Іаган Вольфганг фон Гётэ

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Іаган Вольфганг фон Гётэ
ням.: Johann Wolfgang von Goethe
Goethe (Stieler 1828).jpg
Асабістыя звесткі
Дата нараджэння:

28 жніўня 1749(1749-08-28)[1][2]

Месца нараджэння:

Франкфурт-на-Майне, Свяшчэнная Рымская імперыя[1]

Дата смерці:

22 сакавіка 1832(1832-03-22)[1][2] (82 гады)

Месца смерці:

Веймар, Саксен-Веймар-Айзенах[1]

Пахаванне:

Княжаская пахавальня ў Веймары[d]

Грамадзянства:

Flag of Frankfurt am Main.svg Франкфурт-на-Майне
Flagge Großherzogtum Sachsen-Weimar-Eisenach (1813-1897).svg Саксен-Веймар-Айзенах

Бацька:

Johann Caspar Goethe[d]

Маці:

Katharina Elisabeth Goethe[d]

Жонка:

Christiane Vulpius[d]

Дзеці:

August von Goethe[d]

Альма-матар:

Лейпцыгскі ўніверсітэт
Універсітэт Страсбурга

Літаратурная дзейнасць
Род дзейнасці:

паэт-адвакат, theatre manager, батанік, палітык, мастак, філосаф, багаслоў, юрыст, мастацкі крытык, музычны крытык, Geheimrat, бібліятэкар, паэт, travel writer, фізік, літаратар, раманіст, драматург, аўтабіёграф, дыпламат, дзяржаўны дзеяч, універсальны чалавек, аўтар афарызмаў, аўтар дзённіка, мінералог, заолаг, тэарэтык мастацтва, адвакат

Мова твораў:

нямецкая мова[3]

Узнагароды:
Merit Order of the Bavarian Crown афіцэр Ордэна Ганаровага легіёна Order of Saint Anna, 1st class
Лагатып Вікікрыніц Творы ў Вікікрыніцах
Commons-logo.svg Выявы на Вікісховішчы
Лагатып Вікіцытатніка Цытаты ў Вікіцытатніку
Сістэматык жывой прыроды
Band 1x200px.png
Аўтар найменняў шэрага батанічных таксонаў. У батанічнай (бінарнай) наменклатуры гэтыя назвы дапаўняюцца скарачэннем «Goethe».
Персанальная старонка на сайце IPNI

Іаган[4] Во́льфганг фон Гё́тэ (ням.: Johann Wolfgang von Goethe нямецкае вымаўленне імя ; таксама Göthe; 28 жніўня 1749, Франкфурт-на-Майне22 сакавіка 1832, Веймар) — вялікі нямецкі паэт, пісьменнік і навуковец.

Пачатак жыцця[правіць | правіць зыходнік]

Гётэ нарадзіўся ў Франкфурце-на-Майне ў сям'і заможнага адваката. Першыя літаратурныя спробы Іагана адносяцца да васьмігадовага ўзросту. Не надта суровае хатняе выхаванне і адукацыя, а потым вольныя студэнцкія гады пакідалі маладому паэту багата часу для чытання і літаратурных спробаў ва ўсіх жанрах і стылях эпохі Рэнесанса, так што да ўзросту 19 год, калі цяжкая хвароба прымусіла яго прыпыніць навучанне, Гётэ ўжо валодаў прыёмамі версіфікацыі і драматургіі і быў аўтарам немалой колькасці твораў, большасць з якіх потым знішчыў. Адмыслова была захаваныя толькі «Кніга Анета» (1767) — зборнік вершаў, прысвечаных Анеце Катарыне Шонкопф, дачцэ гаспадара карчмы, дзе Гётэ часта абедаў, і пастаральная камедыя «Настрой закаханага» (1767).

«Бура і націск»[правіць | правіць зыходнік]

Вывучаў права ў Лейпцыгу і Страсбургу па волі бацькі, хаця сам не хацеў звязваць лёс з гэтай прафесіяй. На страсбургскі перыяд прыпадае каханне Гётэ да маладой Фрыдэрыкі Брыён. Свае пачуцці малады паэт пачаў выказваць вершамі.

