Афганская вайна (1979—1989)

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Афганская вайна (1979—1989)
Асноўны канфлікт: Грамадзянская вайна ў Афганістане
RIAN archive 21225 On watch.jpg
Савецкі салдат у Афганістане, 1988 год
Дата

25 снежня 1979 — 15 лютага 1989

Месца

Афганістан

Прычына

Імкненне СССР падтрымаць НДПА і засцерагчы свае паўднёвыя межы

Вынік

Патавая ваенная сітуацыя; заключэнне Жэнеўскіх пагадненняў(англ.) бел.; вывад савецкіх войскаў з Афганістана, грамадзянская вайна працягнулася

Праціўнікі
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік СССР

Афганістан ДРА

пры падтрымцы:
Flag of India.svg Індыя[1][2]

Джыхад Суніцкія маджахеды:

пры падтрымцы:
Flag of Pakistan.svg Пакістан[3]
Flag of Saudi Arabia.svg Саудаўская Аравія
Flag of the United States.svg ЗША[3]
Flag of the United Kingdom.svg Вялікабрытанія[3]
Flag of the People's Republic of China.svg Кітай[3]
Егіпет Егіпет
Flag of Germany.svg ФРГ[4]


Джыхад Шыіцкія маджахеды:

пры падтрымцы:
Іран Іран
[3]


Чырвоны сцяг Мааісцкія паўстанцы:

Камандуючыя
Сцяг СССР Л. І. Брэжнеў

Сцяг СССР Ю. У. Андропаў
Сцяг СССР К. У. Чарненка
Сцяг СССР М. С. Гарбачоў
Сцяг СССР С. Л. Сокалаў
Сцяг СССР В. І. Варэннікаў
Сцяг СССР Ю. У. Тухарынаў
Сцяг СССР Б. І. Ткач
Сцяг СССР В. Ф. Ярмакоў
Сцяг СССР Л. Я. Генералаў
Сцяг СССР І. Н. Радзівонаў
Сцяг СССР В. П. Дубынін
Сцяг СССР Б. У. Громаў
Сцяг Афганістана (1979-1987) Бабрак Кармаль
Сцяг Афганістана (1979-1987) Махамед Наджыбула
Сцяг Афганістана (1979-1987) Мухамед Рафі
Сцяг Афганістана (1979-1987) Абдул Кадыр
Сцяг Афганістана (1979-1987) Назар Мухамед
Сцяг Афганістана (1979-1987) Шахнаваз Танай
Сцяг Афганістана (1979-1987) Абдул-Рашыд Дустум

Джыхад Г. Хекмаціяр,
Джыхад Б. Рабані,
Джыхад Ахмад Шах Масуд,
Джыхад Ісмаіл-хан,
Джыхад Юнус Халес,
Джыхад Д. Хакані,
Джыхад Саід Мансур,
Джыхад Абдул Алі Мазары,
Джыхад М. Набі,
Джыхад С. Маджадэдзі,
Джыхад Абдул Хак,
Джыхад Абдул Рахім Вардак,
Джыхад Абдул Расул Саяф,
Джыхад Саед Гайлані
Сілы бакоў
Сцяг СССР 80—104 тыс. ваеннаслужачых[5],
Сцяг Афганістана (1979-1987) 50—130 тыс. ваеннаслужачых[6] Паводле даных «НВО», не больш за 300 тыс.[7]
Джыхад Паводле савецкіх звестак: ад 25 тыс. (1980)
да звыш 140 тыс. (1988)[8]; паводле звестак Д. Крайла, да 400 тыс.

[9]

Страты
Сцяг СССР 15 052 загінулых,
53 753 параненых,
417 зніклых без весткі,
Сцяг Афганістана (1979-1987) ад 18 000 да 243 900 загінулых,
77 000 параненых.
Джыхад ад 75 000 да 90 000 забітых, звыш 75 000 параненых[10].
Агульныя страты
ад 670 тыс. да 2 млн загінулых
Commons-logo.svg Soviet–Afghan War на Вікісховішчы

Шаблон:Грамадзянская вайна ў Афганістане Афганска-савецкая вайна — 9-гадовае ваеннае ўварванне СССР у Афганістан са снежня 1979 г. па люты 1989 года. Скончылася вывадам савецкага войска паводле пункта 5 Жэнеўскага пагаднення(англ.) бел. аб узаемасувязі для ўладжання датычнага Афганістана становішча ад 14 красавіка 1988 года, якое падпісалі міністры замежных спраў Афганістану і Пакістану Абдул Вакіль(руск.) бел. (1986—1992) і Сахабзада Якуб-Хан(англ.) бел. (1982—1991) адпаведна. У якасці паручальнікаў пагадненне падпісалі міністры замежных спраў ЗША і СССР Джордж Шульц (1982—1989) і Эдуард Шэварнадзэ (1985—1990) адпаведна.

