зыходнік]

У цёрна шмат тэтраплоідных гібрыдаў з іншымі відамі. Іх правільнае называнне — гібрыдны цёрн. У Сярэдняй паласе Расіі вырошчваюць цёрн 'Абрикосовый' (гібрыд цёрну з чорным абрыкосам) і формы цёрну духмянага (гібрыды з кітайска-амерыканскай слівай 'Тока') '10-17', '16-9', '83'. Плады ў іх практычна без даўкасці, духмяныя. Зімаўстойлівасць на ўзроўні цёрну[19].

Збор, перапрацоўка і захоўванне[правіць | правіць зыходнік]

Збіраюць плады, кветкі, лісце і карані. Плады збіраюць восенню, сартуюць, выдаляючы пашкоджаныя і прымешкі. Перабраныя чыстыя плады ссыпаюць у драўляныя бочкі, затуляюць чыстай вільготнай тканінай і захоўваюць у скляпах ці ж адпраўляюць на пункты перапрацоўкі. Сушаць плады на сонцы або пад палаткамі, у печах або сушылках пры тэмпературы 45-50°. Высушаныя плады пакуюць у папяровыя мяшкі вагой па 25 або 50 кг і захоўваюць у сухіх прахалодных памяшканнях.

Лісце збіраюць у сярэдзіне лета, кветкі — у перыяд поўнага цвіцення і сушаць звычайным спосабам.

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

У склад пладоў уваходзяць 5,5—8,8 % цукроў (глюкоза і фруктоза), 0,8—2,8 % арганічных кіслот, дубільныя і араматычныя рэчывы, вітамін С (15-19 мг%).

Гаспадарчае значэнне і прымяненне[правіць | правіць зыходнік]

2004. Stamp of Belarus 0532.jpg
Цёрн на паштовай марцы Беларусі

Харчовая, меданосная, лекавая, таніданосная, фарбавальная, дэкаратыўная, фітамеліяратыўная расліна.

У кулінарыі[правіць | правіць зыходнік]

Плады з глыбокай старажытнасці ўжываліся ў ежу. Выкарыстоўваюцца ў сушаным і перапрацаваным выглядзе.

Плады цёрну ўжываюць у ежу свежымі, асабліва пасля прамаражвання, а таксама выкарыстоўваюць як каштоўны прадукт для розных спосабаў перапрацоўкі, вытворчасці вінаў, варэння, сокаў, сіропаў, экстракта, лікёраў, воцату, мармеладу, пасцілы(руск.) бел., цукатаў.

Сваіх смакавых уласцівасцяў цёрн не губляе нават пасля высушвання. Сухія плады ідуць на прыгатаванне ўзвараў, кісялёў і для заварвання гарбаты.

Віны, наліўкі(руск.) бел. і кандытарскія вырабы з цёрну адрозніваюцца высокімі смакавымі і дыетычнымі(укр.) бел. ўласцівасцямі, тонкім прыемным водарам.

Цёрн выкарыстоўваюць як у харчовай прамысловасці, так і для хатняга кансервавання.

У медыцыне[правіць | правіць зыходнік]

У народнай медыцыне плады цёрну выкарыстоўваюцца пры страўнікава-кішачных захворваннях(укр.) бел., а таксама як кровеачышчальны, дыетычны і супрацьзапаленчы сродак.

Адвар з кветак валодае мачагоннай і патагоннай, слабільнай і антытаксічнай уласцівасцямі. Плады, кветкі і кару цёрну ўжываюць як кровеачышчальны сродак, асабліва пры скурных сыпах(руск.) бел., масавых фурункулах. Кветкі цёрну карысныя і пры розных хваробах печані. Яны рэгулююць перыстальтыку(руск.) бел. кішак і лічацца далікатным слабільным сродкам.

З лісця раслін рыхтуюць адвары(руск.) бел., якія ўжываюцца пры захворваннях нырак[20], яго таксама рэкамендуюць як мачагонны і слабільны сродак.

Карані, кара і маладая драўніна маюць супрацьзапаленчыя і патагонныя ўласцівасці. Верхні пласт кары цёрну рэкамендуюць прыкладваць пры рожистых запаленнях скуры. Адвары(руск.) бел. з каранёў і лісця выкарыстоўваюць для паласкання рота пры захворванні зубоў і дзёсен.

У пчалярстве[правіць | правіць зыходнік]

Цёрн — вясновы меданос, што дае падтрымліваючы ўзятак, пылок-абножку(руск.) бел. і трохі нектара[21][22].

У прамысловасці[правіць | правіць зыходнік]

Драўніна цёрну вельмі трывалая і цвёрдая, карычнева-чырванаватага колеру. Яна добра паддаецца паліроўцы. Драўніну цёрну выкарыстоўваюць пры вытворчасці дробных сталярных і такарных вырабаў, кіёў.

