Украіна ў Першай сусветнай вайне

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Украі́на ў Пе́ршай сусве́тнай вайне́ — падчас Першай сусветнай вайны назва «Украіна» выкарыстоўвалася толькі як нацыянальная назва для тэрыторыі ўкраінскага народа. Тэрыторыі, якія складаюць сучасную Украіну, уваходзілі ў склад Расійскай імперыі (Наддняпраншчына, Слабажаншчына, Данбас, Таўрыя, Крым) і Аўстра-Венгерскай імперыі (Закарпацце, Галічына, Букавіна, Падолле). Але падзеі Першай сусветнай вайны аслабілі ўплыў рэжымаў імперый на этнічных украінцаў і ў 1914—1918 гг.

Тэрытарыяльна-палітычныя планы ваюючых дзяржаў на ўкраінскіх землях[правіць | правіць зыходнік]

Першую сусветную вайну развязалі два ваенна-палітычныя блокі: Антанта і Трайны саюз, а потым Чацвяртны саюз. У гэтай вайне Украіна стала мішэнню еўрапейскіх дзяржаў.

Разам з большасцю ўкраінскіх земляў Расійская імперыя імкнулася захапіць Галічыну, Букавіну і Закарпацце. Акрамя таго, яна імкнулася ліквідаваць арганізацыйныя цэнтры ўкраінскага вызваленчага руху. І свае захопніцкія намеры былі прыхаваныя жаданнем аб’яднаць усе «рускія» землі.

Аўстра-Венгерская імперыя мела на мэце далучыць Валынь і Падолле да сваіх уладанняў.

Германская імперыя імкнулася да пашырэння сваіх уладанняў, дзякуючы анексіі украінскіх усходніх і паўднёвых зямель. Нямецкія палітыкі захапілі ўкраінскія землі самым важным крокам на шляху разгрому Расійскай імперыі.

Украіна напярэдадні вайны[правіць | правіць зыходнік]

Наддняпраншчына[правіць | правіць зыходнік]

Перасяленне ўкраінцаў з Расійскай імперыі ў 1897 годзе

Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў паўплывала на жыццё грамадства таго часу, але гэта не змяніла асноўнага кірунку яго развіцця, які быў прадыктаваны патрабаваннямі і законамі рыначнай эканомікі. Найбольш негатыўныя наступствы разгрому рэвалюцыі адлюстраваліся ў палітычнай сферы. Было ўсталявана надзвычайнае становішча, катэгарычна забараняліся дэманстрацыі, мітынгі і зборышчы. Вайсковыя трыбуналы дзейнічалі па ўсёй краіне. Палітычныя арганізацыі сышлі ў падполле. Рэпрэсіі супраць украінскага руху ўзмацніліся, забаранялася выкладанне ўкраінскай мовы ў навучальных установах, украінскіх суполках і клубах, у большасці арганізацый Асветніцтва і практычна ва ўсіх буйных украінскіх перыядычных выданнях былі адменены. Замест гэтага пры шырокай падтрымцы ўладаў шавінісцкія арганізацыі, у прыватнасці Клуб рускіх нацыяналістаў, былі заснаваныя ў Кіеве ў 1908 годзе.

Справа «Бейліса» атрымала шырокі розгалас  — судовы працэс, арганізаваны ў Кіеве ў 1913 годзе супраць яўрэя, абвінавачанага ў рытуальным забойстве праваслаўнага дзіцяці. Прэса пачала антысеміцкую кампанію. Аднак дэмакратычная супольнасць, прагрэсіўная інтэлігенцыя і пісьменнікі выступілі ў абарону Бейліса. У рэшце рэшт суд быў вымушаны апраўдаць Бейліса.

