Мірскі замак

Комплекс Мірскага замка*
Mir Castle Complex**
Сусветная спадчына ЮНЕСКА
Краіна	Беларусь
Тып	Культурны
Крытэры	ii, iv
Спасылка	625
Рэгіён***	Еўропа і Паўночная Амерыка
Гісторыя ўключэння
Уключэнне	2000  (24-я сесія)
* Міжнародная канвенцыя «ЮНЕСКА» ** Назва ў афіцыйным англ. спісе *** Рэгіён па класіфікацыі ЮНЕСКА

Мірскі замак, замкавы комплекс «Мір» — унікальны помнік беларускай нацыянальнай культуры, які ўваходзіць у Спіс сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны ЮНЕСКА, адзін з нацыянальных сімвалаў і аб'ект нацыянальнага гонару. Архітэктурны комплекс уключае ў сябе замак XVI-XX стагоддзяў, валы XVI—XVII стагоддзяў, стаў 1896—1898 гадоў, прыдарожную каплічку, капліцу-пахавальню князёў Святаполк-Мірскіх з домам вартаўніка і брамай, пейзажны і рэгулярны паркі, дом упраўляючага. Знаходзіцца ў г.п. Мір, на правым беразе ракі Міранкі.

Пабудаваны ў пач. 16 ст. магнатам Ю. І. Іллінічам. З 1568 належаў князям Радзівілам, у 19 ст. Вітгенштэйнам і Святаполк-Мірскім. Аналіз развіцця еўрапейскай архітэктурнай стылістыкі дазваляе лічыць Мірскі замак самым усходнім гатычным збудаваннем, а таксама самым буйным і адзіным некультовым аб'ектам з захаваных нешматлікіх узораў самабытнай беларускай готыкі.

Замак у плане блізкі да квадрата са стараной каля 75 м., па вуглах мае пяціпавярховыя вежы вышынёй 25—27 м, якія выходзяць за межы сцен. Пятая вежа — шасціпавярховая з уязной брамай.

Помнік удзельнічаў практычна ва ўсіх войнах, якія толькі праносіліся ў свой час па шматпакутнай беларускай зямлі: пачынаючы з руска-польскай 1654-67 гг. і да руска-французскай 1812г., неаднойчы быў аб'ектам аблог і штурмаў. Быў пашкоджаны ў 1665 і 1706, пасля адноўлены ў пач. 18 ст. Пасля зноў моцна пашкоджаны ў 1794, пасля чаго ў канцы 18 ст. заняпаў. У 1812 пад сценамі замка адбыўся бой паміж французкай кавалерыяй маршала Л. Даву і ар'ергардам 2-й рус. арміі — казацкай конніцай М. І. Платава.

Мірскі замак для свайго часу быў магутным ваенным збудаваннем, дзе знайшлі ўжыванне амаль усе вядомыя элементы сярэднявечнай фартыфікацыі і былі ўвасоблены мясцовыя традыцыі замкавага дойлідства. Будавалі яго па праекце таленавітага архітэктара, які, хутчэй за ўсё, быў майстар з народа і валодаў мастацкім густам. Адсутнасць добрых прылад не перашкодзіла дойліду стварыць першакласнае для таго часу ваенна-інжынернае збудаванне і ўпрыгожыць яго разнастайнымі архітэктурнымі дэталямі.

Вялікая насычанасць агнявых сродкаў пры ўзаемна-перакрываючыхся сектарах абстрэлу, пастаноўка веж з разлікам вядзення флангавага агню ўздоўж сцен, высокія, стромкія земляныя валы з бастыёнамі па кутах рабілі Мірскі замак першакласным абарончым збудаваннем свайго часу.

На працягу свайго існавання комплекс зведаў не адно аднаўленне і перабудову, аднак дадзеныя працэсы не ўнеслі сур'ёзных змен у яго аб'емна-планавую і кампазіцыйную сістэмы. Разам з тым, Мірскі замак захаваў свае першапачатковыя стылістычныя элементы часоў готыкі і Рэнесансу, набыўшы пры гэтым новыя ўнікальныя напластаванні, характэрныя стылістыцы барока і рамантызму. У сукупнасці з першапачатковымі стылёвымі рысамі яны сфарміравалі той выгляд, які дазволіў аднесці комплекс да пабудоў сусветнай каштоўнасці.

Усе элементы замка складаюць цэласную архітэктурную кампазіцыю, што стварае скончаную выяву непаўторнага збудавання, якое не мела аналогаў на землях Прыбалтыкі, Польшчы і Расіі.

Комплекс Мірскага замка і сёння дзіўляе сваёй архітэктурнай гармоніяй, злучнасцю з прыродай, рацыяналізмам і прадуманасцю абаронных збудаванняў, прастатой і лаканізмам формаў.

Гісторыя

Першыя згадкі пра Мір

Першае ўпамінанне Міра адносіцца да 1395 года, калі крыжаносцы, падтрымліваючы Свідрыгайлу ў яго міжусобіцы супраць Вітаўта, уварваліся на Навагрудчыну, дасягнулі Міра і знішчылі паселішча. У 1434 годзе вялікі князь літоўскі Сігізмунд Кейстутавіч, раздаючы землі сваім прыхільнікам, падарыў Мір Сёмку — гэта значыць Сямёну Гедыголдавічу, які пасля стаў віленскім кашталянам. І хаця ў гэтай грамаце ўпамінаецца ўсяго адна curia (двор) нейкага Дзяміда, археалагічныя матэрыялы пачатку XV ст. сустракаюцца не толькі на тэрыторыі сучаснага мястэчка Мір, але і на другім беразе ракі Міранкі, менавіта на тым месцы, дзе ўзвышаецца цяпер Мірскі замак. Рэшткі выяўленых дазамкавых пабудоў сведчаць аб тым, што яны былі даволі багатымі для свайго часу. Так, у культурным слоі замкавага двара знойдзены рэшткі печы, складзенай з гаршковай кафлі.

Сёмка, паміраючы бяздзетным, адпісаў мірскія ўладанні сваёй названай дачцы Ганне Бутрымаўне. Але Ганна так і не выйшла замуж і памерла маладой. У 1476 годзе яна перапісала ўсю маёмасць роднай цётцы - жонцы Сенькі Мілохне. Прадчуваючы блізкі канец зямнога жыцця, Мілохна ў 1490 годзе адпісвала свае валадарствы сваяку Юрый Ільініч. Ільініч у той час займаў пасады літоўскага маршалка і брэсцкага старосты. Устрывожаны частымі нападамі на Прынямонне татар і варожымі адносінамі да сябе магутнага на Літве Міхаіла Глінскага, Ільініч у канцы XV стагоддзі пачаў будаваць у Міры абарончы замак.

Загадка пабудовы замка

Татарскія спусташэнні, сваркі Забжазінскіх, Ільінічаў, Кішкаў, Глябовічаў і іншых літоўскіх магнатаў з гордым і магутным Міхаілам Глінскім, сваркі, якія прывялі да таго, што Забжазінскі быў пазбаўлены ваяводскай пасады, а Крыштоф Ільініч трапіў у турму, і яшчэ жахлівы лёс Яна Забжэзінскага, на якога Глінскі ўчыніў напад, замардаваў ва ўласным доме, - усё гэта, відаць, і натхніла Юрыя Ільініча пабудаваць у Міры крэпасць Уладзіслаў Сыракомля

Юрый Іванавіч Іллініч, да якога Мір перайшоў у 1486, заклаў радавую рэзідэнцыю-замак, хутчэй за ўсё, у 20-х гг. XVI ст.

Традыцыйна лічыцца, што замак быў пабудаваны на месцы драўлянай сядзібы. Літоўская метрыка ўпершыню згадвае пра Мірскі замак у 1527 годзе ў сувязі з граматай пра падзел валадарстваў паміж сынамі Юрыя Іллініча. Некаторыя асаблівасці архітэктуры Мірскага замка паказваюць на тое, што ён быў закладзены не раней 1510 года. (згодна Ткачову замак быў пабудаваны ў 1506—1510 гг., сустракаецца таксама дата будаўніцтва - канец 15—пачатак 16 ст.)

У літаратуры сустракаюцца і 1508—1510 гады як час будаўніцтва замка. Гэту дату прыводзіў у 30-я гады 20 стагоддзя і мясцовы гісторык-аматар А. Сняжко. Ва ўсякім разе, гісторыкі зыходзяцца ў меркаванні, што ў самым канцы XV стагоддзя замка ў Міры яшчэ не было. У 1495 годзе ў валоданне Мірскім маёнткам уступае Юрый Іллініч. Паводле вялікакняжацкай граматы, выдадзенай атрыманай Ільінічам у 1495 годзе, сярод пералічанай маёнасці магната ў Міры замку яшчэ няма.

На гэтыя абставіны ўказвае і той факт, што ў 1524 годзе непадалёк ад Ваўкавыска быў заснаваны касцёл Святога Міхаіла, пластыка архітэктурных дэталяў якога амаль аналагічная пластыцы Мірскага замка. Прычына падабенства крыецца ў тым, што заснавальнік касцёла быў жанаты на пляменніцы Юрыя Іллініча, а сваякоў ядналі маёмасныя справы.

Зараз цяжка вызначыць, якімі матывамі кіраваўся магнат, прымаючы рашэнне аб стварэнні ўмацаванай рэзідэнцыі. Амаль усе даследчыкі гісторыі Мірскага замка пастаянна ставяць пытанне, што прымусіла далёка не самага багатага і не самага ўплывовага ўрадніка Вялікага княства Літоўскага ўзяцца за маштабнае будаўніцтва. Інтрыгуе і той факт, што Ільініч распачаў грандыёзнае будаўніцтва на схіле свайго жыцця.

Сярод навукоўцаў дагэтуль працягваюцца спрэчкі і пра прызначэнне Мірскага замка. Замак быў насычаны разнастайнымі дэкаратыўнымі элементамі, пабудаваны ў спакойны час і практычна на раўніне, таму пабудова замка не была выклікана неабходнасцю абараняцца ад вонкавых ворагаў. Таму гэтае будаўніцтва некаторыя даследчыкі звязваюць выключна з меркаваннямі аўтарытэту, з жаданнем самасцвярджэння. Ініцыятар будаўніцтва - ўплывовы беларускі магнат Юрый Іллініч на працягу больш за двух дзесяцігоддзяў вёў судовыя цяжбы за права ўладання Мірскімі маёнткамі, якія завяршылася ў карысць Іллінічаў толькі ў 1522 годзе, калі верагодна і пачалося ўзвядзенне Мірскага замка.

Аднак дальнабачнасць Юрыя Іллініча не позволіла "зрабіць з замка проста цацку" - у выпадку патрэбы замак мог аказаць сур'ёзную абарону захопнікам. Можна толькі здагадвацца, што непакоіла Іллініча больш: набегі крымчакоў, складаныя адносіны з суседзямі, уласная агрэсіўнасць ці імкненне праславіцца, атрымаць тытул графа Свяшчэннай Рымскай Імперыі. Нагодай для будаўніцтва каменнага замка маглі паслужыць войны з Вялікім княствам Маскоўскім, міжусобіцы, ці проста становішча маршалка надворнага літоўскага.

Замак узводзіла насельніцтва Міршчыны і сяляне іншых з валадарстваў Юрыя Іллініча. Былі пабудаваны цагельні ў вёсках Пропашы і Бірбашы. Вапну дастаўлялі са Сверженя. У адно месца звозілі сотні кубаметраў палявога каменя, абчэсвалі яго, сартавалі па памеры і колеру.

Натурныя даследаванні пераканаўча сведчаць аб тым, што ў першапачатковым варыянце замак не быў дабудаваны. Відавочна, так і не ўбачылі свет абарончыя карпусы ўздоўж паўднёвай і ўсходняй сценаў, незавершанай некаторы час заставалася паўночна-заходняя вежа. Яе верхнія паверхі былі дабудаваны пазней і з'явіліся ўжо часткаю пласта новай эпохі — эпохі Рэнесансу. Па меркаванні даследчыкаў, у той час на ўсёй тэрыторыі Беларусі як па памерах, дык і па велічыні не было нічога, што магло б параўнацца з Мірскім замкам.

Першапачатковы выгляд замку

Для сябе будую дом Табе, нашчадак, у добры дар, Калі падабае - прымі з удзячнасцю, Калі дрэнны - збудуй новы Надпіс на лацінскай мове (пераклад В. Калніна на будынку плябаніі Мікалаеўскага касцёла

Архітэктура Мірскага замка XVI стагоддзя мела рысы беларускай позняй готыкі. Замак быў выкананы ў выглядзе квадратнага ў плане збудавання з выступаючымі па кутах магутнымі вежамі вышынёй каля 25 м. Усе вежы былі спланаваны як самастойныя вузлы абароны. Таўшчыня сцен дасягала 3 м пры вышыні каля 13 м. Шматлікія падзямеллі замка стваралі складаную сістэму дапаможных памяшканняў, якія ў цэлым па плошчы пераўзыходзілі ў некалькі разоў наземную частку збудавання. Усе вежы замка зроблены аднолькава: 4-гранная аснова, 8-гранны купал, які звужваецца ўверх.

Квадратны план веж і размяшчэнне іх за вонкавай лініяй сцен стваралі магчымасць весці абстрэл ворага не толькі прама, але і ўздоўж сцен. Па тых часах гэта былая сама прагрэсіўная схема абароны і толькі недасканаласць агнястрэльнай зброі прымушала яшчэ ўжываць традыцыйныя спосабы абароны з дапамогай лукаў, арбалетаў, камянёў, смалы і вару.

Будаўніцтва замка ажыццяўлялася ў некалькі этапаў. У першым дзесяцігоддзі XVI ст. былі збудаваны сцены і вежы, а ў паўднёва-заходнім участку двара пабудавалі цаглянае аднапавярховае жылое памяшканне. Ад яго да цяперашняга часу захаваліся толькі асобныя ўчасткі падмуркаў, сляды перавязкі мура сцен гэтай пабудовы з сценамі замка, а таксама гнёзды ад заладкі канцоў бэлек перакрыцця на паўднёвай замкавай сцяне.

Архітэктура замка мела рысы позняй готыкі і рэнесансу. Дэкаратыўнае вырашэнне заснавана на кантрасце чырвонай цэглы і ружовай атынкоўкі. Вонкавыя сцены арнаментаваны парэбрыкамі, гіркамі, нішамі, паяскамі, паўкалонкамі.

Таўшчыня сцен у падмурка дасягала трох метраў. Пры будаўніцтве сцен была скарыстана трохслаёвая муроўка: вонкавую частку сцен выкладвалі з цэглы з украпваннем каменя-валуна, а ўнутраная — складалася з дробнага каменя і цагляных аскепкаў, залітага вапнавым растворам. Усе вежы былі спланаваны як самастойныя вузлы абароны. Яны былі збудаваны з такім разлікам, каб было зручна весці флангавы агонь уздоўж сцен і знішчаць ворага на подступах да іх. Кожная вежа вышынёй каля 25 м мела па пяць баявых ярусаў з байніцамі і складаную сістэму ўнутраных пераходаў.