Уварванне (1979—1984)[правіць | правіць зыходнік]

24 снежня 1979 г. міністр абароны СССР Дзмітрый Усцінаў Дырэктывай № 312/12/001 зацвердзіў уварванне ў Афганістан. 25 снежня за 36 км ад Кабула аб скалу разбіўся(руск.) бел. савецкі ваенна-транспартны самалёт Іл-76, у выніку чаго загінулі 47 ваенных 350-га парашутна-дэсантнага палка(руск.) бел. (пасёлак Баравуха, Полацкі раён, Віцебская вобласць, Беларуская ССР) 103-й паветрана-дэсантнай дывізіі(руск.) бел. (Віцебск). А 19:30 654 савецкія ваенныя, апранутыя ў афганскую форму, пачалі ў Кабуле штурм Вялікага каралеўскага палаца(англ.) бел., дзе застрэлілі старшыню ўрада Афганістана Хафізулу Аміна[11], яго 2 малалетных сыноў і каля 200 афганскіх ваенных. Страты савецкіх нападнікаў склалі 20 чалавек забітымі і 32 — параненымі.

Цягам 9—11 студзеня 1980 г. савецкія ваенныя 186-ага палка 108-й мотастралковай дывізіі(руск.) бел. (Цярмез(узб.) бел., Сурхандар'інская вобласць, Узбекская ССР) захапілі кішлак Нахрын(англ.) бел. (правінцыя Баглан), дзе забілі каля 100 ваенных 4-га афганскага артылерыйскага палка. Савецкія страты склалі 2 чалавекі забітымі і 2 — параненымі. 10—11 студзеня ў Кабуле савецкія войскі забілі каля 100 ваенных 20-й афганскай дывізіі, страціўшы 2 савецкіх вайцоўцаў забітымі і 2 — параненымі. 20—24 лютага ў Кабуле адбылося паўстанне, у ходзе якога 22 лютага абстралялі савецкую амбасаду. 23 лютага ў сярэдзіне тунэля на перавале Саланг(англ.) бел. (правінцыя Парван) ад выхлапных газаў задыхнуліся 18 савецкіх ваенных, чыя калона спынілася ў выніку дарожна-транспартнага здарэння. 29 лютага ў баі пад кішлаком Шыгал(руск.) бел. (правінцыя Кунар) 317-ы парашутна-дэсантны полк (Віцебск) страціў 37 чалавек забітымі і 26 — параненымі. У акружэнні паранены беларус Мікалай Чэпік (16 красавіка 1960; вёска Май, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць) падарваў на бліжэйшым дрэве міну МОН-100(англ.) бел., чым забіў 32 афганскіх ваенных. Да 2 сакавіка Кунарскі наступ на 30-ы горны пяхотны полк афганскага войска прывёў да гібелі 52 савецкіх дэсатнікаў і ранення яшчэ 43-ох. 11 мая ў баі пад кішлаком Хара(руск.) бел. (правінцыя Кунар) 150 афганскіх ваенных забілі 46 і паранілі 65 савецкіх ваенных 1-га батальёна 66-й мотастралковай брыгады(руск.) бел. (Алматы, Казахская ССР). Афганскія страты склалі 36 чалавек забітымі і 84 — параненымі.

3 жніўня 1980 г. у баі пад кішлаком Шаеста(руск.) бел. (Кішымскі павет(англ.) бел., правінцыя Бадахшан) афганскія ваенныя 24-га пяхотнага палка (Файзабад(англ.) бел., правінцыя Бадахшан) забілі 49 і паранілі 48 савецкіх ваенных 201-й мотастралковай дывізіі(руск.) бел. (Душанбэ, Таджыкская ССР). Цягам 15 лістапада — 5 снежня ў правінцыях Баміян, Кабул і Парван савецкія войскі забілі звыш 500 і паланілі 736 афганскіх паўстанцаў. Цягам 1980 г. афганскія ваенныя забілі 1484 (незваротныя страты(руск.) бел.) і паранілі (звольненыя з войска) 725 савецкіх інтэрвентаў, знішчылі 18 савецкіх танкаў, 173 адзінак бранятэхнікі, 40 верталётаў і самалётаў.