Пасля разгрому Рэвалюцыі 1905—1907 гадоў украінскі вызваленчы рух апынуўся ў цяжкім становішчы. Украінская радыкальна-дэмакратычная партыя распалася. Аднак некаторыя члены ўкраінскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі, у тым ліку Сымон Пятлюра і Валянцін Садоўскі, удзельнічалі ў стварэнні міжпартыйнага палітычнага блока — Таварыства ўкраінскіх прагрэсістаў (ТУП). Актывістамі Таварыства былі Міхаіл Грушэўскі, Сяргей Яфрэмаў, Уладзімір Выннічэнка, Яўген Чыкаленка, Дзмітрый Дарашэнка, Людміла Старыцкая-Чарняхоўская і іншыя. ТУП лічыў найбліжэйшай задачай украінізацыю адукацыі, дзяржаўных устаноў, суда і царквы. Палітычную лінію грамадства праводзіла газета «Рада». Значная ўвага ўдзялялася адстойванню ўкраінскіх інтарэсаў у Дзярждуме. Трэцяя Дзярждума, найбольш рэакцыйная па сваім складзе, адхіліла пытанне аб украінскай мове навучання ў пачатковых школах і аб выкарыстанні ўкраінскай мовы ў судах. У 1913 годзе, калі была склікана Чацвёртая Дума, ТУП заручылася падтрымкай фракцый трудавікоў і кадэтаў у сваіх прэтэнзіях. Аднак кансерватыўная большасць Думы зноў заблакавала гэтыя пытанні.

Прыгнёт з боку царскага ўрада працягваўся. У 1914 годзе ўрад забараніў святкаваць дзень нараджэння Тараса Шаўчэнкі. Гэта выклікала хвалю пратэстаў па ўсёй Украіне. Словы абурэння гучалі нават у Дзярждуме. Гэта быў першы раз, калі адбылася гарачая дыскусія па ўкраінскім пытанні, і яна зрабіла вялікае ўражанне не толькі ў Думе, але і за яе межамі. Нягледзячы на скандалы з боку ўрада, украінскае студэнцтва прайшло ў сакавіку 1914 годзе пад жоўта-сінімі сцягамі.

Актыўная работа была праведзена сацыял-дэмакратамі падчас падрыхтоўкі да свята 1 мая. Яны распаўсюдзілі абвяшчэнне Цэнтральнага камітэта РСДРП. Кіеўская, Харкаўская, Кацярынаслаўская, Палтаўская і Мікалаеўская партыйныя арганізацыі выдалі ўлёткі з заклікам да 1 мая праводзіць палітычную забастоўку. На 1 мая 1914 года ва Украіне адбылося 85 палітычных страйкаў з больш чым 30 000 удзельнікаў. Больш за ўсё страйкаў адбылося ў Харкаўскай і Кіеўскай губернях.

Такім чынам, напярэдадні Першай сусветнай вайны ва Украіне наспявала рэвалюцыйная сітуацыя. За першую палову 1914 года Украіна мела больш за 300 страйкаў, у тым ліку больш за 70 % былі палітычнымі. У страйках удзельнічалі каля 95 тысяч чалавек.

Як раз прыйшоў новы рэвалюцыйны ўздым (1910 — першая палова 1914) ва Украіне адбылося 978 страйкаў з колькасцю ўдзельнікаў каля 330 тысяч чалавек[1].

Паступова ўкраінскі нацыянальнае рух набіраў новыя сілы. Але гэты працэс спыніўся з пачаткам Першай сусветнай вайны.

Заходняя Украіна[правіць | правіць зыходнік]

Умацаванні фронту каля Стрыпы

Адной з найбольш характэрных праяў нацыянальна-вызваленчых ідэй у Галіцыі было абуджэнне грамадскай актыўнасці ўкраінскага сялянства. У 1902 годзе ва Усходняй Галіцыі пачаўся сельскагаспадарчы страйк, у якім удзельнічала каля 200 000 сялян. Асноўнымі патрабаваннямі забастоўшчыкаў былі павышэнне заработнай платы польскіх землеўладальнікаў падчас сельскагаспадарчых работ і спыненне ўмяшання польскай адміністрацыі ў эміграцыю сялян і рабочых у Амерыку. Страйк меў сацыяльны і нацыянальны характар і быў накіраваны супраць польскага панавання ў рэгіёне. Скончыўся поўнай перамогай сялян і паказаў прыклад нацыянальнай салідарнасці. Гэта цалкам змяніла агульны баланс сіл дзвюх галоўных галіцкіх нацыянальнасцей: калі польская эліта, захоўваючы сваю палітычную манаполію ў рэгіёне, усё яшчэ панавала над украінскай, то ўкраінскае сялянства па сваёй арганізацыі і нацыянальнай свядомасці значна пераўзыходзіла польскае.