На працягу першага перыяду ўзвядзенне Мірскага замка не было завершана. Недабудаванымі засталіся верхнія ярусы паўночна-заходняй вежы, а таксама капітальныя збудаванні, якія абмяжоўвалі замкавы двор з поўдня і ўсходу. Не выключана, што гэтыя пабудовы маглі прызначацца для жылля гарнізона і чэлядзі. Паколькі ў той час на беларускіх землях яшчэ існавала старая традыцыя адводзіць пад жыллё феадала адну з веж, то ў замку, хутчэй за ўсё, для гэтага была выдзелена паўночна-усходняя вежа. Па багацці арыгінальнага дэкору з ёй можа параўнацца хіба што ўязная вежа. Да таго ж толькі ў нішах на яе фасадах выяўлены дэкаратыўныя паліхромные кампазіцыі, характар выканання якіх сведчыць, што гэта маглі быць "аказійныя" размалёўкі, якія маглі быць створаны ў гонар атрымання ў 1555 годзе апошнім уладальнікам замка з роду Іллінічаў тытула графа Свяшчэннай Рымскай імперыі.

З усіх камінаў, якія захаваліся з часу першага этапу будаўніцтва, для абагравання і ацяплення маглі выкарыстоўвацца толькі два: у адзіным праездзе на тэрыторыю замка па першым ярусе ўязной вежы (у паўднёва-усходнім куце). Гэтым вялікім камінам, верагодна, карысталіся для абагравання вартавыя, якія няслі кругласутачнае дзяжурства. Другі камін знаходзіўся ў памяшканні капліцы на другім ярусе ўязной вежы, над камінам для вартаўнікоў, на адным з ім канале.

Другі этап будаўніцтва прыйшоўся на 20-30-я гг. XVI ст., калі да паўднёвай і ўсходняй сценам прыбудавалі аднапавярховы корпус з шырокім склепам,, які заняў амаль палову плошчы двара. У гэты ж час у замку былі праведзены працы па ўмацаванні абарончых збудаванняў уезду.

На трэцім этапе (другая палова XVI ст. — першая палова XVII ст.) над аднапавярховым корпусам узвялі яшчэ два паверхі. Хутчэй за ўcё, кіраваў будаўнічымі працамі Ян Марыя Бернардоні. Вонкавымі сценамі палаца сталі замкавыя сцены — паўночная і ўсходняя. У іх замуравалі частку байніц, а на ўзроўні другога і трэцяга паверхаў зрабілі вялікія аконныя праёмы. Падчас надбудовы палаца драўлянае перакрыцце першага паверху было заменена цаглянымі цыліндрычнымі зборамі, а папярочныя сцены першага паверху палаца былі ўзмоцнены абліцоўваннем іх абапал цэглай. У гэты ж час з вонкавага боку замка паміж вежамі ў заходняй і паўднёвай замкавых сценах былі пабудаваны гаспадарчыя пабудовы. У ўязной вежы была пабудавана замкавая капліца. Паўднёвая сцяна недабудаванага паўднёвага абарончага корпуса ўвянчалася галерэяй з байніцамі, хоць яны былі мала прыстасаваны для мэт абароны. Па ўдакладненых дадзеных, у канцы XVI — пачатку XVII ст., узвялі падковападобную сцяну прадбрам'я (барбакан).

Абарончыя элементы Мірскага замка акрамя свайго прамога прызначэння займалі значную ролю ў дэкаратыўным афармленні збудавання. Нагадваючы пра суровыя ваенныя часы, яны ў той жа час надавалі архітэктуры замка святочнасць, урачыстасць. Невядомыя дойліды здолелі стварыць замест жаданай замоўцам "дэманстрацыі сілы" несмяротную "імпрэзу прыгажосці".

Пераход замку да Радзівілаў

Юрый Ільініч памёр у 1526 годзе, перадаўшы свае ўладанні чатыром сынам.

Адзін з іх, Шчасны (Фелікс), перажыў усіх братоў і стаў уладальнікам спадчыны. Жанаты ён быў на Софьі Радзівіл, дачцы Яна Барадатага, з якой меў сына, таксама Юрыя. Дзядзька апошняга — Мікалай Радзівіл Чорны — паслаў маладога Ільініча да двара імператара Фердынанда І. Вынікам візіту стала 10 ліпеня 1553 года атрыманне Юрыем графскага тытула, як уладальніка велізарнага замка.

Так збылася мара Юрыя Ільініча-дзеда, хоць род яго і не знайшоў далейшага працягу. Юры, не жаніўшыся, загадзя стаў думаць пра смерць і перадачы сваёй маёмасці ў годныя рукі. Усё сваё багацце ён запісаў сыну Мікалая Чорнага Мікалаю Крыштафу Радзівілу Сіротцы. Пасля смерці Мікалая Чорнага ў 1565 годзе Юры Іллініч зрабіўся апекуном яго дзяцей. Прадчуваючы раннюю смерць, ён 25 жніўня 1568 года складае завяшчанне і памірае роўна праз год пасля таго, як яму прысніўся прарочы сон, - у 1569 годзе. Неўзабаве пасля смерці апошняга са згаслага роду Іллінічаў Мікалай Радзівіл Сіротка быў афіцыйна запісаны ўладальнікам Міру і Белай. Перадаваў яму гэтыя маёнткі навагрудскі возный Рыгор Тарасевіч, а прымаў ад імя Мікалая Сіроткі стары радзівілаўскі слуга Альберт Ковечынскі, вядомы ў гісторыі Рэфармацыі як мецэнат Сымона Буднаго

Такім чынам, з 1569 і на працягу трох стагоддзяў замак прыналежаў Радзівілам.

Перабудова замка пры Радзівіле Сіротцы

У 1580—1590-я гады да паўночных і ўсходніх сцен быў прыбудаваны 3-павярховы палац, а вежы прыстасаваны пад жыллё. Замак стаў адміністрацыйным цэнтрам Мірскага графства і княжаскай загараднай рэзідэнцыяй. Сцены палаца і веж былі абтынкаваны і афарбаваны ў ружовы колер, які спалучаўся з цагляным мурам чырвонага колеру. Аконныя і дзвярныя парталы былі выкананы з шэрага пясчаніку, які прывозілі з Галіцыі. У скляпах і на першым паверсе палаца знаходзіліся гаспадарчыя памяшканні і каморы, на другім паверсе размяшчалася адміністрацыя Мірскага графства, замкавы суд, канцылярыя, а трэці — прызначаўся для гаспадароў, там былі жылыя памяшканні.

Адпаведна афармляліся і інтэр’еры пакояў розных узроўняў. У лехах падлога была брукаванай, сцены не тынкаваліся, з ацяпляльных прыстасаванняў былі толькі прымітыўныя каміны, сталярка таксама вельмі простая. На першым і другім паверх падлога выкладвалася керамічнай пліткай, на другім паверсе пазней высцілацца драўляныя падлогі. Сцены тынкаваліся і бяліліся, уладкоўваліся печы, прычым на першым паверсе абкладзеныя, як правіла, непаліванай кафляй, а на другім — паліванай, часцей за ўсё зялёнай. Затое трэці наверх зіхацеў усімі фарбамі, асляпляльна ззяў пазалотай. У апісаннях сустракаюцца ўпамінанні аб французскім жывапісе на сценах (на распісных фрызах), кесонных столях з разьбой, ляпнінай, расфарбоўкай і пазалотай, паркетных падлогах, багата упрыгожаных камінах і печах, якія былі аздоблены паліванай кафляй (паліхромнай, па чатыры і болей колераў на адной кафліне) рознай формы ў залежнасці ад месца ўстаноўкі. Дзверы з каштоўных парод дрэва ўстаўляліся у прыгожа прафіляваныя каменныя абрамленні. Кампазіцыю інтэр’ераў цудоўна дапаўняла багатая мэбля, творы мастацтва і іншыя прадметы ўнутранага ўбранства.

Пакоі трэцяга паверху былі перароблены на новы лад: разабраны адны ўнутраныя сцены, збудаваны іншыя. З'явіліся Парадны пакой, Партрэтная зала, Танцавальная зала. Ва ўсіх пакоях абавязкова былі печы і камін, ляпная столь з пазалотай, паркет у малых і вялікіх квадратах, філянговыя дзверы з унутраным французскім замкам. Усяго тут было 16 камінаў і 17 печаў рознай формы і колеры. У апрацоўцы вонкавых сцен выкарыстоўвалі тэхніку сграфіта. Асабістыя пакоі князя Радзівіла Сіроткі былі абабітыя чорным мараўскім сукном, для якога чорны стаў асноўным колерам у адданасці ідэалам Контррэфармацыі, а таксама смутку ад смерці каханай жонкі.

Падчас перабудовы шырока ўжываліся мясцовыя будоўнічыя матэрыялы, выкарыстанне якіх абумовіла ўжыванне архаічных на перыяд будаўніцтва палаца мясцовых мастацкіх прыёмаў, як, напрыклад, выкладванне арнаментальных кампазіцый з цёмнай цэглы, размалёўка швоў паміж цэглай і іншых. Мясцовы ўплыў на архітэктуру замка рэнесанснага перыяду гэтым не абмяжоўвалася. Закладзеныя беларускімі дойлідамі архітэктурныя асаблівасці першапачатковага аб'екта былі настолькі магутнымі, што пры заканчэнні будаўніцтва паўночна-заходняй вежы італьянскія майстры не знайшлі лепшага варыянту, чым ажыццявіць першапачатковую задуму. Аформленыя па рэнесансных канонах дабудаваныя паверхі паўночна-заходняй вежы па аб'ёмным рашэнні амаль ідэнтычныя завяршэнню паўднёва-усходняй. Такі эфект створаны дзякуючы прыладзе лучковых сандрыкаў над вокнамі, якія ўжыты толькі на паўночна-заходняй вежы.

Ад італьянскага рэнесансу пераймаецца рытмічнасць размяшчэння дзвярэй і вокнаў, аднолькавы лік паверхаў, абшар усходаў. Але яшчэ застаюцца элементы готыкі — старая сістэма мура, нервюрныя скляпенні, складаныя пераходы па вежах і галерэях. Разам з тым простыя формы, светлыя сцены, вялікія вокны палаца апынуліся за межамі абароннага вала, а багаты дэкор: гаўбцы, галерэі, ганкі з разьбянымі балясамі, разьбяныя парталы, кованыя дзверы, ліхтары — ва ўнутраным двары. Усё гэтыя архітэктурныя і мастацкія вырашэнні дазваляюць казаць пра Мірскі замак як пра адносна рэдкі і найболей яркі прыклад беларускага рэнесансу.

У вежы над варотамі на другім ярусе размясцілася капліца св. Хрыстафора, а на трэцім былі ўсталяваны чаты. З капліцы прабілі выйсце прама да княжых пакояў на поўнач і баявым галерэям на поўдзень. На недабудаванай паўднёвай сцяне была збудавана новая баявая галерэя, таксама была перароблена старая заходняя. Усё збудаванне ў цэлым фактычна пераўтварылася ў палац.

Паколькі старыя сцены перасталі быць непераадольнай перашкодай для больш дасканалай артылерыі, то абарончую функцыю выконваюць земляныя валы з бастыёнамі па кутах так званага галандскага тыпу, прарэзаныя равамі з вадой. Вышыня вала дасягала 9 метраў і па кутах якога размяшчаліся абарончыя бастыёны. Эфектыўнасць земляных ўмацаванняў дапаўнялася штучна створанай сістэмай абваднення. Вал атачаў роў, напоўнены вадой дзякуючы заводненаму Замкаваму раўчуку і рэчцы Міранкі, што дазволіла стварыць каскад сажалак з вадзянымі млынамі на плацінах. Знаходжанне воднай гладзі менавіта з паўночнага боку ўзбагаціла пейзаж маляўнічай кампазіцыяй з выразным адлюстраваннем замка ў вадзе.

Побач з замкам у начатку XVII ст. быў разбіты сад паўднёва-італьянскага рэнесанснага тыпу. Плошча саду была невялікая — каля 2 га. Дрэвы высаджваліся пераважна мясцовых парод (яблыні, грушы, вішні), вечназялёныя экзоты з'явіліся пазней, у XVIII ст.

У апісанні Італьянскага саду пры Мірскім замку пералічана каля 400 рэдкіх дрэў. Тут раслі апельсіны, цытрыны, фігі, мірт, кіпарыс, самшыт, італьянскі арэх, чырвонае і лаўровае дрэвы. Італьянскі сад адлучала ад навакольнага свету паласа ліп і каналаў, а дыван кветак быў павернуты да палацавых вокнаў. Праз ланцужок сажалак, якія адлюстроўвалі замак у сваіх люстэрках, можна было патрапіць у фальварак, які адступіў ад замка за паляну, засаджаную гаючай травой.

На ўсход ад замка закладваецца фальварак са шматлікімі гаспадарчымі пабудовамі і памяшканнямі для слугаў, а ў трох кіламетрах ад Міру ўладкоўваюць звярынец. Гэта месца, абранае калісьці для палявання, і зараз вядома пад той жа назвай. Тут захаваўся дуб, дзе, па паданні, знаходзіўся цэнтр звярынца, ад якога разыходзіліся прасекі-прамяні для кругавога абстрэлу; вакол былі загоны, дзе трымалі звяроў. Гэта дало магчымасць аўтаномнага забеспячэння замка харчаваннем і фактычна ператварыла рэзідэнцыю ў самадастатковую гаспадарчую адзінку.

У дакументах захавалася імя майстра, які кіраваў будаўнічымі працамі. Па распараджэнні Радзівіла Сіроткі майстру Марціну Забароўскаму ў 1575 годзе быў перададзены дом для жылля ў Міры, дзе ў той час будаваўся касцёл Св. Мікалая, які мае агульныя дэталі з архітэктурай Мірскага замка.

Разбурэнне замка падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай. Заняпад і аднаўленне замка

Мірнае жыццё замка абарвала вайна Расіі з Рэччу Паспалітай, 1654-1667. У 1655 Мірскі замак быў упершыню спустошаны казакамі І. Залатарэнкі і войскам ваяводы А. Трубяцкога.

У тым жа годзе Багуслаў Радзівіл прывёў да Міра шведскі атрад, каб зваяваць уладальніка горада Міхаіла Казіміра Радзівіла, які не далучыўся да прашведскай кааліцыі. Шведы збудавалі гаць, каб паднядь узровень вады ў возеры, і пачалі затапляць падол. Была затоплена паўночна-ўсходняя частка горада. Затым замак і горад узялі штурмам. Шведскія жаўнеры спалілі фальварак, зламалі млыны, спусцілі ставы, зруйнавалі замак.

Першыя ў гісторыі замка рамонтныя працы пачаліся ў пачатку 1680-х гг. Аднаўленчы працэс ажыццяўляўся ў сунязі з вялікімі разбурэннямі, якія атрымаў комплекс у 1655. Інвентар замка, складзены 14 жніўня 1660, адзначае, што ў перыяд ваенных дзеянняў былі знішчаны многія архітэктурныя элементы, гаспадарчыя рэчы разрабаваныя, пакоі спустошаны, княжацкі фальварак і «італьянскі сад» спалены.

І толькі ў 1680 Кацярына Радзівіл з роду Сабескіх пасля смерці мужа князя Міхася Казіміра прыступіла да аднаўленчых прац у Мірскім замку. Асноўны аб'ём рамонтных работ на Мірскім замку ажыццяўляўся ў перыяд 1681—1688 гг. (інвентар 1688 ужо апісвае адрамантаваны замак). За гэты час былі ўзноўлены амаль усе вокны і дзверы на палацы, пакрыты дахам вежы, памяшканні прыведзены ў належны стан і, нарэшце, адноўлены фальварак.