У лясной і садовай гаспадарцы[правіць | правіць зыходнік]

Выкарыстоўваецца цярноўнік і ў якасці дэкаратыўных жывых агароджаў. Адмыслова высаджваюць кусты цярноўніку на адхонах, у ярах, па берагах рэк і каналаў, каб умацаваць іх. Служыць выдатнай прышчэпай для кустовых формаў персіка, абрыкоса і сліў, цёрн зіма- і засухаўстойлівы від[23].

Іншае[правіць | правіць зыходнік]

Насенне цёрну ўтрымлівае тлусты алей (да 37 %), глюказід амігдалін і можа служыць сыравінай для атрымання тлустага і міндальнага эфірнага алею. З костачак здабываюць актываваны вугаль.

Кара і драўніна цёрну ўтрымліваюць таніны (да 8 %) і выкарыстоўваюцца для дублення скур. Пры змешванні кары з медным купарвасам(руск.) бел. атрымліваюць чорную фарбу і якасныя чорныя чарнілы, а пры змешванні са шчалачамі — жоўтую фарбу. Сок пладоў выкарыстоўваюць для афарбоўвання палатна(руск.) бел..

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. Derksen R. Etymological dictionary of the Slavic inherited lexicon — Leiden — Boston: Brill, 2008. — P. 505.
  4. 4,0 4,1 4,2 Władysław Szafer, Pawłowski B. (red.) Flora Polska. Tom VII — Kraków, 1955. — С. 279-281.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Slavomil Hejný, Bohumil Křísa (red.) Květena České Republiky 3 — Praha, 2003. — С. 438-439. — ISBN 80-200-1090-4.
  6. 6,0 6,1 Jean-Denis Godet Pędy i paki — Warszawa, 1998. — С. 308. — ISBN 83-7073-143-0.
  7. Leonidas Świejkowski Rośliny lecznicze i przemysłowe — Warszawa, 1990. — С. 329. — ISBN 83-85005-41-2.
  8. Owen Johnson Drzewa — 2009. — С. 340. — (Przewodnik Collinsa). — ISBN 978-83-7073-643-9.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Josef H. Reichholf, Günter Steinbach Wielka encyklopedia drzewa krzewy — Warszawa, 1995. — С. 124. — ISBN 83-7079-440-8.
  10. 10,0 10,1 Jean-Denis Godet Drzewa i krzewy — Warszawa, 1997. — С. 116, 204, 205. — ISBN 83-7073156-2.
  11. Wojciech Borkowski Taksonomiczne i geograficzne zróżnicowanie tarniny (Prunus spinosa L.) w świetle badań z użyciem automatycznej biometrii i eksploracyjnej analizy danych (польск.) . Praca doktorska wykonana w Zakładzie Systematyki i Geografii Roślin Uniwersytetu Warszawskiego (2001). Праверана 15 ліпеня 2011.
  12. Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski Dendrologia — Warszawa, 1997. — С. 296-297. — ISBN 83-01-12099-1.
  13. Mieczysław Lipiński Pożytki pszczele — Warszawa, 2010. — С. 128. — ISBN 978-83-09-99024-6.
  14. Яковлев Г. П., Челомбитько В. А. Ботаника: Учебник для вузов / Под ред. Р. В. Камелина — СПб.: Спецлит, изд-во СПХФА, 2003. — С. 435. — 647 с. — 5000 экз. — ISBN 5-299-00237-8.
  15. Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл.. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 637. — 864 с. — 150 600 экз. — ISBN 5-85270-002-9.(руск.) 
  16. База Растения Беларуси
  17. Bogumił Pawłowski Flora Tatr Tom 1 — Warszawa, 1956. — С. 519.
  18. 18,0 18,1 Соколов С. Я. Род 33. Prunus — Слива // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1954. — Т. III. Покрытосеменные. Семейства Троходендроновые — Розоцветные. — С. 695. — 872 с. — 3000 экз.
  19. Академик Г. В. Ерёмин о проблемах косточковых культур. Сады Сибири. Праверана 23 мая 2014.
  20. Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Дикорастущие плоды, ягоды и их применение — 1975. — С. 100. — 200 с.
  21. Абрикосов Х. Н. и др. Тёрн // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 362.
  22. Алексєєнко Ф. М.; Бабич І. А.; Дмитренко Л. І.; Мегедь О. Г.; Нестероводський В. А.; Савченко Я. М. (1966). У Кузьміна М. Ф.; Радько М. К. Виробнича енциклопедія бджільництва. Київ «Урожай». с. 441.
  23. Терновник (торон, слива колючая, тёрн, дерябник).

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Венерын чаравічак Гэты від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі і ахоўваецца законам.
III катэгорыя (VU)