Усе свае дасягненні ўкраінцам даводзілася заваёўваць ва ўпартай барацьбе з польскай адміністрацыяй і польскімі палітычнымі сіламі краю. Украінска-польскія адносіны ў пачатку ХХ стагоддзя набралі вострага канфліктнага характару, характару неаб’яўленай вайны, выразнымі праявамі якой сталі замах на Івана Франка 1897 года, крывавыя расправы над украінскімі выбаршчыкамі, забойства галіцкага намесніка графа Андрэя Патоцкага ўкраінскім студэнтам у 1908 годзе і забойства польскімі студэнтамі аднаго з лідэраў украінскага студэнцкага руху Адама Коцка ў 1910 годзе. Палітычная барацьба ішла вакол двух пытанняў: стварэнне украінскага універсітэта ў Львове і правядзення выбарчай рэформы, якая б павялічыла прадстаўніцтва украінцаў у галіцкім сейме. У лютым 1914 года дзякуючы актыўным дзеянням мітрапаліта Андрэя Шаптыцкага быў заключаны польска-ўкраінскі кампраміс, згодна з якім украінцы павінны былі атрымаць траціну месцаў у галіцкім сейме і паўнавартаснае прадстаўніцтва ў розных сеймовых камісіях. Палякі абавязаліся не чыніць перашкод заснаванню ўкраінскага універсітэта ў Львове.

У сакавіку 1913 года ўзнікла ваеннае таварыства «Сечавыя стральцы» . Да пачатку Першай сусветнай вайны было каля сотні такіх таварыстваў.

«Січы» праводзіла культурна-асветніцкую работу. У прыватнасці, яны ўдзельнічалі ў Шаўчэнкаўскіх юбілеях. Па іх ініцыятыве адкрыты помнікі паэту ў Ваўчынцах, Надзіеве, Мыкулынцях, Вовчковцах, Косаве і ў іншых гарадах і вёсках Галічыны. Яны таксама выкарыстоўвалі 100-годдзе Кабзара ў палітычных мэтах. 28 чэрвеня 1914 года спартыўныя і ваенныя січы правялі тысячы мітынгаў пад лозунгамі вызвалення ад замежнага прыгнёту Галіцыі і Прыдняпроўскай Украіны і стварэння на гэтай аснове адзінай незалежнай Украіны[2].

Украінскае насельніцтва ў гады вайны[правіць | правіць зыходнік]

Аўстрыйцы вешаюць украінак у Галіцыі

Падчас вайны ў цяжкім становішчы апынулася насельніцтва Галіцыі і Букавіны. «З аднаго боку, — адзначае сучасны гісторык Т Гунчак, — яго мучылі рускія, спрабуючы выбіць з яго пачуццё нацыянальнай свядомасці і самапавагі; з другога — над ім здзекаваліся аўстрыйцы і венгры, абвінавачваючы ў русафільстве». У пачатку вайны галіцкія і букавінскія зямлі былі заваяваныя рускімі войскамі. Асноўнай мэтай расійскай адміністрацыі было знішчэнне асноўнага цэнтра ўкраінскага нацыянальнага руху, які засяроджваўся на гэтых землях, і стварэнне перадумоў для арганічнага ўключэння іх у склад Расійскай імперыі.

Менавіта для выканання гэтых задач былі накіраваны асноўныя «меры» новапрызначанага генерал-губернатара Галіцыі графа Георгія Бабрынскага: закрыццё «Просвіт», украінскіх устаноў, бібліятэк, школ; гвалтоўная русіфікацыя; рэпрэсіі супраць мясцовай інтэлігенцыі; пераслед грэка-католікаў; масавая дэпартацыя насельніцтва (з Галічыны былі выселены больш за 12 000 чалавек, абвінавачаных у небяспецы). Больш за 100 тысяч чалавек, якія падчас вайны вярнуліся да праваслаўя, пазбягаючы магчымай помсты з боку аўстра-венгерскай адміністрацыі, пакінулі правінцыю і добраахвотна ад’ехалі ўглыб Расійскай імперыі. Акрамя таго, сотні тысяч украінцаў на Холмшчыне і Валыні былі перамешчаныя на ўсход у рамках тактыкі выпаленай зямлі [3].