Улетку 1686 годзе мірскі гадзіншчык Юцевіч запусціў ківач адрамантаванага замкавага гадзінніка, спадзяючыся, што ён будзе служыць стагоддзі. Аднак гадзіннік быў разбураны падчас Паўночнай вайны, ад яго засталося толькі ''вялікае кола і на ім другое меншае і спружына з круглай бляхай".

У выніку рестаўрацыі, Мірскі замак захаваў свае першапачатковыя стылістычныя набыткі часоў готыкі і Рэнесансу, пашкоджаныя структурныя часткі якіх падчас рамонту 6ылі толькі спрошчаныя або ўвогуле не аднаўляліся.

Выгляд замка ў 17 стагоддзі

З дапамогай інвентароў можна ўявіць сабе Мірскі замак таго часу.

Пра разбурэнне замка згадваецца ў інвентары 1660 года. Там запісана, што «замак нагляду патрабуе, усюды цячэ, вокны, дзверы, лаўкі рэдка дзе ёсць, ва ўсіх пакоях верхніх і сярэдніх, а таксама ў скляпах дзвярэй і вокнаў няма. У замку засталося 35 мушкетаў, адна гакаўніца, пяць жалезных дзвярэй да сховішчаў і адны падвойныя ў склеп, адно кавадла і адзін замкавы кацёл».

Паводле звестак інвентара за 1688 г., на падзамчышчы, акружаным валам, размяшчаліся разнастайныя гаспадарчыя пабудовы («стайня з вазоўняй і абозняй, усё крытае гонтам», а таксама «невялікі агародык»). Поруч варот стаяла кардыгардыя, дзе былі пячы «з белай кафли, выведзеная ўгару, тры лавы, стол і акно». У замку знаходзіліся княжаская стайня з нарыхтаванымі празапас сенам і аўсом, бровар, лазня, гаспадарчыя скляпы. Высокі ганак «з усходкамі і парэнчамі маляванымі» адкрывала дарогу ў шматлікія пакоі і залы палаца. Сонца зазірала туды праз каляровыя шклы вокнаў, упраўленых у алавяныя і драўляныя рамы дзіўнай працы, і асвятляла паркетную падлогу, высокія печы, складзеныя са шматколернай кафлі, кованую медзь падсвечнікаў, знакамітыя карэліцкія дываны («шпалеры»), дарагая зброя на сценах. Такім чынам, інвентар 1688 г. паказвае Мірскі замак у XVII—XVIII стст. як раскошны палацава-замкавы комплекс, дзе ўдала спалучаліся рысы ваенна-фартыфікацыйнага збудавання і пышнасць, велічнасць палацавай пабудовы.

Тым не менш, гаспадарчая разруха і недахоп майстроў не дазволілі вярнуць замку былую пышнасць. Вайна паказала бескарыснасць бастыённага ўмацавання і таму яго не бяруць у разлік. Побач будуецца вялікая стайня з возоўняй (месцам для калёс, санак, карэт). Абаронную вежку пасярэдзіне паўднёвай сцяны выкарыстоўваюць для склада сена. На палацы каменная разьбяная ліштва не аднаўляецца, а яе замяняюць іх простай цэглай і тынкуюць.

Замак падчас Паўночнай вайны. Разбурэнні і рэстаўрацыя

Паўночная вайна, 1700-1721 на доўгія гады спыніла распачынанні па рэстаўрацыі замка. У красавіку 1706 войска Карла XII захапіла і разрабавала горад Мір, а 27 красавіка пасля артылерыйскага абстрэлу штурмам быў узяты і спалены замак. Страты замка яшчэ большыя, чым гэта было ў мінулую вайну. Аб разбурэнні ўпамінаецца ў інвентары 1719. Вопіс дастаткова добра паказвае выгляд пабудовы пасля аблогі: спустошаныя пакоі палацавых карпусоў, закопчаныя агнём сцены, адсутнасць дзвярэй і вокнаў, часткова знішчаны дах на вежах і інш.

У архіўных дакументах 1706—1720 гг. грунтоўнага аднаўлення Мірскага замка не зафіксавана. Тым не менш, нязначныя работы на ім усё ж ажыццяўляліся: згодна вопісу 1719, на вокнах замест разных абрамленняў зявілася простая штукатурка, а некорыя з іх увогуле залажылі цэглай або забілі дошкамі, дах палаца і вежаў быў пакрыты часткова гонтамі і чарапіцай, інтэр'ерная частка (пераважна палацавыя карпусы) знаходзілася яшчэ ў спустошаным стане. Толькі ў 1720 адзначаецца крыніцамі выдзяленне значнай колькасці грошай на рамонт вокан палаца і набыццё неабходных будаўнічых матэрыялаў. Да 1722 поўнасцю адбудавалі будынак новага фальварка непадалёк ад замка, гаспадарчыя пабудовы, што размяшчаліся ў замкавым двары (млын, стайню), а ў самім комплексе ўставілі новыя вокны, дзверы; на палацы і вежах часткова ўзнавілі дах, у галоўнай вежы — драўляную браму. Пры аднаўленні арыентаваліся на значную пераробку інтэрернай часткі, што прывяло да стылістычных змен на замку. Падчас аднаўленчых прац у аблічча палаца прыўносіліся рысы стылю барока. Гэта тычылася пераважна інтэр'ераў, якія ў той час з'яўляліся прадметам асноўнага клопату гаспадароў замка. Калі месцаванне аконных праёмаў не адпавядала барочнай кампазіцыі інтэр'еру, яны проста расчэсваліся і пераносіліся.

Былую раскошу замку вярнуў яго новы ўладальнік — князь Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька. Замест аднатыпных, галоўным чынам, квадратных у плане памяшканняў з'яўляецца анфілада залаў розных памераў. Для гэтага перабляюцца ўнутраныя перагародкі, змяняецца кірунак усходаў. З'яўляюцца Парадная, Партрэтная і Танцавальная залы, якія ўпрыгожваюцца дубовымі паркетнымі падлогамі, пазалочанымі размаляванымі і разьбянымі столямі, цудоўнай мэбляй працы мясцовых майстроў, шпалерами, карцінамі, парцалянавымі і фаянсавымі вырабамі. Шматлікія дарагія і вытанчаныя рэчы былі зроблены на радзівілаўскіх мануфактурах. Ва ўсіх пакоях, па апісаннях, абавязкова знаходзіліся печы і камін, ляпная столь з пазалотай, паркет у малых і вялікіх квадратах, філянговыя дзверы з унутраным французскім замкам. Усяго ў замку было шаснаццаць камінаў і сямнаццаць печаў рознай формы і колеры: прастакутныя і круглыя, з карычнявай, жоўтай і белай кафлі, часам з пазалотай.

На сённяшні дзень з элементаў дэкаратыўнага аздаблення стылю барока ў Мірскім замку захаваліся хіба што фрагменты дэкаратыўнай тынкоўкі на аконных адхонах.

Увогуле, функцыю жылля ў той час пачаў выконваць драўляны панскі дом, які месціўся на ўваходзе на тэрыторыю фальварка і часта згадваўся ў інвентарах. Гэта адпавядала запатрабаванням і ладу жыцця таго часу, калі велізарныя каменныя замкі і нават палацы былі малапрыдатнымі для штодзённага пражывання і выкарыстоўваліся галоўным чынам для правядзення буйных мерапрыемстваў: сустрэч, прыёмаў, соймаў і іншых збораў. Час у сямейным крузе значна камфортней было праводзіць у адносна невялікім утульным драўляным "палацыке"..

Росквіт замку ў часы Пане Каханку

Наступны ўладальнік замка, сын Рыбанькі, князь Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку», у 1754—62 жыў у Мірскім замку, уладкоўваючы тут шыкоўныя балі і паляўнічыя забавы. У 1785 прымаў у Міры апошняга польскага караля і вялікага князя літоўскага Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Заняпад замка ў канцы 18 ст.

Запушчаны Мірскі замак з вежамі па кутах яго і з пад'ёмнымі мастамі прыводзіць на памяць даўно мінулыя дні злых духаў і высакародных рыцараў Дзённік невядомага рускага афіцэра, які наведаў Мір 7 лютага 1797 года

Пасля смерці Пане Каханку ў 1790 усе яго спадчынныя ўладанні перайшлі да пляменніка — князя Дамініка Ераніма.

У красавіку 1792 г. войскі Расійскай імперыі ўступілі на Беларусь, а ў чэрвені яны пад Мірам разбілі корпус войскаў Вялікага княства Літоўскага на чале з Юдзіцкім. Падчас паўстання Т. Касцюшкі войскі Тадэвуша Касцюшкі адбіваліся ў Мірскім замку ад царскіх войскаў. Пасля аблогі і артабстрэлу замак быі узяты штурмам.

У гэты час замак прыходзіць у заняпад, што дакладна фіксуюць інвентары таго часу. Так, інвентары 1778 і 1794 гадоў адрозніваюцца толькі запісам пра колькасць пабітых шклоў у вокнах і паламаных дзвярэй: «Партрэтная зала, у ім шэсць вокнаў без шкла, увесь спустошаны, столь з французскай пазалочанай ляпнінай цалкам абсыпаўся». Апісанне аранжарэі ў італьянскім садзе не адрозніваецца ад агульнага становішча: «Дах часткова выпраўлены саломай, астатняя частка крыта гонтам, зусім ужо старая, падтрымліваецца на адных толькі падпорках, у сцяне ад саду дваццаць шэсць вокнаў з цалкам пабітым шклом…».

Пры складанні апошняга вядомага вопісу замка 1805 года пра трэці паверх палаца было сказана: «залы дзве, пакояў чатырнаццаць, з іх вялікіх — восем, меншых — чатыры, а два зусім абрынуліся — адны толькі сцены. У залах і ў дванаццаці пакоях столі гіпсавыя, па большай частцы якія апалі. Падлога ў шасці пакоях дашчаная, а астатнія зусім без падлогі».

Замак падчас падзей Айчынай вайны

Дамінік Радзівіл падчас Вайны 1812 г. выступіў на боку Напалеона, памёр у Францыі ў 1813.

Пад сценамі замка 9-14 ліпеня 1812 г. адбываліся жорсткія бітвы паміж ар'ергардам 2-й рускай арміі Баграціёна — кавалерыяй генерала Платава і французскай кавалерыяй маршала Даву. Падчас баёў былі разбураны і спалены палац, адна з веж, пашкоджаны вонкавыя бастыённыя ўмацаванні. 11 лістапада 1812 г. пад сценамі замка адбылася бітва паміж войскам адмірала Чычагава і разрозненай групы салдатаў і афіцэраў французскай арміі.

25 чэрвеня 2-я армія расійскай імперыі пад кіраўніцтвам Баграціёна падышла да мястэчка Мір і замка. Баграціён пакінуў тут казачы корпус генерала Платова з наказам затрымаць французаў як мага даўжэй, каб даць асноўным сілам прадышку ў Нясвіжы. На наступны дзень непадалёк ад замка ў багністай мясцовасці завязаўся бой. Казакам генерала Платова з дапамогай конніцы атрымалася спыніць авангард французскай арміі, якой камандаваў брат імператара Жэром Напалеон. Першы поспех акрыліў рускіх. 27 чэрвеня завязаўся жорсткі бой у вёскі Семакова. Бітва доўжылася некалькі гадзін. Генерал Платаў паведамляў Баграціёну: "У нас страты вялікія, але не вялікія па гэтай рэдкай справе, так што грудзьмі ў грудзі". Баграціён аддаў загад па войскам 2-й Арміі: "Нарэшце непрыяцельскія войскі з намі сустрэліся, і генерал ад кавалерыі Платаў гоніць іх і б'е. Нам трэба іх атакаваць адважна, хутка, стральбою не займацца. Усе напады рабіць з крыкам, а особливо казакам ва час наступу, барабаны б'юць хуткі паход, музыка гуляе... Стукнем дружна і пераможам". У канцы данясення генерал Платаў дадаў: "Стаміўся вельмі і пішу, лежучы на пяску"... За ратныя подзвігі ў баях каля Міру 14 чалавек былі ўзнагароджаны ордэнамі.

"Справа казакоў Платова пад Мірам" стала першай сур'ёзнай сутычкай на поле бою ў вайне 1812 г., і поспех падняў дух адыходзілых расійскіх войскаў, 2-я армія змагла адарвацца ад суперніка. Платов выканаў сваю непасрэдную задачу: войскі Баграціёна два дня адпачывалі пад Нясвіжам і спакойна дашлі да Слуцку. Бітва пад Мірам была адлюстравана ў мастацтве: кіеўскі мастак В. В. Мазуроўскі ў 1912 годзе намаляваў карціну "Справа казакоў Платова пад Мірам", якая цяпер знаходзіцца ў Музеі-панараме "Барадзінская бітва"

Напачатку лістапада войска адмірала Чычагова спаліла Мірскі замак, падарвала парахавы склад у паўночна-усходняй вежы; палац быў разрабаваны, разбураны і спалены.

Пераход замку да роду Вітгенштэйнаў

Пасля смерці Д. Радзівіла, яго маёнткі імператарскім распараджэннем ад 17 сакавіка 1814 былі падзелены на дзве часткі. Адну частку разам са Мірам і Нясвіжам атрымаў сын былога апекуна Дамініка Антоній Радзівіл, іншую — дачка Дамініка — Стэфанія, якая ў 1828 выйшла замуж за царскага ад'ютанта графа Льва Пятровіча Вітгенштэйна, сына героя Вайны 1812 г.

Тым не менш, працэс перадачы замка Вітгенштэйнам ішоў вельмі марудна і расцягнуўся на некалькіх дзесяцігоддзяў. Гэтаму перашкаджала існаваўшае яшчэ з XVI стагоддзя палажэнне аб ардынатскіх і алаідальных валадарствах Радзівілаў. Мірскі замак і Мірскае графства разам складалі частку ардынатских ці непадзельных валадарстваў і таму не маглі быць аднесены да алаідальных, гэта значыць падзельных пры ўспадкоўванні земляў. А Сцефанія, як спадчынніца, "па кудзелі" магла атрымаць толькі алаідальную частку; сама ж ардынацыя пераходзіла ў рукі старэйшага ў сям'і па мужчынскай лініі.

Калі 6 жніўня 1816 года дачка князя Дамініка Радзівіла Стэфанія дасягнула паўналецця, устала пытанне пра вылучэнне ёй спадчыны. Была створана камісія па разборы зямельных спрэчак сям'і і патрабаванняў крэдытораў, так званая Радзівілаўская Маса, якая працягвала працу да 1838 года.

Праца Радзівілаўскай Масы пасля ўваходу Сцефаніі ў сям'ю мужа ўключала прадстаўнікоў дзвюх сем'яў - Радзівілаў і Вітгенштэйнаў. Вітгенштэйны прад'явілі Антонію Радзівілу свае правы на Мірскае графства. Была складзена хітрая судовая інтрыга, у якой аналізаваліся тэксты дамоўленасцяў па маярату 1586 года. Сутнасць прэтэнзій на Мірскае графства складалася ў тым, што землі графства першым радзівілаўскім уладальнікам Сіроткай былі набыты, а не атрыманы ў спадчыну, а таму на гэтай падставе яны маглі быць прызнаны алаідальнымі. Тым не менш, суд, які адбыўся ў 1824 годзе, адхіліў гэтую пазову.