Іаган Гётэ ўзначаліў літаратурны бунт супраць прынцыпаў, усталяваных тэарэтыкамі Асветы. У Страсбургу Гётэ пазнаёміўся з Іаганам Готфрыдам Гердэрам, вядучым крытыкам і ідэолагам руху «Бура і націск», які будаваў планы стварэння ў Германіі новай вялікай літаратуры. Захапленне Гердэра Шэкспірам, Асіянам, англійскай паэзіяй і фальклорам адчыніла новыя далягляды перад маладым паэтам, чый талент тады толькі пачынаў раскрывацца. У гэты час паэт напісаў сваю першую п'есу, «Гётц фон Берліхінген», а праз некалькі год і трагедыю «Эгмант».

гётэ дапамагаў Гердэру збіраць народныя песні і склаў шмат вершаў на манеру народнай песні. Палкае шчасце побач з Фрыдэрыкай Брыён знайшло выраз у яскравай вобразнасці і пяшчотнасці вершаў, як «Сустрэча і развітанне», «Майская песня», «З размаляванай стужкай»; дакоры сумлення ад раставання з ёй адлюстраваліся ў сцэнах пакінутасці і адзіноты ў яго вялікіх паэмах. Пад уплывам нешчаслівага кахання да дзяўчыны сябра з'явіліся «Пакуты маладога Вертэра» (бел. пер. Л.Баршчэўскага, 1999), якія праславілі Гётэ на ўвесь свет. Пачалася праца над славутым «Фаўстам» 1781-1831; бел. пер. В.Сёмухі, 1976.

Пасля заканчэння навучання Гётэ працаваў адвакатам у Франкфурце. Яму не падабаўся гэты занятак, але іншым чынам ён не мог зарабіць сабе на жыццё.

Пры Веймарскім двары[правіць | правіць зыходнік]

У 1775 малады герцаг Веймарскі Карл-Аўгуст запрасіў Гётэ на пасаду міністра. Для паэта пачаўся перыяд чынавенскай кар'еры ва ўрадзе невялічкага герцагства. Не прыпыняе Гётэ і пісьменніцкую дзейнасць, з'яўляюцца балады як «Эльфійскі князь» і «Рыбак».

Адзінаццаць гадоў пры веймарскім двары карэнным чынам змянілі жыццё паэта. Гётэ заўсёды знаходзіўся ў цэнтры свецкага жыцця, быў сябрам герцагскай Тайнай рады, а потым — дзяржаўным міністрам. Ён займаўся развіццём інфраструктуры, фінансамі, рэкрутаваннем войска, здабычай выкапняў і іншым. Многія гады ён правёў вывучаючы геалогію, мінералогію, батаніку, анатомію. Эмацыйнасць і бунтарства яго маладосці адыходзяць на другі план, саступаючы месца новым ідэалам: стрыманасці, самакантролю, ураўнаважанасці, гармоніі.

Вялікая занятасць у дзяржаўных справах перашкаджае Гётэ завяршаць пачатыя творы — «Вільгельм Майстар», «Эгмонт», «Іфігенія ў Таўрыдзе», «Тарквата Таса». Паэт бярэ адпачынак на паўтары гады і ад'язджае ў Італію, дзе займаецца выяўленчым мастацтвам і чытаннем.

Класічны перыяд[правіць | правіць зыходнік]

З ад'ездам Гётэ ў Італію (17861788) «пачаўся класічны» перыяд у яго творчасці.

Вярнуўшыся ў Веймар у 1789 годзе, Гётэ наступныя шэсць год шмат вандраваў, наведаў Венецыю, суправаджаў герцага ў яго паездцы ва Вроцлаў, удзельнічаў у ваеннай кампаніі супраць Напалеона. У чэрвені 1794 ён пазнаёміўся з Фрыдрыхам Шылерам, які прасіў дапамогі ў выданні часопісу, а пасля жыў галоўным чынам у Веймары. Сяброўства з Шылерам, сумесная праца над сатырычнымі Ксеніямі (1796), баладамі (1797) сталі для Гётэ выдатным творчым стымулам. Былі скончаныя і апублікаваныя многія яго творы, у тым ліку «Рымскія элегіі». Былі завершаныя «Гады вучэння Вільгельма Майстра», працягнулася праца над «Фаўстам», з'явіліся некалькі новых твораў («Алексіс і Дора», «Амінтас», «Герман і Даратэя» і іншыя). Іаган Гётэ напісаў у прозе «Гутаркі нямецкіх эмігрантаў».