5 верасня 1981 г. у гарах Луркох за 40 км на паўночны ўсход ад Фараха(англ.) бел. (правінцыя Фарах) афганскія паўстанцы паразілі з буйнакалібернага кулямёта Дзегцярова-Шпагіна (ДШК) савецкі верталёт Мі-8Т(руск.) бел.. У выніку выбуху пры сутыкненні верталёта са скалой экіпаж загінуў разам з генерал-маёрам Вадзімам Ха́халавым(руск.) бел. на борце, які быў намеснікам камандзіра Ваенна-паветраных сіл (ВПС) Туркестанскай ваеннай акругі СССР. 6 верасня ў Панджшэрскай цясніне(англ.) бел. (Панджшэрскі павет, правінцыя Парван; цяпер правінцыя Панджшэр) афганскія паўстанцы паранілі каля 100 савецкіх ваенных. Цягам 1981 г. афганскія паўстанцы забілі 1298 савецкіх акупантаў, 28 савецкіх танкаў, 128 адзінак бранятэхнікі, 17 гарматаў і мінамётаў, 26 верталётаў і самалётаў.

Цягам 16—30 мая 1982 г. у Панджшэрскай цясніне 5 тыс. афганскіх паўстанцаў забілі 93 і паранілі 343 савецкіх ваенных. 3 лістапада ў выніку дарожнага затору на перавале Саланг у тунэлі задыхнуліся 64 савецкія ваенныя і 112 грамадзянскіх афганцаў. Агулам цягам года афганскія паўстанцы забілі 1948 і паранілі 894 савецкіх акупантаў, знішчылі 17 савецкіх танкаў, 107 адзінак бранятэхнікі, 14 гармат і мінамётаў, 40 верталётаў і самалётаў.

У красавіку 1983 г. у Ніджрабскай(англ.) бел. цясніне (правінцыя Капіса) афганскія паўстанцы забілі 14 і паранілі 63 савецкіх ваенных. 16 мая ў Ганджагальскай цясніне (Сірканайскі павет(англ.) бел., правінцыя Кунар) афганскія паўстанцы забілі 16 савецкіх ваенных 3-га батальёна 66-й мотастралковай брыгады. 10 ліпеня ў цясніне Куран-Мунджанскага павета(англ.) бел. (правінцыя Бадахшан) загінулі 12 савецкіх ваенных 1-га батальёна 860-га мотастралковага палка(руск.) бел. (Ош, Оская вобласць, Кіргізская ССР). У ліпені 1983 г. афганскія паўстанцы пачалі аблогу Хоста(англ.) бел. (правінцы Хост), якую працягвалі да канца лістапада 1987 года. У жніўні пачалася аблога Ургуна(англ.) бел. (правінцыя Пактыка) 800 афганскімі паўстанцамі, што доўжылася да 16 студзеня 1984 года. Цягам 1983 г. афганскія паўстанцы забілі 1446 і паранілі 945 савецкіх акупантаў, знішчылі 186 адзінак савецкай бранятэхнікі, 13 танкаў і 37 верталётаў і самалётаў.

16 студзеня 1984 г. над Ургунам афганскія паўстанцы ўпершыню збілі з перанаснога зенітна-ракетнага комплекса(англ.) бел. (ПЗРК) «Страла-2М»(руск.) бел. савецкі штурмавік Су-25. 11 красавіка ў Суробскім павеце(англ.) бел. (правінцыя Кабул) афганскія паўстанцы забілі 15 савецкіх ваенных 3-га батальёна 66-й мотастралковай брыгады. Цягам 19 красавіка — 4 мая ў Панджшэрскай цясніне афганскія паўстанцы забілі звыш 100 і паранілі 72 савецкіх ваенных 40-й арміі(руск.) бел. (Ташкент, Узбекская ССР). Цягам найбольш кровапралітнага ў вайне 1984 г. савецкія акупанты забілі каля 18 тыс. афганскіх паўстанцаў. Афганскія паўстанцы забілі 2343 і паранілі 1388 савецкіх акупантаў, знішчылі 88 адзінак савецкай бранятэхнікі, 8 танкаў, 66 верталётаў і самалётаў.

Паўстанне (1985—1987)[правіць | правіць зыходнік]

Паўстанцы пад Асмарам (правінцыя Кунар, жнівень 1985 г.)