Падзеі 1824 года тлумачаць адсутнасць наймення Мірскага графства ў больш ранніх дакументах, напрыклад, у "Табелі адзнакі алаідальных валадарстваў маёнткаў князёў Радзівілаў" 1816 года, якое бясспрэчна адносилася да ардынатскай часткі. Не згадвае Мірскага замка як валоданні княгіні Стэфаніі у "Ведамасці чыстага прыбытку з маёнткаў і фальваркаў Стэфаніі Радзівіл 1820 года". Няма Міру ў "Вопісы спадчыны малалетніх Пятра і Марыі Вітгенштэйнаў пасля смерці маці княгіні Стэфаніі Радзівіл" 1832 года. Дакументы Радзівілаў аж да 1842 гады пацвярджаюць прыналежнасць Мірскага замка іх сям'і. Архіўныя паперы 1829/1830, 1838 гадоў сведчаць пра валоданне Мірам Нясвіжскімі ардынатамі. У "Спісе маёнткаў князя Вітгенштэйна" 1842 года Мір таксама не фіксуецца.

Замак Ільінічаў-Радзівілаў. Літаграфія з малюнка Ф. М. Сабешанскага, 1849

Распачатыя судовыя разгляды паміж Вітгенштэйнамі і Антоніем Радзівілам з нагоды земляў Мірскага графства скончыліся толькі ў 1846. Мірскія валадарствы па рашэнні адмысловай камісіі перайшлі да Льва Вітгенштэйна, які жыў на той момант у Германіі. Магчыма, што гэта быў акт абмену, які прадугледжваўся адным са палажэнняў Нясвіжскай ардынацыі 1586 года. Па завяшчанні Льва Людвігавіча Вітгенштэйна 1853 года спачатку ў валоданне Мірскімі землямі павінен быў уступіць Пётр Вітгенштэйн, але адразу ж перадаць іх сястры Марыі, за якой яны былі запісаны ў шлюбным кантракце з князем Хлодвігам Гогенлоге-Шілінгсфірстам..

Замак, нібы вялізная чорная труна, адкрывае небу пустэчу сваёй раскрытай бездані. Толькі гукі соў і пугачоў глухім рэхам зрэдку парушаюць маўклівае прышэсце ночы. Ахоплены жахам і тугою змрочнага сведкі памерлага замка, гляджу на яго... Ян Булгак. "Замак"

Сам замак знаходзіўся ў моцным заняпадзе. Як адзначалася ў «Геаграфічным слоўніку Польскага каралеўства і іншых славянскіх краін», у 1885 годзе «адзіным жыхаром замка быў вартаўнік, які жыў у больш-менш прыстасаванай для кватаравання вежы».

У сярэдзіне стагоддзя замак апынулся пад пагрозай поўнага знішчэння. У 1860 годзе ў газеце «Віленскі кур'ер» з'явіўся ліст паэта Ўладзіслава Сыракомлі: «Паважаны рэдактар! Калі мы з гонарам запісваем імёны тых, якія ўзносяць помнікі роднага краю, то, па маім меркаванні, не меншым абавязкам перыядычнага друку будзе запісваць для ўсеагульнай галоснасці імёны тых, якія іх руйнуюць. Як раз з маіх былых ваколіц даходзяць сумныя весткі пра акты вандалізму — знішчэнні Мірскага замка».

Але катастрофы ўдалося пазбегнуць, неўзабаве ў той за газеце з'явіўся апраўдальны ліст Мацея Ямонта, генеральнага адміністратара валоданняў тагачаснага ўладальніка Міру Вітгенштэйна, у якім ён запэўніваў, што сцен замка не кранула і не кране кірха. Тым не менш, у газету рушыла яшчэ некалькі лістоў з нагоды разбурэння замка, і толькі пасля гэтага разборка яго на цэглу спынілася.

Тым не менш некаторыя рамонтныя работы праводзіліся ў другой палове XIX ст. У 1870 на чатырох вежах, крамя ўзарванай паўночна-ўсходняй, майстры зрабілі часовыя гонтавыя дaxi з мэтай забеспячэння належных умоў існавання пабудовы, аб чым сведчыць знойдзеная на замку драўляная бэлька з адзначанай вышэй датай. Дадзены факт сучаснай навукай лічыцца першым прыкладам кансервацыі архітэктурнага аб'екта як помніка старажытнасці на Беларусі.

Увогуле, архіўныя дакументы, у ліку якіх і фатаграфічныя матэрыялы 20-30-х гг. XX ст., а таксама шматлікія сведчанні даследчыкаў 1915—1938 гг. (Ю. Ядкоўскага, Г. Лаўмянскага, У. Абрамовіча і інш.), паказваюць наяўнасць досыць вялікіх архітэктурна-мастацкіх страт, атрыманых замкам у перыяд з 1794 па 1922 гг.

Новыя ўладальнікі замка нямецкія князі Гогенлое-Шыллінгфюрсты здавалі яго тэрыторыю ў арэнду. З паўднёвага боку ад замка на месцы перасохлай сістэмы абваднення арэндатарам Путятай быў высаджаны вялікі яблыневы сад.

Паводле расійскага закона 1887 замежныя грамадзяне валодаць землямі на тэрыторыі Расійскай Імперыі не маглі. Таму дачка Льва Вітгенштэйна Марыя, у замужжы Гагенлоэ-Шылінгфюрст, быўшы іншаземкай, вымушана была ў 1891 іх прадаць.

Адлюстраванне замка на выявах ў 19 стагоддзі

Мірскі Замак. Малюнак Н. Орды, 1876

Да сярэдзіны стагоддзя адносяцца першыя друкаваныя малюнкі Мірскага замка. У кнізе Ф. М. Сабешчанского, выдадзенай у Варшаве на польскай мове ў 1849 годзе, разам з малюнкам замка з'явілася і першае яго апісанне як помніка архітэктуры. Праз чатыры гады Ўладзіславаў Сырокомля прысвячае Мірскаму замку некалькі старонак у кнізе «Вандроўкі па маіх былых ваколіцах». Там жа надрукаваны і рамантычны малюнак замка, выканананы сябрам паэта мастаком Кануціям Русецкім.

У канцы 60-х гадоў Мірскі замак захаваў вядомы графік, малявальшчык пейзажаў і архітэктурных помнікаў Напалеон Орда. Замак намаляваны пад стаць рамантычным элегіям стагоддзя: на вяршыні ўзгорка, на фоне цёмнага неба зубчасты контур паўразбуранага замка, а ўнізе — ідылічная сцэна з мостам, драўлянымі агароджамі, мазанка пад саламяным дахам, жвавы конік, стомленыя падарожнікі на масце і дама з дзіцем на шпацыры пад разгалістым дрэвам. У глыбіні за замкам віднеецца фруктовы сад.

Па настроі малюнак Орды — адзін з лепшых лістоў багатай спадчыны мастака. Нядзіўна, што некаторыя даследнікі Мірскага замка ўспрынялі малюнак літаральна як дакумент. У сваіх рэканструкцыях яны спрабавалі аднавіць ніколі не існавалыя на замку вежавыя зубцы і шмат'ярусныя байніцы сцен, убачаныя на малюнку.

Замак ва ўласнасці Святаполк-Мірскіх

Распродажы маёмасці Вітгенштэйнаў выклікалі небывалы ажыятаж сярод рускай арыстакратыі. У 1891 годзе гэтыя землі і замак купляе наказны казачы атаман Войскі Данскога, герой Русска-турэцкай вайны князь Мікалай Іванавіч Святаполк-Мірскі. Маёнтак агульнай плошчай ў 8993 га абышоўся князю ў вялізную суму ў 414 тысяч рублёў срэбрам. Гэта былі немалыя грошы нават для рускага генерала: князь у год атрымліваў ледзь менш 9000 рублёў срэбрам. Княжай сям'і для гэтага здабытка прыйшлося закласці ў зямельныя банкі амаль усю сваю нерухомасць у Наўгародскай і Падольскай губернях.

Па ўсёй бачнасці, князя прыцягнула сугучча назвы мястэчка з яго прозвішчам, а таксама імкненне "акультурыць тытул", выкарыстоўваўшы гэтае супадзенне. Да Мірскага замка продкі Святаполк-Мірскія стаўлення не мелі, хоць лічыліся дваранамі Мінскай губерні.

Новы ўладальнік замка не стаў аднаўляць помнік, для свайго пражывання ён пабудаваў новы палац з усходняга боку ад замка, які згарэў у 1914 годзе. Паміж новым палацам і замкам быў створаны пейзажны парк англійскага тыпу, з поўдня і паўднёвага ўсходу на месцы зарослых вадаёмаў у 1898 годзе была выкапана новая сажалка, для чаго з гэтага боку былі скапаны бастыённыя ўмацаванні. Пры гэтым рослы на гэтым месцы яблыневы сад бязлітасна высеклі як раз у перыяд красавання. У парку побач з паўночна-усходнім земляным бастыёнам у 1910-х гадах пабудавалі радавую капліцу-пахавальню Святаполк-Мірскіх. Мікалай Іванавіч Святаполк-Мірскі памёр тут жа ў сваім маёнтку Замірье у ноч з 14 на 15 ліпеня 1898 года ва ўзросце 65 гадоў.

Новым уладальнікам замка стаў Міхаіл Мікалаевіч Святаполк-Мірскі, які служыў да гэтага ў пасольстве Расіі ў Лондане. Ён прыняў рашэнне аднаўляць не згарэлы ў 1914 годзе новы палац, а стары замак. Зараз цяжка вызначыць матывы, якія кіраваўся стары князь: у яго не было прамых спадчыннікаў, не хапала і дастатковых вольных сродкаў (для іх атрымання зблізу замка на месцы ранейшага бровара быў пабудаваны спіртзавод). Працы па аднаўленні Мірскага замка пачаліся у 1922 і працягваліся 16 гадоў. За гэты час была адрамантавана частка ўсходняга корпуса палаца і дзве паўднёвыя вежы.

Першапачаткова асноўныя працы сканцэнтраваліся на рамонце знешніх элементаў — да 1928 майстры ўставілі вокны і дзверы, пакрылі дахоўкай частку палаца. За перыяд 1922—1929 гг. была поўнасцю адноўлена паўднёва-заходняя вежа, муроўка сцен усходняга корпуса палаца. З 1934 па 1939 было адноўлена пяць пралётаў усходняга крыла палаца і дзве вежы: паўднёва-ўсходнюю і частку паўночна-заходняй.

З усіх залаў, спраектаваных варшаўскім архітэктарам Тэадорам Буршам, атрымалася завяршыць толькі Слановую (там планавалі зрабіць камін, упрыгожаны разьбянымі постацямі сланоў). Астатнія пакоі імкнуліся забяспечыць неабходнымі побытавымі выгодамі: была падведзена вада і электрычнасць, працавала каналізацыя і тэлефон, якія былі рэдкасцю па тых часах.

Увогулле, аднаўлялі замак па-свойму. Параўнанне праектных матэрыялаў з іх рэалізацыяй паказвае, што выканаўцы хіба што натхняліся распрацаванымі чарцяжамі, само ж ажыццяўленне аўтарскіх задум было далёкім ад літаральнага. Канчатковы вынік - хутчэй адлюстраванне іх пераасэнсавання мясцовым майстрам Янам Пушкарскім. Так, доўга не маглі вырашыць, як закрыць праломы ва ўсходняй сцяне, пакуль сын кіраўніка, студэнт-архітэктар Стэфан Пысевіч, не прапанаваў уладкаваць тут вітую лесвіцу з гаўбцом. Дагэтуль наведвальнікі замка з цяжкасцю адрозніваюць сцены ўсходаў, названымі «сходамі Стэфана», ад старажытных сцен замка. Падобным чынам з'явіліся ў замку новыя сцены, усходы, вокны і гаўбцы. Разам з тым ацалелыя фрагменты і руіны замка ўпершыню разглядаліся як культурная каштоўнасць.

Па апісанням сучаснікаў князь Міхаіл быў сівабароды стары мужчына гадоў пад 70, апрануты ў белы палатняны піджак з тканіны хатняга вырабу, бадзёры і здаровы. Аднойчы на пытанне, што мяркуе ён рабіць для адбудовы замка, адказаў: «Замак — гэта руіна, і другой руінай з'яўляюся я. Работы па адбудове замка вяду ўжо 17 гадоў, за якія аднавіў 4 вежы і некалькі палацавых пакояў. Мае фінансавыя магчымасці дазваляюць аднаўляць па пакою ў год. Пабываўшы ў мяне ў гасцях, прэзідэнт Польшчы (Ігнацы Масціцкі) сказаў, што хто будуе — не памірае. Выходзіць, што я доўга буду жыць».

Да 1939 года былі адбудаваны частка ўсходняга палацавага корпуса, паўднева-заходняя і тынкаваная вежы

Замак у савецкі час

Князь Міхаіл Святаполк-Мірскі пражыў у замку да 1938, да сваёй смерці, а праз год у замак прыйшла Чырвоная Армія. У сярэднявечных сценах была ўладкована вытворчая талака.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў 1942 у замку знаходзілася гета, куды гітлераўцамі было сагнана каля 1800 мясцовых яўрэяў. Сярод вязняў была створана група супраціву. 9 жніўня 1942 быў здзейснены пабег больш за 250 яўрэяў, а яшчэ праз тры дня застаўшыеся ў гета людзі былі расстраляныя гітлераўцамі ў лесе непадалёк ад Міру.

На момант прыходу ў Мір Чырвонай Арміі жывымі там засталося толькі каля 40 яўрэяў. У памяць аб яўрэях Міра, загінуўшых у час Катастрофы, Яўрэйскі Нацыянальны фонд сумесна з муніцыпалітэтам горада Іерусаліма стварылі адзіны лясны масіў у паўночным Іерусаліме — лес Мір. Першыя 1000 дрэваў былі высаджаны ў пачатку 80-х гадоў на сродкі на сродкі Розы Цвік, якая разам з мужам выратавалася падчас знішчэння.

Пасля вызвалення Міра ў ліпені 1944 у прыдатных для пражывання памяшканнях знайшлі сабе прыстанак пагарэльцы, паколькі вялікая частка драўлянай забудовы пасёлка была спалена падчас ваенных дзеянняў. Апошняя сям'я высялілася з замка ў 1962 годзе. У 1960-е гады замак застаўся без увагі. Толькі некаторыя з яго ацалелых памяшканняў выкарыстоўваліся як складскія.

У 50-е гады тут працаваў архітэктар А. Я. Міцянін. Матэрыялы яго даследаванняў далі магчымасць пазнаёміцца шырокім масам з найцікавым помнікам беларускага дойлідства.

Рэстаўрацыйныя працы ў замку пачаліся ў 1983, а ў 2000 — Мірскі замак быў уключаны ў Спіс сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны ЮНЕСКА.