У 1806 годзе Гётэ ажаніўся з Крысціянай Вульпіус, маладой жанчынай, ад якой меў шмат дзяцей, з якіх, аднак, выжыў толькі сын Аўгуст.

У сярэдзіне 1810-х гг. Гётэ напісаў лібрэта да музыкі оперы «Фаўст» аўтарства А. Г. Радзівіла, кампазітара родам з Вільні.

Слава Іагана Гётэ распаўсюджвалася шырэй і шырэй. Прыхільнікі з розных краін з'яжджаліся ў Веймар, каб выказаць яму сваю пашану. Сам паэт, аднак, усё больш хаваўся ад людзей і іх меркаванняў, будуючы ў сваёй творчасці ўласны свет прыгажосці і ідэальных формаў. Гётэ пачаў займацца прыродазнаўствам.

Канец жыцця[правіць | правіць зыходнік]

Да самой смерці Гётэ працягваў быць актыўным пісьменнікам і палымяным каханкам. Свае пачуцці да чарговай пасіі Марыяны фон Вілемер ён выказаў у «Заходне-ўсходнім дыване».

Свае ўспаміны Гётэ ўвасобіў у творы «Сачыненне і праўда». Неўзабаве перад сваёй смерцю ён скончыў другую частку драмы «Фауст», яшчэ аднаго знакавага твору, над якім Гётэ працаваў доўгія дзесяцігоддзі. У гісторыі доктара Фауста Іаган Гётэ паказвае шлях чалавека-шукальніка з заблытанага жыцця да паразумення яго сапаўднага паклікання — службы грамадству.

Вялікі паэт памёр у Веймары ва ўзросце 83 год.

Беларускія пераклады[правіць | правіць зыходнік]

На беларускую мову творы Гётэ перакладалі Ю. Гаўрук, А. Дудар, С. Ліхадзіеўскі, Ю. Таўбін, В. Вольскі, В. Сёмуха, А. Лойка, Л. Баршчэўскі, У. Папковіч і інш. Шэраг афарызмаў Гётэ перакладзены Я. Барычэўскім.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #118540238 // общий нормативный контроль — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 data.bnf.fr: платформа адкрытых дадзеных — 2011.
  3. 3,0 3,1 http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb11905269k
  4. Па аналогіі з некаторымі іншымі ўласнымі найменнямі можа перадавацца як Ё́ган. Гл.
    Адказ Цэнтра даслядванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі

    «Пры перадачы на пісьме іншамоўных прозвішчаў і тапонімаў, у структуру якіх уваходзіць спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымі, рэкамендуем карыстацца палажэннямі § 16 Правіл арфаграфіі, зацверджаных у 2008 г. У адпаведнасці з фармулёўкай пункта 3 гэтага параграфа згаданае спалучэнне ("й + галосны") перадаецца ётаванымі галоснымі, таму ёсць падставы пісаць: Якагама, Яганэсбург, Емен, еменцы, Ёркшыр, Ёган, Ёзас (як Ёфе, Нью-Ёрк).»

    — Адказ Цэнтра даследванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Гётэ, Ё. В. Выбраныя творы / Прадмова Л.Баршчэўскага і П.Копанева. — Мн., 1999. — 640 с.(Беларускі кнігазбор).
  • Гётэ, Ё. В. Спатканне і ростань: Выбр. лірыка / Прадм. і перакл. з ням. А.Лойкі. Мн., 1980 (Паэзія народаў свету).
  • Гётэ, І. В. Рэйнэке-ліс / Перакл. з ням. В.Вольскага. Мн., 1935.
  • Сакалоўскі, У. Гётэ і беларуская літаратура // Полымя. 1999. № 8.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]