21 красавіка 1985 г. у Мараварскай цясніне(англ.) бел. (правінцыя Кунар) афганскія паўстанцы забілі 29 савецкіх ваенных 5-га батальёна 15-й брыгады спецыяльнага прызначэння ГРУ(руск.) бел. (пасёлак Азадбаш, Ташкенцкая вобласць, Узбекская ССР). Цягам 19 мая — 12 чэрвеня ў ходзе Кунарскай аперацыі(руск.) бел. савецкія войскі 40-й арміі забілі каля 4200 афганскіх паўстанцаў. У ноч на 12 чэрвеня на авіябазе ў Шындандзе(англ.) бел. (правінцыя Герат) афганскія паўстанцы знішчылі 19 і пашкодзілі 13 самалётаў. Цягам 13 ліпеня — 29 жніўня ў правінцыі Хост афганскія паўстанцы страцілі 2,4 тыс. чалавек забітымі. 17 кастрычніка каля ледавіка ў Шутульскай цясніне (Панджшэрскі павет) 17 савецкіх ваенных 682-га палка 108-й мотастралковай дывізіі памерлі ад пераахаладжэння. 22 снежня ў баі пад кішлаком Афрыдж(руск.) бел. (Бахарацкі павет(англ.) бел., правінцыя Бадахшан) афганскія паўстанцы забілі 19 памежнікаў савецкай заставы. Цягам 1985 г. савецкія акупанты забілі каля 17 тыс. афганскіх паўстанцаў. Афганскія паўстанцы забілі 1886 і паранілі 1751 савецкага акупанта, знішчылі 185 адзінак савецкай бранятэхнікі, 18 танкаў, 66 верталётаў і самалётаў.

20 красавіка 1986 г. савецкія войскі часова захапілі паўстанцкую базу Джавара(руск.) бел. (правінцыя Хост), забіўшы цягам месяцовай аблогі 281 і параніўшы 363 афганскіх паўстанцаў. 17—18 чэрвеня ў баі пад гарой Яфсадж(руск.) бел. (Чальскі павет(англ.) бел., правінцыя Тахар) афганскія паўстанцы забілі 21 і паранілі 40 савецкіх ваенных 783-га батальёна 201-й мотастралковай дывізіі. 25 верасня пад Джэлалабадам(англ.) бел. (правінцыя Нангархар) афганскія паўстанцы ўпершыню збілі з ПЗРК «Стынгер» 2 савецкія верталёты Мі-8 і Мі-24. Цягам 1986 г. афганскія паўстанцы забілі 1333 і паранілі 1311 савецкіх акупантаў, знішчылі 126 адзінак савецкай бранятэхнікі, 14 танкаў, 61 верталёт і самалёт.

У ноч на 9 красавіка 1987 г. у баі пад кішлаком Івалк (Маскоўскі раён(англ.) бел., Кулябская вобласць, Таджыкская ССР) 22 савецкія памежнікі забілі 14 і паранілі 1 афганскага паўстанца. Цягам 17 красавіка — 13 чэрвеня 1987 г. у баі пад Джаджы(англ.) бел. (Джаджыйскі павет(англ.) бел., правінцыя Пактыя) 200 савецкіх ваенных забілі каля 120 афганскіх паўстанцаў. 31 кастрычніка ў баі пад кішлаком Дуры(руск.) бел. (правінцыя Забуль) савецкія ваенныя 7-га батальёна 22-й брыгады спецыяльнага прызначэння(руск.) бел. забілі 63 афганскіх паўстанцаў, страціўшы 12 чалавек забітымі. Цягам 1987 г. афганскія паўстанцы забілі 1215 і паранілі 1472 савецкіх акупантаў, знішчылі 128 адзінак савецкай бранятэхнікі, 7 танкаў, 68 верталётаў і самалётаў.

Вывад савецкага войска (1988—1989)[правіць | правіць зыходнік]

камандзір 40-й арміі Барыс Громаў абвяшчае вывад савецкага войска з Афганістану (Кабул, 1 мая 1988 г.)

14 красавіка 1988 г. у Жэневе (Швейцарыя) міністры замежных спраў Афганістану і Пакістану Абдул Вакіль і Сахабзада Якуб-Хан адпаведна падпісалі Пагадненне аб узаемасувязі для ўладжання датычнага Афганістана становішча, якое набыло моц 15 мая 1988 года. У якасці паручальнікаў Пагадненне падпісалі міністры замежных спраў ЗША і СССР Джордж Шульц і Эдуард Шэварнадзэ адпаведна. Пункт 5 Пагаднення прадугледжваў: «У адпаведнасці з тэрмінамі, ўзгодненымі між Саюзам Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік і Рэспублікай Афганістан адбудзецца паступовы вывад замежных войскаў, што пачнецца ў згаданы вышэй дзень набыцця Пагадненнем моцы. Першую палову войскаў выведуць да 15 жніўня 1988 г., а вывад усіх войскаў скончыцца на працягу 9 месяцаў»[12].