Архітэктура замка

Ды Графіч, радня хоць далёка Гарэшкаў, Багаты сусед, калі выйшаў з апекі, Паніч дзіўнаваты, муры спадабаў, Як вярнуўся сюды з падарожы, Бо, кажа, гатыцкае архітэктуры, харошы; Дарма, што Суддзя з дакументам пераконаваў потым, Што той архітэктар быў віленскім майстрам, не готам. Адам Міцкевіч "Пан Тадэвуш", пераклад Браніслава Тарашкевіча

Замак уяўляе сабой квадратны ў плане будынак з выступаючымі па вуглах магутнымі вежамі вышынёй каля 25 метраў. Пятая, заходняя вежа, з'яўляецца брамнай, і калісьці мела пад'ёмны мост праз шырокі роў. Таўшчыня сцен дасягала 3 метраў пры вышыні каля 13 м, а добра прадуманая сістэма з двух шэрагаў байніц забяспечвала кругавы абстрэл (пазней, пры будаўніцтве палаца, шматлікія байніцы замянілі скляпеністымі вокнамі). Шырокія сутарэнні замка ўтвараюць складаную і шырокую сістэму дапаможных памяшканняў, па плошчы праўзыходную наземную частку будынка ў некалькі разоў. Сувязі паміж абарончымі вежамі па сценах і баявых галерэях былі арганізаваны так, каб заблытаць упершыню трапіўшага туды чужаніцу.

У пластычным афармленні замка выкарыстаны простыя, але характэрныя для беларускай готыкі выяўленчыя сродкі: гатычная муроўка (чаргаванне тычка і лажка) з умураванымі камянямі і вьпсарыстаннем клінкернай цэглы, падзел сцен разнастайнымі па форме атынкаванымі нішамі, арваментальныя цагляныя паясы.

Багацце і разнастайнасць архітэктурных дэталяў Мірскага замка, яго маляўнічасць, у яшчэ большай ступені ўзмацняліся каляровым афармленнем. Унутраныя плоскасці ніш, цяг і паясоў былі абтынкованы ў белы колер, што ў спалучэнні з цёмначырвонай фактурай асноўнага поля цагляных сцен і цёмнымі плямамі амбразураў, у значнай ступені спрыяла выразнасці яго архітэктуры. Некаторыя даследчыкі лічаць, што арнаментальнае аздабленне Мірскага замка, таксама, як арнамент народнага адзення, было заклікана адагнаць злых духаў і абараніць гаспадароў ад злога лёсу.

У такім спалучэнні фарбаў, у багацці і разнастайнасці архітэктурных дэталяў адбілася высокае мастацтва яго стваральнікаў — беларускіх майстроў-будаўнікоў, якія здолелі зрабіць замак запамінальным збудаваннем, у якім магутныя абарончыя прылады не падкрэсліваюцца, а насупраць, як бы адводзяцца на другі план.

Нягледзячы на арыгінальнасць аблічча Мірскага замка, па сваёй схеме ён некалькі нагадвае так званы канвентскі дом — тып цагляных замкаў-манастыроў, які склаўся ў канцы XIII-XIV стагоддзяў у Паўночнай Польшчы і Прыбалтыцы. Блізкія па кампазіцыі да Мірскага замка манастырскія крэпасці Украіны, Малдавіі, Румыніі.

Асаблівасці архітэктуры сцен

Сцены Мірскага замка мелі тры яруса бою, што з'яўляецца адметнасцю замка. Ніжнюю частку сцен праразалі гарматныя байніцы падэшвавага бою ў выглядзе прасторных камер (печур). Гэты ярус агню быў вельмі магутным: у паўночнай і ўсходняй сценах было зроблена па дзевяць байніц, у паўднёвай — восем, а ў заходняй — пяць. Сярэдні ярус бою ішоў у сярэдзіне сцен прыблізна на вышыні 8 м ад зямлі. Ён меў выгляд калідора-галерэі вышынёй ледзь больш 2 м з паўцыркульным зборам. У абедзвюх сценках галерэі былі шматлікія байніцы. Верхні ярус — гэта баявая пляцоўка, змесцаваная на самым верху сцяны. Яе затулялі парапеты з байніцамі. Завяршаліся сцены прастакутнымі зубцамі; на адной са сцен захаваліся машыкулі.

Сцены палаца і замка пастаўлены на масіўных падмурках, якія маюць глыбіню залажэння каля 4-4,5 метра. Падмуркі выкладзены з буйнага каменя каля 1 м у папярочніку на вапнавым растворы з пяском і талчонай цэглай у якасці запаўняльніка. Ніжнія часткі замкавых сцен і веж выкладзены змяшаным мурам. Камяні размешчаны гарызантальнымі шэрагамі. Прамежкі паміж камянямі запоўнены цэглай. Цэгла ў гэтым муры служыць для выраўноўвання пасцелі. Памеры камянёў уверх памяншаюцца. Вышыня змяшанага мура ў вежах вагаецца ад 1,2 метра на фасаднай сцяне галоўнай вежы, да 7,3 метра ў паўднёва-усходняй. У замкавых сцен яна дасягае вышыні 8 метраў. Верхнія часткі сцен і веж выкладзены запар з цэглы. Цэгла цёмна-чырвонага колеру, вельмі трывалая, на адной пасцелі мае падоўжныя разоры. Такая цэгла добра вядома па шматлікіх помніках і завецца Літоўскай. Пераважны памер цэглы 10Х15Х30 см, аднак сустракаецца цэгла памерам 10X14X28 і 9X15X30 см. Важыла такая цэгла каля 6 кг.

Сама сцяна складаецца з трох пластоў — двух вонкавых, выкладзеных змяшаным мурам, паміж якімі выраблена забутовка дробным каменем і цагляным боем на вапнавым цесце. Гэты прыём выдатна сябе апраўдаў — забутоўка і раствор з часам ператварыліся ў суцэльны маналіт вялікай трываласці. Перавязка цаглянага мура ў Мірскім замку ажыццяўляецца чаргаваннем у кожным гарызантальным шэрагу тычка з лажком. Па вертыкалі кожны тычок знаходзіцца паміж лажкамі сумежных шэрагаў.

Асабліва арыгінальна зроблена прылада сярэдняга бою замкавых сцен. Усе чатыры сцены на вышыні каля 9 метраў ад зямлі праразаліся падоўжаным калідорам, перакрытым цыліндрычным зборам. У абедзвюх сценах калідора былі прарэзаны шматлікія стрэльбавыя байніцы. Калідор злучаў паміж сабою ўсе вежы.

Па перыметры сцен на вышыні каля 8 м ад зямлі праходзіць арнаментальны цагляны пояс шырынёй каля 70 см з шасці радкоў цаглянага мура. Некаторыя цагліны маюць клеймы цагельнікаў. Верхні і ніжні шэрагі — цэгла, пакладзеныя на кут у выглядзе традыцыйнага парэбрыка. Паміж імі праходзіць паласа заглыбленага мура. Гэты пояс, пабелены вапнай, выразна вылучаўся на чырвоным фоне цаглянай сцяны, як і іншы арнаментальны пояс, які ўпрыгожваў самы яе верх.

Для дасягнення выразнасці кампазіцыі будаўнікі актыўна ўжывалі папраўкі на аптычныя ілюзіі - курватуры. Так, для адэкватнага візуальнага ўспрымання формы замка ўсе працяглыя сцены паміж абарончымі вежамі злёгку выгнуты ў плане. Выключэнне складае толькі заходняя сцяна, у якой прыбудаваная да яе ўязная вежа падзяляе яе на два кароткіх участкаў, што пазбаўляе ад неабходнасці ўносіць аптычныя ўдакладненні.

Значная ўвага ў Мірскім замку надавалася гігіене і цывілізаванасці задавальнення санітарных запатрабаванняў першых уладальнікаў замка. Дзве нішы і скразная адтуліна для сцёку вады на адным з участкаў паўночнай сцяны можа быць тлумачана як сляды лазні, якая пасля была разбурана пры пабудове палаца. Наяўнасць такога збудавання ў той час мела ўнікальную з'яву. Таксама ў замку меўся туалет, які не адрозніваўся асаблівасцямі канструкцыі і уяўляў сабой звычайны эркер, які навісаў над вонкавай гранню паўночнага ўчастку заходняй сцяны і размяшчаўся зверху побач з турмой, адзіная вентыляцыйная адтуліна з якой як раз выходзіла да месца скіду брыдот.

У Мірскім замку захавалася і да цяперашняга часу дзейнічае сістэма скіду ліўневых сцёкаў з тэрыторыі двара. Яна ўяўляе сабой два дожджапрымальніка ў заходняй абарончай сцяне (абапал ад уязной вежы), да якіх вядуць сцёкавыя канавы, утвораныя рэльефам каменнага брукавання. Месца для замкавай студні абрана побач з адной з іх, зблізку дожджапрымальніка. У гэтым месцы маюцца заглыбленні для лакалізацыі і вываду са двара сцёкаў ад эксплуатацыі студні.

Асаблівасці архітэктуры вежаў

Акцэнт у мастацкім афармленні Мірскага замка быў зроблены на вежах. Архітэктурная апрацоўка іх фасадаў будуецца на чаргаванні рознай формы і велічыні дэкаратыўных ніш і арнаментальных паясоў. Гэты прыём меў шырокае распаўсюджанне ў беларускай архітэктуры XVI ст. (у франтонах Сынковічскай і Маламажэйкаўскай цэркваў). Нягледзячы на тое, што ўсе пяць веж Мірскага замка стылістычна і канструктыўна вельмі блізкія адна да адну, ніводная з іх не паўтарае другую.

Паўночна-ўсходняя вежа

Усе вежы маюць аднолькавую аб'ёмную кампазіцыю — ніжняя чатырохгранная частка, на якой змяшчаецца васьміграныае завяршэнне, хоць суадносіны верхняй і ніжняй частак у кожнай вежы розныя. Архітэктурная апрацоўка фасадаў заснавана на чаргаванні розных па форме і памерам дэкаратыўных ніш, цяг і арнаментальных паясоў. Такі прыём быў шырока распаўсюджаны як у грамадскім, так і ў культавым беларускім дойлідстве XVI ст.

Усе вежы Мірскага замка канструктыўна і стылістычна блізкія паміж сабой і ў той жа час кожная з іх мае сваё індывідуальнае архітэктурнае аблічча. Мастацкае дасканаласць фасада замка асабліва падкрэсліваецца прадуманнасцю і злучнасцю арнаментальных паясоў веж. Іх арганічна працягваюць ідэнтычныя па малюнку і тэхніцы выканання поясы на праслах сцен і паўцыркульныя нішы. Дзякуючы гэтаму ўсе элементы замка складаюць цэласную архітэктурную кампазіцыю, што стварае скончаную выяву непаўторнага збудавання, якое не мела аналогаў на землях Прыбалтыкі, Польшчы і Расіі.

Вежы збудаваны з такім разлікам, каб было зручна весці флангавы агонь уздоўж праслаў сцен і знішчыць ворага на подступах да іх, іх вынясенне за перыметр сцен стварала выдатную магчымасць для фланкіруючага агню. Большасць байніц прызначалася для стральбы з гармат. Усе вежы спланаваны як самастойныя вузлы абароны. Калі б супернік прарваўся ўнутр двары ці пайшоў на штурм, з іх можна было весці кругавы абстрэл. Кожная вежа мела па пяць ярусаў бою з вялікай колькасцю байніц і складаную сістэму ўнутраных пераходаў. Завяршаліся вежы байніцамі, якія дазвалялі абараняць подступы да сцен. Праз іх можна было скідаць на ворага камяні, гранаты, ліць кіпень ці смалу. Падмуркі вежаў і сцен выкладзены з камянёў, далей ідзе змяшаная каменна-цагляная і цагляная муроўка. Таўшчыня сцен каля аснавання складае каля 3 м, уверсе 2,2 м. Завяршаліся вежы машыкулямі, якія дазвалялі бараніць падэшвы ўмацаванняў.

У некаторых атынкаваных нішах на фасадах замкавых вежаў пад час рэстаўрацыі знойдзены фрэскавы роспіс. У пластычным афармленні замка выкарыстаны характэрныя для беларускай готыкі выяўленчыя сродкі: гатычная муроўка (чаргаванне тычка і лажка) з умураванымі камянямі і выкарыстаннем клінкернай цэглы, падзел сцен разнастайнымі па форме атынкаванымі нішамі, арнаментальныя цагляныя паясы.

У абарончых вежах таксама меліся гатычныя каміны, якія хутчэй выконвалі функцыю фартыфікацыі, чым ацяплення. Іх мінімальныя памеры ніяк не маглі забяспечыць абаграванне прадуваных праз байніцы памяшканняў. Затое наяўнасць падтрымоўванага адкрытага агню на кожным з ярусаў веж дазваляла карыстацца прымітыўнай агнястрэльнай зброяй таго часу. Прылада камінаў на трэцім ярусе паўднёва-заходняй вежы выканана з улікам знаходжання там цяжкай артылерыі, што забяспечвала магчымасць трымаць напагатове распаленыя кручча для дэтанацыі зарада.

Архітэктура паўднёва-заходняй вежы

Паўднёва-заходняя вежа

З усіх вуглавых веж, збудаваных у XVI ст., амаль цалкам захавалася паўднёва-заходняя, якая дазваляе вывучыць сістэму планоўкі і арганізацыю бою з усіх паверхаў. Падмурак вежы з'яўляецца некалькі перакошаным квадратам памерам 10x10 м, вышыня вежы 23 м. Велічнае збудаванне стаіць на магутным падмурку з глыбінёй залажэння 4 м. Падмурак складзены з велічэзных валуноў даўжынёй да 1,5 м, добра падагнаных адзін да аднаго і злучаных вапнавым растворам.

Усярэдзіне вежа падзелена на пяць ярусаў. На першым паверсе размяшчалася сем гарматных байніц, якія фланкавалі агнём замкавыя вароты, заходнюю і паўднёвую сцены, праз іх франтальны агонь. На другі паверх вялі стромкія вузкія каменныя ўсходы. Тут стаяла шэсць гармат. У XX ст. на месцы некаторых байніц зрабілі вялікія вокны. Перакрыцце другога паверху вежы скляпеністае, а астатніх трох — па бэльках. На верхніх паверхах былі байніцы, разлічаныя на агонь, які вялі з гармат і ручной агнястрэльнай зброі. На ўзроўні чацвёртага паверху сцяны вежы пераходзяць у «васьмярык». На самым верху вежавай сцяны месцамі захаваліся паўзаложенные цэглай «варовые вокны».

Астатнія вежы адрозніваюцца ад паўднёва-заходняй памерамі падстаў, аб'ёмам памяшканняў і некаторымі дэталямі. Усе яны вельмі падобныя паміж сабой унутранай планоўкай, аб'ёмна-прасторавым рашэннем і прызначэннем памяшканняў.

Архітэктура ўязной вежы

З усіх веж Мірскага замка галоўная (уязная) па сваіх формах і арнаментацыі фасадаў з'яўляецца найбольш цікавай, яркай і дасканалай. Шасціярусное збудаванне ўзнеслася на 25-мятровую вышыню, яно стаіць на надзейным падмурку (12 х 12 м). Магутная вежа-волат упрыгожана арнаментальнымі паясамі і дэкаратыўнымі нішамі рознага памеру і формы, якія акумулююць у сабе традыцыйныя прыёмы і сродкі арнаментацыі мясцовага каменнага дойлідства. Тут і старажытнаславянскі парэбрык, і аркатурныя фрызы, і народжаныя дапытлівым розумам тутэйшых дойлідаў нішы — круглыя, трохчастковыя з віслымі гіркамі, паўцыркульныя, спічастыя, прамавугольныя..

Унікальным з'яўлялася першапачатковая задума сістэмы блакавання ўваходу на тэрыторыю замка. Ідэя ўздыму ўзроўня праезду на уязную вежу на 1,5 м вышэй тэрыторыі навокал замка забяспечыла магчымасць эфектыўна вырашыць гэту вельмі няпростую для раўніннай мясцовасці задачу. Дарога, якая вядзе да замка, за некалькі метраў да варот сканчалася прыпаднятым драўляным памостам, на які апускаўся пад'ёмны мост. Адзіны праезд ў замак праразаў увесь першы паверх вежы, ён меў двое дубовых варот (адны знаходзяцца на ўездзе, іншыя — на выездзе). Вароты замыкалі тоўстымі дубовымі брусамі, для якіх у бакавых сценах былі зроблены адмысловыя гнёзды (30x30 см). Акрамя таго, створ варот быў дадаткова абаронены герсай з кованых і завостраных знізу жалезных палос (герса, аднак, не ўзгадваецца ў пісьмовых крыніцах, таму некаторыя даследчыкі выказваюць сумнеў у існаванні герсы на вежы замка ). Яна апускалася з другога паверху праз праём памерам 2,8x0,4 м. У выпадку небяспекі, перш чым варта паспявала зачыніць вароты, герса з вокамгненнай шпаркасцю валілася зверху, зачыняючы ўваход у замак. Для прадухілення спроб выбівання, падпалу або іншага варыянту знішчэння сістэмы замыкання над уездам быў уладкованы машыкуль - адтуліна, праз якое на нападнікаў маглі зліваць кіпень, смалу або скідаць камяні.

У памяшканні над варотамі на другім ярусе ўязной вежы першапачаткова размяшчаўся механізм уздыму-апусканні герсы і пад'ёмнага моста. Шчыліна для герсы, адтуліны для мацавання механізму, для пропуску ланцугоў і для ўсталёўкі апорных бэлек захаваліся да цяперашняга часу, слупы, на якія абапіраўся пад'ёмны мост, выяўлены археалагічнымі даследаваннямі 1991 года, згадванні пра пад'ёмны мост і фрагментах механізму ўтрымоўваюцца ў інвентарным вопісе замка ад 15 кастрычніка 1688 года.

У ўязной вежы знаходзілася турма, апісанне якой вядома з інвентароў 1681 і 1688 гадоў. Турма складалася з двух памяшканняў. Першае знаходзілася пры ўваходзе, у першым закутку злева, так званая Верхняя турма. Другое памяшканне — "склеп пад брамай" (Ніжняя турма). Наяўнасць двух турэмных памяшканняў цалкам адпавядала тым нормам, якія існавалі у Вялікім княстве Літоўскім паводле Статута 1588 года. Прысуд да верхняй турмы лічыўся лягчэйшым і выкарыстоўваўся для шляхты за нязначныя праступкі. Верхняя вязніца займала куток-нішу па левым баку брамнага памяшкання, мела плошчу каля 2,5x1,5 м, побач заўжды знаходзілася варта. У інвентарах Мірскага замка XVII ст. дзверы да вязніцы апісваюцца як драўляныя. Ніжняя турма лічылася значна больш цяжкім пакараннем, яна значна абмяжоўвала свабоду. Вязень у ёй, губляў цалкам здароўе, а большасць там і памірала. Ніжняя вязніца ў Мірскім замку знаходзілася ў пограбе, памерамі 6x4,5 м і 2,7 м вышынёй, які знаходзіўся на глыбіні 4 м ад узроўню праезду ў браме. У памяшканні мелася два вакенцы, праз якія святло амаль не паступала ў камеру. Асноўнае (паўднёвае) знаходзілася на вышыні каля 5 м ад падлогі самой камеры, другое (паўночнае) акенца размешчана на палову ніжэй ад першага. У падзямельным склепе пад уязной брамай захавалася адтуліна, адкрытая да дымавога канала, які перасякаў усе ярусы цэнтральнай вежы і выводзіўся над дахам.

Паводле дадзеных інвентара замка 1688 г., у варотнай вежы стаялі тры жалезныя гарматы. У XVIII і XIX стст. на другім паверсе размяшчалася капліца, а на сцяне, звернутай у бок замкавага двара, быў гадзіннік. Знізу пачыналіся каменныя ўсходы, якая ішла ў тоўшчы сцяны да чацвёртага паверху, адкрываючы выйсце на кожны ярус бою. Другі і трэці паверхі са скляпеністымі перакрыццямі мелі адпаведна шэсць і сем байніц для стральбы з мушкетаў і гармат. Астатнія паверхі сваёй планоўкай падобныя паміж сабой. Завяршалася вежа поясам «варовых вокнаў», якія існавалі да яе перабудовы і рамонту ў другой палове XIX ст.

Надаючы вялікае значэнне абароне адзінага ўваходу ў замак і ўлічваючы нарастальную сілу артылерыі, уладальнікі замка праз некаторы час вырашылі дадаткова ўмацаваць вароты. Для гэтага да цэнтральнай вежы прыбудавалі падковападобную сценку «прадбрамья» — барбакан таўшчынёй 1,25 м. Па цэнтры яго праразаў яшчэ адзін варотны праём на два палотны, якія замыкаліся драўляным брусам (завалай). Верх сцяны сканчваўся зубцамі і байніцамі. Тут таксама была баявая галерэя — памост для стралкоў. Усярэдзіне барбакана выкапалі катлаван глыбінёй 2 м, які зачыняўся адмысловым пад'ёмным мостам. Ён меў лапатападобную форму, даўжыня яго складала 9,75 м, шырыня — 9,5 м. Калі мост апускалі, ён клаўся на адмысловы апорны выступ у падмурку барбакана і служыў насцілам для праезду ў замак. Знізу мост быў акаваны жалезнымі палосамі і шыпамі. Калі яго паднімалі, ён цалкам зачыняў галоўны ўезд у замак. Памеры моста дазваляюць выказаць здагадку, што вышыня сцяны барабакана складала не меней 10 м. Барбакан існаваў да канца XIX ст..

У перыяд з 1569 па 1594 гады памяшканне надвратной капліцы было грунтоўна перабудавана. Першапачатковы крыжовы збор над асноўным памяшканнем малельнай залы быў разбураны, наўзамен яго на адзнаках трэцяга яруса вежы узвялі новы крыжовы збор, багата дэкараваны ляпнінай з пазалотай (адзін фрагмент новага звода і карніз, працягнуты пад яго пятамі, захаваліся да цяперашняга часу; ляпніна і пазалота згадваюцца ў інвентарным вопісе ад 15 кастрычніка 1688 года). Адно з памяшканняў сакрыстыі пераўладкавалі - праз галерэю на паўночным фрагменце заходняй сцяны быў зроблены ход з капліцы ў ізноў збудаваны паўночны палацавы корпус. Ва ўсходняй нішы малельнай залы быў усталяваны алтар св. Хрыстафора, скіз якога ў двух варыянтах фрагментарна захаваўся на тыльнай сцяне нішы. У стылістыцы алтара прасочваюцца рысы маньерызма.

Архітэктура палацавага комплексу

Пабудова палацавых карпусоў замка мела сістэматызаваны характар. Склеп і першы паверх выкарыстоўваліся як каморы. Другі быў прызначаны для прыслугі, трэці - для гаспадароў. Планоўка склепа і ніжніх ярусаў абедзьвух крылаў палаца ўяўляла сабою шэраг перыядычна паўтараных секцый. Прыгатаванне ежы ажыццяўлялася ў самым замку, дзе да паўднёвай (з боку двара) і заходняй сценам прыбудавалі кухню, бровар і пякарню. З вонкавага боку да паўднёвай сцяны была прыбудавана стайня.

Лічыцца, што архітэктурныя і канструктыўныя рашэнні вокнаў запазычаны з Італіі. Вокны ўяўлялі сабою адну нітку аднакаляровага вітража ў металічнай раме, устаўленай у каменнае апраўленне. Механічнае іх выкарыстанне ў кліматычных умовах Беларусі стварала дадатковыя праблемы ацяплення памяшканняў, асабліва ў верхніх пакоях. Вялізныя памеры вокнаў выклікалі значныя страты цяпла, кампенсаваць якія спрабавалі ўсталёўкай вялікай колькасці печаў буйнага памеру. У велізарных парадных памяшканнях дадатковыя печы нетыповай для рэнесанснага перыяду канструкцыі з размяшчэннем топкі знізу усталяўвалі ў вонкавых сцен.

У рэнесансны перыяд у абодвух карпусах палаца была створана сістэма зручных туалетаў, змесцаваных на трэцім і другім паверхах. Фекаліі вымываліся з іх па ўладкованых у сценах вертыкальным каналам і скідаліся для фільтравання на прылеглую да замка тэрыторыю. У сувязі з гэтым участкі паміж паўночнай і ўсходняй сценамі замка і адпаведнымі ўчасткамі землянога вала для шпацыраў не выкарыстоўваліся. Непасрэдная сувязь замка з размешчаным да поўначы ад яго рэгулярным паркам ажыццяўлялася па пешаходным мастку, які праходзіў з другога паверху паўночнага крыла палаца на валавы ход. Характэрна, што ў раёне мастка фекаліі з каналаў скідаліся не на тэрыторыю, а ў падземнае поле фільтрацыі або падземную выграбную яму.

Для асвятлення палаца выкарыстоўваліся падвесныя і насценныя свяцільнікі, вялікія і малыя падсвечнікі, якія ўсталёўваліся на падлогу і на мэблю. Расстаноўка і нават развешванне свяцільнікаў не была сталай, для прадухілення крадзяжоў яны захоўваліся ў адмысловых памяшканнях і ўсталёўваліся ці развешваліся пад пэўныя патрэбы.

Бастыёны

Напачатку XVII ст. найважнымі дадатковымі элементамі абароны Мірскага замка сталі бастыённыя ўмацаванні, насыпаныя з гліны, буйнага пяску і землі. Гэта збудаванне, якое мела выгляд магутнага чатырохкутніка памерам 170x150 м, стала першай лініяй абароны замка.

Рэстаўрацыя замку

Першы варыянт праекта рэканструкцыі замка з адаптацыяй яго для размяшчэння мастацкай прафесійна-тэхнічнай установы быў прапанаваны напачатку 1980-х гадоў архітэктарамі О. Атас, С. Верамейчыкам, В. Калніным і археолагам А. Трусавым.

Пытанні рэстаўрацыі Мірскага замка (занаванне) дакладваліся ў кастрычніку 1982 годзе на рэгіянальнай канферэнцыі Савецкага камітэта ИКОМОС (рэспублік Савецкай Прыбалтыкі і Беларускай ССР) у горадзе Клайпедзе. 25 ліпеня 1983 адбылася ўрачыстая закладка ў паўднёвую сцяну замка цэглы з датай пачатку рэстаўрацыі помніка. Гэту ганаровую місію падалі моладзі — студэнцкаму будаўнічаму атраду «Спадчына» Гродзенскага ўніверсітэта.

Па выніках прац 1993 годзе Мірскі замак ганараваны Дыпломам адрознення прэстыжнай міжнароднай арганізацыі "EUROPA NOSTRA". У далейшым утрыманне навуковай канцэпцыі рэстаўрацыі і прыстасаванні замка дакладвалася экспертам ЮНЭСКА, якія наведалі Мірскі замак з мэтай вызначэння адпаведнасці разглядаемага аб'екта крытэрам Спісу Сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны ЮНЭСКА. У 2000 годзе замкавы комплекс "Мір" быў уключаны у Спіс спадчыны ЮНЭСКА.

У 1987 Мірскі замак быў перададзены на баланс Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь, які прыступіў да стварэння канцэпцыі будучай музейнай экспазіцыі. У 2002 на калегіі Міністэрствы культуры канцэпцыя была разгледжана і ўхвалена; у жніўні таго ж гады яна была надрукавана ў газеце «Культура».

Выкарыстанне замка ў сучасны перыяд

У 1997 годзе было прынята рашэнне адкарэктаваць праект прыстасавання Мірскага замка, з тым каб забяспечыць магчымасць правядзення на яго базе міжнародных сустрэч на вышэйшым і дыпламатычным узроўнях, а таксама рознага роду кангрэсаў, канферэнцый і іншых масавых мерапрыемстваў.

Частка замка была прыстасавана пад размяшчэнне гасцініцы, пры гэтым апартаментная частка абсталявана сістэмамі інтэлектуальнага дому. Узровень абсталяванасці помніка інтэлектуальнымі сістэмамі максімальны ў Рэспубліцы Беларусь і супастаўны толькі з аналагічнымі паказчыкамі гасцініцы "Еўропа" ў Мінску. Гэта дазваляе праводзіць на базе Мірскага замка мерапрыемствы, у тым ліку і на вышэйшым узроўні.

Прыстасаванне Мірскага замка да новых умоў жыццядзейнасці спалучана з неабходнасцю яго інжынернага абсталявання. Месцаваць тэхнічнае абсталяванне ў арыгінальных інтэр'ерах культурнай каштоўнасці нельга, таму ўся тэхнічная частка комплексу знаходзіцца ў дадатковай падземнай прыбудове.

Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх

Капліца-пахавальня была пабудавана як радавая пахавальня князёў Святаполк-Мірскіх у стылі [ампір]]у. Знаходзіцца ў паўкіламетры на ўсход ад Мірскага замка, размешчана ў маляўнічым англійскім парку, закладзеным у канцы XIX - пачатку XX стагоддзі па распараджэнні княгіні Клеапатры Міхайлаўны Святаполк-Мірскай.

Праект царквы-магільнага склепа быў выкананы пецярбургскім архітэктарам Робертам Робертавічам Марфельдам і ўхвалены Будаўнічым аддзяленнем Мінскай Губернскай Управы 24 жніўня 1902 года. Аўтар праекта ніколі не быў ў Мірскім замку, але многа чуў пра замак. Марфельд паспрабаваў зблізіць два будынкі - сярэднявечны замак і царква-магільны склеп накіраванасцю ўгару, гатычным мурам і колерам чырвонай цэглы. Княгіня Клеапатра не пашкадавала сродкаў, і магільны склеп фактычна "вырас" да аб'ёмаў невялікай царквы: з вежай-званіцай, двума парталамі і нават з сістэмай апалу.

Будаўніцтва магільнага склепа пачалося ў 1904 годзе і працягвалася да 1910 год (на іншым звесткам да 1911 года), была асвячона ў памяць пра мужа княгіні Клеапатры - Мікалая Іванавіча, - ў гонар Святога Мікалая.

Асноўны аб’ём будынка прамавугольны ў плане, са зрэаанымі з паўночным баку вугламі і 5 граннай апсідай. Галоўны фасад мае асіметрычна-дынамічную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю, дамінантай якой з’яўляецца вежа-званіца (3-ярусная, 4 гранная завершана купалам).

Галоўны фасад раскрапаваны рызалітам і аздоблены вялікім паліхромным (сіні, вохрысты, залацісты колеры) мазаічным пано - "Хрыстос Уседзяржыцель" і аб’ёмным чаканным гербам-картушам князёў Мірскіх.

Глыбокі партал увахода размешчаны ў нізкім прытворы з вуглавымі контрфорсамі. Насычанае каларыстычнае вырашэнне фасадаў ствараецца спалучэннем чырвонай цэглы, белых дэталей архітітэктурнага дэкору (паўкалонкі, ізумрудна руставаныя ліштвы акон, карніз з сухарыкамі і інш.), шэрага бетону, паліхромнай бутавай муроўкай цокаля, паліхромнай мазаікі. Зала перакрыта самкнутым 4-гранным скляпеннем з арнамеятальнай фрэскавай размалёўкай, асвятляецца высокімі арачнымі вокнамі. Крыпта мае крыжовыя скляпенні на падпружных арках і злучана з ярусамі вежы драўлянымі вітымі ўсходамі. У зале і крыпце грубкі, абліцаваныя кафляй.