24 чэрвеня 1988 г. афганскія паўстанцы вызвалілі Майданшахр(англ.) бел. (цэнтр правінцыі Вардак). 4 жніўня ў памежнай мясцовасці правінцыі Хост пакістанскі самалёт-знішчальнік F-16 збіў савецкі штурмавік Су-25 з намеснікам камандзіра ВПС 40-й арміі Аляксандрам Руцкім, які ў выніку 9 жніўня трапіў у палон да афганскіх паўстанцаў. 7 жніўня афганскія паўстанцы вызвалілі Кундуз (цэнтр аднайменнай правінцыі). 8 жніўня — Талукан (цэнтр правінцыі Тахар). 10 жніўня ў Пулі-Хумры(англ.) бел. (цэнтр правінцыі Баглан) афганскія паўстанцы падарвалі(англ.) бел. артылерыйскі склад, што прывяло да гібелі 6 савецкіх грамадзян, знішчэння 75 % будынкаў гарадка 395-га мотастралковага палка (штаб, 6 складоў, 19 жылых дамоў), усіх боепрыпасаў аб'ёмам да 1000 вагонаў і звыш 100 аўтамабіляў.

На 15 жніўня СССР вывеў з Афганістана 50,2 тыс. ваенных, пакінуўшы 50,1 тыс. салдат у 6 з 27 правінцый (Баглан, Балх, Герат, Кабул, Парван і Самарганец). У лістападзе афганскія паўстанцы цалкам вызвалілі 3 правінцыі (Баміян, Кунар і Пактыка). Да канца лістапада пад уладай паўстанцаў знаходзіліся звыш 21,7 тыс. (78 %) кішлакоў з 30 191, 199 (69 %) з 290 павятовых цэнтраў і 5 з 27 цэнтраў правінцый.

23—26 студзеня 1989 г. у правінцыях Баглан, Кундуз і Парван савецкія войскі 40-й арміі гарматнымі абстрэламі і паветранымі бамбаваннямі забілі(руск.) бел. 377 афганскіх паўстанцаў і звыш 1000 грамадзянскіх асоб. 4 лютага савецкія войскі пакінулі Кабул. 15 лютага скончыўся вывад савецкіх войскаў з Афганістану.

Беларусь[правіць | правіць зыходнік]

Паштовая марка Беларусі (2009)

У савецкім ваенным уварванні ў Афганістан узялі ўдзел звыш 30 тыс. ураджэнцаў Беларусі (5 % ад 620 тыс. з СССР агулам), з якіх каля 800 (3 %) загінулі на вайне. На 2014 г. у Беларусі засталося пражываць каля 27 тыс. удзельнікаў вайны ў складзе савецкага войска[13].

Зноскі

  1. India to Provide Aid to Government in Afghanistan – NYTimes.com, March 7, 1989
  2. Ruud van Dijk,William Glenn Gray,Svetlana Savranskaya,Jeremi Suri,Qiang Zhai, Encyclopedia of the Cold War, p. 433
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 у т.л. навучальныя лагеры для баявікоў
  4. „Operation Sommerregen“: BND-Agenten waren im Afghanistan-Krieg gegen die Sowjets aktiv - Afghanistan - FOCUS Online - Nachrichten
  5. Афіцыйныя даныя пра савецкія страты ў Афганістане
  6. Класавая барацьба ў афганскім грамадстве у 2-й пал. XX стагоддзя
  7. 40-я армія, колькасць якой у розны час вагалася ад 100 да 120 тыс. салдат і афіцэраў. Усяго ж савецкія і афганскія ўзброеныя сілы (з улікам вайсковых падраздзяленняў усіх сілавых структур) не перавышалі 300 тыс. Гл. Валентин Ютов. Каскадёры // «НВО», 22.09.2000.
  8. Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — ISBN 5-17-018154-X, 5-271-07363-7 — С. 94, 110.
  9. [1] Страты ў вайне 1979—1989 гг.
  10. {{{назва}}} — 2000. — ISBN 1-85065-396-8.
  11. Сымон Свістуновіч. Закладнікі часу // Звязда : газета. — 28 кастрычніка 2011. — № 206 (27070). — С. 7. — ISSN 1990-763x.
  12. Пагадненне аб узаемасувязі для ўладжання датычнага Афганістана становішча (англ.) . Універсітэт Карнегі і Мелана (2012). Праверана 31 кастрычніка 2015.
  13. Да 25-годдзя вываду савецкіх войскаў з Афганістана. Беларускае тэлеграфнае агенцтва (20 сакавіка 2014). Праверана 31 кастрычніка 2015.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]