Фасад царквы ўпрыгожвае мазаічны паліхромны (сіні, вохрысты, залацісты колеры) абраз Ісуса Хрыста, выкладзеная з кавалачкаў каляровага шкла - смальты. Дакладна невядома, хто быў аўтарам мазаікі. Па адной з версій яно было выканана ў прыватнай мазаічнай майстэрні Фралова ў Санкт-Пецярбургу, па іншай - мозаічыстам з Познані, у пары з якім працаваў мясцовы майстар Панько Іван Пракаповіч. Нажаль, ні першая, ні другая версіі дагэтуль дакументальна не пацверджаны. Мазаічны абраз насычананы спалучэнню кветак, эфектнаму залатому фону і погляду Хрыста. Побач з абразам знаходзіцца копія картуша Святаполк-Мірскіх з гербамі двух гарадоў: Кіева і Масквы. Картуш і абраз з'яўляюцца, фактычна, самастойнымі элементамі архітэктурнай кампазіцыі царквы-пахавальні.

На вежы званіцы знаходзіліся два званы вагай 710 і 435 кг. У планавальнай структуры будынка было прадугледжана два самастойных узроўня. Верхні - царква, разлічаная на абмежаваны лік вернікаў, ніжні - прастора самага магільнага склепа. Па праекце Р. Р. Марфельда крыпта была разлічана на дваццаць пахаванняў. У інтэр'еры царквы былі абраныя спакойныя тэракотавыя таны, строгі геаметрычны арнамент, фіялетавая размалёўка.

Царква складалася з нартекса, храма і алтарнай часткі, якая адлучалася іканастасам з "7-ю абразамі старымі". На горнем месцы ў алтарнай частцы знаходзілася абраз Новазапаветнай Троіцы з прымацаванай металічнай лампадкай. У цэнтры алтара размяшчаліся драўляны пасад, ахвярнік і запасадны металічны семісвечнік. У храме знаходзіўся драўляны ківот, два металічных сталых падсвечніка, металічныя харугві, драўляная скрыня для свечак. Пад зборам храмавай часткі знаходзілася металічнае панікадзіла.

У 1939 годзе царква была разрабавана, а пакінутая царкоўная маёмасць у 1940 годзе было вывезена ў Свята-Георгіеўскую царкву на праваслаўных могілках. Пастановай Mіркого райвыканкама ад 14 жніўня 1948 года помяшканні цэрквы былі перададзены пад збожжасховішчы спіртавога заводу. У сакавіку 1966 года "невядомымі асобамі на могілкавай цэркве быў пашкоджаны іканастас з абразамі з княжай царквы-магільныя скляпы. У 1994 упаду іканастас быў перададзены ў царкву Жыровіцкага абраза Божай Маці (г.п. Березовка Лідскага раёна). Увосені 2009 года ў цэрквы-магільнаму склепу Святаполк- Мірскіх усталяваны новы іканастас - копія першапачатковага.

У магільным склепе шэсць пахаванняў. Там знаходзіцца труны князя Мікалая Святаполк-Мірскага, першапачаткова пахаванага ля сцен Нікалаеўскай царквы. У лютым 1910 гады ў склепе з'явілася труна княгіні Клеапатры Міхайлаўны. А праз некалькі гадоў, 3 мая 1913 года, у радавым склепе супакоілася іх унучка Сонечка Святаполк-Мірская (дачка сына Івана). Гэта падзея зафіксавана ў Набажэнскім дзённіку за 1899-1914 гг.: "3 траўня 1913 года - ранішняя Літургія і паніхіда святара Хлябцевіча з дыяканам Занцевічем. Провад са станцыі Замірье ў Мір князёўны Святаполк-Мірскага. Паніхіда і пахаванне ў склепе маёнтка Замірье. Протоірэй Ф. Сцяпура, святары М. Русецкі, І. Хлябцевіч". Пазней, у 1922 і 1938 гадах, у склепе былі пахаваны двое сыноў князя Мікалая і княгіні Клеапатры - Іван і Міхаіл.

1 снежня 2008 года царква-пахавальня апошніх уладальнікаў Мірскага замка князёў Святаполк-Мірскіх адкрыла свае дзверы для наведвальнікаў.

Прыдарожная капліца

Прыдарожная капліца ў Міры была пабудавана і пачатку XX стагоддзя (пасля 1909 года) на скрыжаванні дарог, непадалёк ад Мірскага замка, на месцы драўлянай капліцы па замове мясцовай мяшчанкі Францішкі Заслаўскай, пра што сведчыць табліца над уваходам з надпісам: "Капліца гэта пабудавана Францішкаю Заслаўскай за спачын сына яе Уладзіміра Францавіча Заслаўскага 1909 г."

Капліца ўяўляе сабою квадратнае ў плане збудаванне, невялікае па сваіх памерах. Будынак атынкаваны і пабелены, пакрыты медным дахам, над якім знаходзіцца крыж. У заходняй сцяне маюцца драўляныя дзверы, у паўднёвай і паўночнай - па адным акне. У 30-ых гг. 20 ст. усярэдзіне капліцы знаходзілася Галгофа - крыж з распяццем на падстаўцы.

Капліца пабудавана ва ўшанаванне імя Уладзіміра Францавіча Заслаўскага, які памёр ва ўзросце 37 гадоў 28 сакавіка 1909 года. За тры гады да гэтага ён быў моцна збіты п'янымі казакамі Кубанскага войска, найманымі княгіняй Клеапатрай Святаполк-Мірскай ў якасці паліцэйскай аховы. Магчыма, што Уладзіміра Заслаўскага пахавалі пахавалі ў сцен Мірскай Свята-Нікалаеўскай царквы. Прыдарожная капліца лічыцца помнікам архітэктуры, якая захавала памяць пра прадстаўнікоў роду Заслаўскіх, якія жылі ў Міры ў XIX - першай палове XX стагоддзя.

Італьянскі сад. Паркавы комплекс

Італьянскі сад быў закладзены ў 17 ст. на поўдзень за замкавымі валамі як рэгулярны парк італьянскага тыпу з сістэмай алей і баскетаў, аранжарэямі і вадаёмамі. Сад - адзін з найстарых рэгулярных паркаў Беларусі. Інвентара парку часу рэнесансу не выяўлена. Лічыцца, што парк быў плошчай каля 4,2 га, у плане меў прамавугольнік з сістэмай баскетаў, аформленых ліпай.

Першае вядомае згадванне парку прыводзіцца ў Інвентары, складзеным 14 жніўня 1660 года. Па дадзеных Інвентара, у 1654 годзе казацкія атрады Івана Залатарэнкі і маскоўскага ваяводы Трубяцкога занялі Мір, разрабавалі замак, спалілі фальварак і італьянскі сад. У Інвентары за 1686 год згадваюцца толькі мірскія сажалкі (ставы) агульнай колькасцю ў 9. Спустошаны італьянскі сад згадаецца у чарговым Інвентары за 1688 год.

Лічыцца, што адраджэнне парку вялося прыкладна адначасова з аднаўленнем разбуранага замка. Тым не менш у дзённіку стольніка Пятра Талстога, які наведаў Мір у 1697 годзе, звесткі пра парк не прыводзяцца; у дзённіку згадваецца толькі "звярынец - хваёвы гай абгароджаны".

Італьянскі сад паказваецца ў Інвентары за 1720 год. Паводле Інвентара за 1722 год, ён быў "абгароджаны ад варот замка і да фігарні". Пасля перабудовы "італьянскі сад" (ogrod wloski) мог называцца так толькі па традыцыі. Лічыцца, што ён пачаў выконваць больш эканамічнае, чым дэкаратыўнае значэнне, што пацвярджаецца тым, што ў інвентарах XVIII ст. перасталі сустракацца згадванні пра пладовы сад з усходняга боку ад замка.

Дэталёвае апісанне рэнесанснага парку, трансфармаванага ў стылю барока, вядома па інвентары 1746 г. Парк меў выразны геаметрычны малюнак - складаўся з 25 квадратаў, у якіх знаходзіліся адзінкавыя пладовыя дрэвы, выгадоўваліся прышчэпы, гародніна, адзін квадрат служыў гародам для "зелак" (лекавай травы), некаторыя пуставалі ці былі прабаранаваны і падрыхтаваны для гадоўлі раслін. За паркам месцілася: хата садоўніка з аранжарэяй, гаспадарчыя пабудовы, цяпліцы, а за імі - гарод. Ад замка да пабудоў зялёнымі сценамі "кватэр" былі сфармаваны алеі. Па левым боку, уздоўж канала, алея была ўтворана "шпалерамі рознага дрэва". Яе кірунак прасочваецца па адзінкавых, вельмі старых, ліпах і канадскіх таполях, пасаджаным у шэраг у паваенныя гады. У выніку пашырэння канала ўладкованы вадаём. Другую алею ўтваралі "кватэры", у абсаджванні якіх выкарыстоўваліся хмызняковыя расліны: парэчка, агрэст, лаванда. Трэцяя алея была вішнёвай. Інвентар адлюстроўвае пабудову парку, характар яго выкарыстання, у ім няма садовай арнаментыкі, акрамя земляных крамак, пакрытых дзёрнам. Лічыцца, што да 1746 г. парк страціў сваё барочнае прызначэнне.

У 1805 "італьянскі" сад займаў 6 моргаў 150 прутоў (каля 4,62 га). Вуліцы-алеі былі аформлены шпалерамі з ліпы, ад якіх да нашага часу захавалася 11 ліп, невялікі фрагмент былой шпалеры ці лінейнай ахоўнай пасадкі па ўсходнім краі былога парку. Дыяметр ствала самай буйнай ліпы складае 115 см. У 1830 памеры "гароду шпалеравага" паменшыліся да 4 моргаў 91 прута. Пракладзенай дарогай на Стоўбцы парк быў адрэзаны ад замка і фактычна асуджаны на павольнае згасанне.

У канцы 19 ст. створаны пейзажны парк (плошчай каля 25 га), у кампазіцыю якога ўвайшлі рэшткі рэгулярнага парку ў заходняй частцы. Ландшафтная кампазіцыя ўсходняй часткі падзяляецца на 3 зоны. У першай, паўднёвай зоне знаходзіцца штучны вадаём, абмежаваны з поўдня хваёвымі прысадамі, а з захаду насыпной дамбай; другая, цэнтральная зона лугавая; у трэцяй, паўночнай зоне сканцэнтраваны асноўныя паркавыя насаджэнні. Лісцевыя пароды дрэў растуць у масівах, хваёвыя — асобнымі групамі. У парку шмат экзотаў: лістоўніца (сібірская, еўрапейская, шырокалускаватая), хвоя чорная, дугласія шэрая, чаромха віргінская, явар пенсільванскі, яблыня сібірская, дуб звычайны пірамідальны і інш. На ўсход ад замку знаходзіцца фальварак, на поўдзень — каскад ставоў з вадзянымі млынамі.

Дамінантнае становішча ў кампазіцыі парку заняў вялікі вадаём, які быў сфармаваны на месцы саду, закладзенага былым арандатарам маёнтка Антон Путятам, і захаваў прыкладна ранейшую форму і памеры да цяперашняга часу. Вялікі, паўнаводны вадаём быў акружаны па перыметры нешырокай алеяй з іглічных дрэў. Уздоўж паўднёвага і паўднёва-заходняга берага была закладзена алея з хвоі звычайнай, а ўздоўж паўночнага - з елкі звычайнай.

Новы этап у развіцці парка пачынаецца у 1930-ыя гады, пасля вяртання князя Міхаіла Святаполк-Мірскага ў Мір. У гэты час закладваецца новы пейзажны парк на месцы поля, паміж фальваркам і замкам. Яго прастора павялічваецца шляхам пераносу ў 1934 годзе дарогі, пракладзенай прыкладна сто гадоў таму на захад. Сам парк ствараўся ў духу пейзажных натуралістычных паркаў таго часу стылю эклектыкі. У аснову кампазіцыі быў пакладзены прынцып чаргавання невялікіх драўняных груп і палян, на якія адкрываліся выгляды шляху прытрымлівання па дзвюх алеях. Адна з алей, злёгку выгінаючыся, праходзіла па паўночнай ускраіне парку. У яго ўсходняй частцы (перад фальваркам) алея замыкалася вялікай палянай. Ад паляны адыходзіла другая алея, якая вяла ўздоўж вадаёма да замка. Ад алеі да нашага часу захаваліся адзінкавыя ліпы.

Склад насаджэнняў парку адрозніваўся разнастайнасцю. Яго аснову складалі мясцовыя віды: (Клён вастралісты, ліпа драбналістая, вяз гладкі, дуб чарэшчаты. З выглядаў іншаземнай флоры найболей часта выкарыстоўваўся ясень пенсільванскі. У групах у выглядзе саліцёраў раслі хвоя веймутова, лістоўніца еўрапейская, елка канадская, піхта аднакаляровая, клён ілжэплатанавы, ліпа буйналістая, дуб черешчатый. Мелася шмат квяцістых хмызнякоў: гатункі бэз звычайны, спірэі, язміны, снежнаягадніка белага. Асноўнымі планавальнымі прыёмамі пры фармаванні насаджэнняў парку з'яўляліся букетные пасадкі з ясеня пенсільванскага, кветнікі з ліпы драбналістай (адна з іх захавалася), групы з акцэнтнымі выглядамі, саліцёры на палянах.

Асабістая ўвага была нададзена афармленню царквы-пахавальні, якая служыла своеасаблівай малой архітэктурнай формай парку. Перад ёй з двух бакоў былі высаджаны розныя выгляды іглічных раслін, а таксама выгадоўвалася шмат руж.

Усяго ў паркавых насаджэннях было скарыстана каля 70 відаў садовых форм і гібрыдаў. Да нашага часу захавалася нешмат з раслін: частка іх вымерзла ў суровую зіму 1939-40 гадоў, частка была высечана ў гады вайны ці былі згублены ў пасляваенны час.

У гады другой сусветнай вайны ў глыбіні былога італьянскага саду было расстраляна некалькі тысяч яўрэяў. У паваенны час на гэтым месцы быў усталяваны мемарыальны знак.

Археалагічныя даследванні замка

Археалагічныя даследаванні на тэрыторыі замка праводзілі Ю. Ядкоўскі (1912), М. Ткачоў (1972), А. Трусаў (1980—84, 1991; у 1982 з І. Чарняўскім).

У 1912 годзе невялікія раскопкі ў Мірскім замку ажыццявіў Ю. Ядкоўскі. Знайшоўшы фрагменты каляровых шкельцаў і паліхромнай кафлі, ён зрабіў выснову аб наяўнасці ў замку 16 ст. вітражоў і паліхромных печаў. Ядкоўскі адзначаў, што замак быў цалкам накрыты лускавай дахоўкай. Каля палаца з поўначы на поўдзень была выкапана траншэя, але рэшткаў пабудоў не знайшлі. Каля галоўнай брамы быў знойдзены калодзеж.

У час раскопак М. Трусава 1972 года вывучаны рэшткі мураванага барбакана канца 16 — пач. 17 ст., які знаходзіўся перад галоўнай брамай. Было высветлена, што падковападобная цагляная сцяна ў плане мела таўшчыню 1,25 м. Рэшткі гэтага мура захаваліся на той час на вышыні месцамі да 1,35 м. Спачатку М. Ткачоў датаваў гэтую пабудову не пазней сярэдзіны XVI ст., але пасля пагадзіўся з даціроўкай канец XVI – пачатак XVII ст..

У выніку далейшых раскопак была ўскрыта плошча каля 4000 м2. Культурны пласт мае таўшчыню ад 0,2—0,3 каля м каля замкавых сцен да 1 м. у паўднёва-заходняй частцы двара. Высветлена, што на месцы мураванага замка ў другой палове 15 ст. існавала паселішча, якое загінула ў выніку моцнага пажара, пра што сведчыць вялікая колькасць вуголля. Знойдзены развал глінабітнай сцяны, складзенай з гаршковай кафлі, шмат непаліванай керамікі 15 — пач. 16 ст. На месцы паселішча ў пач. 16 ст. будаўнікі зрабілі насып з пяску і гліны таўшчынёй ад 0,2 да 1 м і на ім збудавалі замак, падмуркі якога заглыблены на 4—5 м. Земляныя валы і бастыёны вакол замка былі насыпаны ў больш познія часы з гліны, пяску і культурнага пласта 16 ст.

У 1981—84 адкрыты падмуркі і рэшткі сцен аднапавярховых прыбудоў канца 16 — пач. 17 ст. каля паўднёвай і заходняй замкавых муроў. На поўнач ад замка прасочаны рэшткі цагляных слупоў 17 ст., размешчаных парамі, якія былі апорамі для мастка, што вёў з парадных дзвярэй 2-га паверха паўднёвага корпуса ў парк, што размяшчаўся за валамі бастыёнаў. На захад ад замка выяўлены развал печы, у якой у 16 ст. абпальвалі цэглу.

Знойдзены керамічныя люлькі, гаршкі, макотры, міскі, талеркі, рынкі, збаны, кубкі, буйнапамерная цэгла, дахоўка (з дэкаратыўным шыпам, у тым ліку і зялёнапаліваная, плоская і хвалістая), шкляныя кварты, пляшкі, келіхі, чаркі, металічныя нажы, падковы, спражкі, шпоры, відэльцы, ключы, замкі, манеты, гарматвыя ядры, вял. колькасць кафлі (тэракотавая, зялёная паліваная, паліхромная, а таксама сцянная, вуглавая, гіпсавая, паясковая, кафля-дахоўка, кафля-медальён і інш.). Частка знаходак змешчана ў музейнай экспазіцыі Мірскага замка, а таксама Гродзенскага гісторыка-археалагічнага музея і музея старажытнабеларускай культуры НАН Беларусь. Асобныя знаходкі шмат разоў друкаваліся ў літаратуры, нават трапілі на грашовую купюру Рэспублікі Беларусь вартасцю 50000 рублёў. У цэлым, знаходкі мелі вялікае значэнне пры распрацоўцы праекта рэстаўрацыі замка.

Лягенды і паданні Мірскага замка

• Самая вядомая легенда пра Мірскі замак абвяшчае, што ў эпоху князёў Радзівілаў паміж Мірскім і Нясвіжскім замкамі быў пракапаны падземны ход, па якім вольна магла праехаць карэта, запрэжаная тройкай коней. Калі расійскія войскі ў 1812 годзе захапілі Нясвіж, то адданыя радзівілаўскія паслугачы паспелі схаваць нясвіжскі скарб у падземны лаз і падарваць уваход. Гэтыя скарбы да сённяшняга дня не знойдзены, а сярод іх, як лічацца, знаходзяцца залатыя постаці дванаццаці апосталаў.

• Больш «камерная», якая існуе толькі ў Міры, легенда апавядае пра прывіда Соф'і Святаполк-Мірскай, якую мясцовыя жыхары ласкава называюць Сонечкой. Личыцца, што яна не так ахвотна паказваецца людзям, як яе «калега» з Нясвіжа — знакамітая Чорная Панна, але музейныя працаўнікі жартуюць, што Соф'я часта сыходзіць па падземным ходзе да сваёй сяброўкі ў Нясвіж.

• У канцы XIX стагоддзя на паўднёвай тэрыторыі замка была выкапана вялікая сажалка, з якой звязаны розныя трагічныя гісторыі. Згодна легендзе, раней прама пад сценамі замка, быў вялікі пладовы сад. Падчас рэканструкцыі замка і ўладкаванні ландшафту княз Святаполк-Мірскі, каб стварыць на гэтым месцы штучны вадаём, загадаў выкапаць возера каля замка на месцы квітнеючага саду. Мясцовыя людзі адмаўляліся выконваць загад, лічачы высечку квітнеючых дрэў вялікім грахом. Тады князь уласнаручна ссек некалькі квітнеючых яблынь, пасля чаго яму начное бачанне - незнаёмка скляла яго род. Па другой версіі да князя прыйшла маці аднаго з лесасекаў, загінулага пры высечцы саду, і скляла гэтыя месцы, сказаўшы, што з гэтага часу кожны год у сажалцы будзе тануць па адным чалавеку за кожнае высечанае дрэва. Прычым, колькі менавіта дрэў ссеклі не вядома. Таму, па лягендзе, тонуць у сажалцы толькі мужчыны. Так ці інакш, але аж да 2004 года ў сажалцы кожны год тануў чалавек... А сам князь Мікалай быў знойдзены на яго беразе мёртвым у 1898 годзе. А па жаданні яго жонкі на паляне паміж палацам і замкам як знак жалобы былі высаджаны хвойныя дрэвы.

• У паўднёвай частцы замкай сцяны ў замак умураваны камень у выглядзе галавы жывёлы. Лічыцца, што пад уплывам язычніцтва будаўнікі замуравалі ў паўднёвую сцяну сімвалічную каменную «галаву барана». Яна магла быць магічным знакам і перасцярогай ворагам, ці напамінкам пра святога ягня. Паводле старажытнай легенды, пакуль існуе гэты «баран», стаяць будзе і Мірскі замак.

• Адна з лягенд замка апавядае, супернік Юрыя Іллініча Літавар Храбтовіч, пасля шматгадовай цяжбы, не дачакаўшыся ў судзе праўды, пракляў Іллінічаў. Праклён упаў на дзяцей і ўнукаў усяго роду. Пасля смерці Юрыя замак застаўся недабудаваным. Аднаго з чатырох сыноў - Івана бацька пазбавіў спадчыны за тое, што "меў ад яго значныя непрыемнасці". Злы рок пераследваў і іншага сына, Мікалая, які памёр адразу пасля смерці бацькі. Сваё права на спадчыну пачынае даказваць Іван. У барацьбу братоў умяшаўся вялікі князь Жыгімонт Стары, які сваёц граматай 27 мая 1527 года пакінуў замак за трэці сынам Станіславам, які у 1531 годзе памірае у маладыя годы. Згодна іншай лягендзе ён быў атручаны жонкай свайго слугі. Жонка слугі, прыгажуня Кася, была ашукана панічам і прымусова выдадзена замуж за слугу. Народжанага дзіцяці забілі. Таму ганарлівая міранка адпомсціла крыўдніку і атруціла яго, але і сама памерла страшнай смерцю. Суд прысудзіў яе да спалення. Прысуд выканаў малодшы сын Юрыя Фелікс па мянушцы Шчаслівы (Шчасны). Па яго загадзе прыгажуню спалілі ў паўднёва-заходняй вежы і там жа замуравалі косткі. У месяцовыя ночы душа няшчаснай блукае па замку ў пошуках дзіцяці. Сын Іван таксама памірае бяздзетным, і апошні сын Юрыя Шчасны таксама пражыў кароткае жыццё.

• Існуе лягенда, нібы падчас рэстаўрацыі замка, якая праводзілася пры Міхаіле Святаполк-Мірскім, пры адкрыцці падлог было выяўлена два шкілета, быццам бы ваяроў, пахаваных пазней па загадзе гаспадара на праваслаўных могілках. Знадна паданням, дагэтуль у навагоднюю поўнач можна пачуць ляск іх мячоў, а затым працяглыя стогны.

• Па іншай лягендзе, падчас пабудовы замка пры рыцці катлавана былі знойдзены косткі маманта. Але паколькі не ведалі, каму яны намежаць, то вырашылі, што гэта косткі велікана і навесілі іх на цэп на вароты уязной вежы.

Цікавыя факты

У паэме Адама Міцкевіча "Пан Тадэвуш" даецца апісанне выдуманага "замка Гарэшкаў", які даследнікі творчасці паэта атаясамляюць з Мірскім замкам.

Галерэя фотаздымкаў

• 
• 
• 
• 
• 
• 

Літаратура

• Иодковский И. Замок в Мире // Древности. — М., 1915.
• Трусов О. А., Чернявский И. М., Кравцевич А. К. Архетектурно-археологическое изучение Мирского замка и г. п. Мир // Советская археология. — 1984 — № 4.
• Калнін В. В. Мірскі замак. — Мінск, 2002.
• Труды молодых специалистов полоцкого государственного университета. Основан в 2004 г. Выпуск 29. Гуманитарные науки: Литературоведение, Культурология, Лингвистика. Новополоцк. 2008. Мирский замок: история создания и современность, А. С. Судакова (Представлено: канд. филол. наук С. М. Сороко)
• Хілімонаў В. А. Мірскія былі: Гіст. нарыс. — Мн.: Полымя, 1990. — 53 с.: іл. ISBN 5—345—00128—6.
• Андрэй Карэцкі. Гісторыя аднаўлення Мірскага замка ў другой палове XVII — пачатку XX стст. Мірскі замак і замкі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Праблемы рэстаўрацыі і музеіфікацыі. Міжнародная навукова-практычная канференцыя 4 чэрвеня 2005 г. г.п. Мір, Гродзенскай вобласці. Навуковы рэдактар Н. Ф. Высоцкая. Мінск., ТАА «Белпрынт», 2006, 192 с.
• Ткачев М. А. Замки Беларуси / М. А. Ткачев. — Мн.: Беларусь, 2002.-200 с.: ил. ISBN 985-07-0418-7.
• А. Я. Митятин. Замок в Мире. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата архитектуры. Белорусский политехнический институт им. И. В. Сталина
• Калнин В. В. Мирский замок.— Мн.: Полымя, 1986.— 63 с., ил.
• Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — 544 с.: іл. ISBN 985-11-0169-9 (т.10).
• Памяць: Гіст. дак. хроніка Карэліцкага р на. — Ми. Ураджай, 2000.—645 с.; іл. ISBN 985-04-0347-0.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г.П.Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э.Э.Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. ISBN 985-11-0141-9.
• Краўцэвіч А. К. Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV—XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой.— Мн.: Навука і тэхніка, 1991.— 171 с. ISBN 5-343-00615-9.
• Шишигина-Потоцкая К.Я. Замки Мирский и Несвижский = The castles of Mir and Nesvizh /К.Я. Шишигина-Потоцкая. - 2-е изд. - Барановичи: Баранов, укрупн. тип., 2003. - 48 с. ISBN 985-6676-35-5.
• Краўцэвіч А. К., Якшук Г. М. Стары Мір.— Мн.: Навука і тэхніка, 1993. 85 с.: іл. ISBN 5-343-01107-1.
• А. Аксёнова, В. Кузменя, О. Грищенков Реставрация и приспособление памятника архитектуры XVI-XX веков замкового комплекса в г. п. Мир Гродненской области (II очередь. Регулярный парк). Рэстаўрацыя Мірскага замка. Праблема захавання прыроднага культурнага ландшафтаў : навукова-практычная канферэнцыя, г. п. Мір, 6 чэрвеня 2010 г. / Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь, Замкавы комплекс «Мір» ; навук. рэд. А. А. Ярашэвіч. — Нясвіж : Нясвіжская ўзбуйненая друкарня імя С. Буднага, 2012. — 96 с. ISBN 978-985-6796-77-0.
• Мікалаў Волкаў. Да пытання аб існаванні герсы ў браме Мірскага замка. Рэстаўрацыя Мірскага замка. Праблема захавання прыроднага культурнага ландшафтаў : навукова-практычная канферэнцыя, г. п. Мір, 6 чэрвеня 2010 г. / Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь, Замкавы комплекс «Мір» ; навук. рэд. А. А. Ярашэвіч. — Нясвіж : Нясвіжская ўзбуйненая друкарня імя С. Буднага, 2012. — 96 с. ISBN 978-985-6796-77-0.
• Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь-усыпальница в Мире. (К 100-летнему юбилею). Рэстаўрацыя Мірскага замка. Праблема захавання прыроднага культурнага ландшафтаў : навукова-практычная канферэнцыя, г. п. Мір, 6 чэрвеня 2010 г. / Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь, Замкавы комплекс «Мір» ; навук. рэд. А. А. Ярашэвіч. — Нясвіж : Нясвіжская ўзбуйненая друкарня імя С. Буднага, 2012. — 96 с. ISBN 978-985-6796-77-0.
• Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік/Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: А. А, Воінаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5.
• Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 2. Л—Я / рэдкал.: Т.У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — 464 с.: іл. ISBN 978-985-11 -0549-2.
• Сокровище мира. Людмила Массакова. BY Вокруг света в Беларусь. Февраль 2009
• Алег Трусаў. Археалагічнае вывучэнне Мірскага замка. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8
• Валянцін Калнін. Зняволенне і пакаранне ў Вялікім княстве Літоўскім ў 16-18 стст. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8
• Александр Ярошевич Сражение 1812 года под Миром в историографии и искусстве. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8
• Ірына Махоўская, Ірына Раманава. Халакост у мястэчку Мір паводле матэрыялаў вуснай гісторыі. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8
• Анатолий Федорук. История формирования, стилевые и планировочно-композиционные особенности парков в Мире. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8
• Інтрыга вокол 10 тысяч дукатаў. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8
• Надежда Усова. Наказной атаман Войска Донского князь Николай Святополк-Мирский (1833-1898) - первый владелец Мира из рода Святополк-Мирских. Материалы к биографии. Мірскі замак. Канцэпцыя рэстаўрацыі і праблемы музеефікацыі: Рэсп. навук.-практ. канф., 16 чэрвеня 2007 г., г. п. Мір Гродзен. вобл. / Навук. рэд. А. У. Карпенка. — Мн.: ТАА «Бел- прынт», 2008. — 168 с.: іл. ISBN 978-985-459-114-8
• Отделочные и строительные материалы: Что выбрать, №6, 2008. В. Калнин. Жизнерадостный замок эпохи сурового средневековья
• Дмитрий Бубновский. «На скрыжаванні ўсіх шляхоў..." История создания мирского замка. Архитектура и строительство. № 2/2012. Март-Апрель 2012.

Спасылкі

Сусветная спадчына ЮНЕСКА, аб'ект № 625 рус. • англ. • фр.

• На ВікіСховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мірскі замак
• Афіцыйны сайт замкавага комплексу «Мір»
• Мірскі замак на афіцыйным сайце Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь

• Мірскі замак на сайце Radzima.org
• Мірскі замак на сайце Глобус Беларусі (руск.) 
• Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury's Corner. Старажытнае дойлідства Міра
• Артыкул С. Ліцкевіча «У пошуках страчанага» (руск.)