Вайна прынесла на ўкраінскія землі разбурэнне эканомікі, тармажэнне прагрэсіўнага развіцця, дэфармацыю структуры вытворчасці, узмацненне залежнасці ад замежнага капіталу. У Галіцыі за гады вайны было знішчана больш за 40 % гандлёвых і жылых будынкаў, больш за 1,5 тысячы прамысловых будынкаў. Нават стратэгічна важная нафтавая прамысловасць скараціла здабычу на 1/3. На Букавіне ў гэты час колькасць коней і свіней зменшылася на 60 %, авечак  на 47 %. Сітуацыя ў Прыдняпроўскай Украіне была не нашмат лепшая. Калі ў 1913 годзе тут працавала 3381 прадпрыемства, то ў 1915 годзе толькі 2849. У 1917 годзе з 4 млн. сялянскіх двароў 1,8 мільёны двароў былі без коней.

На гэты раз у вёсках засталося толькі 38,7 % працаздольных мужчын. У той жа час з дэградацыяй эканомікі ў гады вайны яе залежнасць ад замежнага капіталу ўзрасла. Толькі на працягу 19161917 74 % замежных укладаў у развіццё вугальнай прамысловасці Расійскай імперыі было ўкладзена ў прадпрыемствы Данбаса.

Чалавечыя страты Украіны[правіць | правіць зыходнік]

Дэмаграфічныя страты, выкліканыя Першай сусветнай вайной ва Украіне, не могуць быць падлічаны нават прыблізна. Але ёсць некаторыя статыстычныя дадзеныя аб сумарных стратах расійскай арміі за 19141917 гады, калі ёй кіравалі вайсковыя ўлады[4]. Паводле яе, расійскія войскі страцілі 62 640 чалавек і загінулымі ад ран 17 174 чалавек. Але, зразумела, гэта былі толькі дакладна выяўленыя ахвяры, таму што зніклых было вельмі шмат 1936278 чалавек. Гэта маглі быць як палонныя, так і дэзерціры ці загінуўшыя. Расійскі генерал-эмігрант Галавін вывеў поўную страту Расійскай імперыі ў Першай сусветнай вайне 1,3 мільёна. Вядома, што насельніцтва Расійскай імперыі ў 1914 годзе складала каля 170 млн., з якіх насельніцтва ўкраінскіх губерняў каля 32 млн. Такім чынам, украінскія землі імперыі складаюць каля 20% чалавечых страт.

Акрамя таго, вялікія страты панеслі ўкраінскія землі Аўстра-Венгрыі. Колькасць іх насельніцтва складала каля 7 мільёнаў з 50 мільёнаў усёй імперыі. Паводле існуючых дадзеных, Аўстра-Венгрыя страціла бліз 2 млн. загінулымі. Такім чынам, страта ўкраінскага насельніцтва складае каля 14 %. Таксама падчас ваенных дзеянняў панесла страты мірнае насельніцтва Галічыны, Букавіны і Валыні, праз якія ішла лінія фронту. Такім чынам, агульная чалавечая страта насельніцтва Украіны (у цяперашніх межах) складае каля 0,5 млн. асоб.

Зноскі

  1. Рибалко «Історія України (частина друга) (1995)». Архівавана з першакрыніцы 1 липень 2011. Праверана 21 червень 2010.
  2. Український національний рух напередодні Першої світової війни. Архівавана з першакрыніцы 7 травень 2010. Праверана 23 червень 2010.
  3. Дорошенко Д. І. Історія України 1917—1923 рр. Том І. Доба Центральної Ради Ужгород: Друкарня «Свобода», 1932 (с. 10)
  4. Н.Н.Головин. Россия в первой мировой войне. Москва. Вече. 2014. -544с. с.149-207.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • В. Ф. Солдатенко. Українське питання у структурі міжнародних відносин напередодні Першої світової війни // Українська дипломатична енциклопедія : у 2 т. / Л. В. Губерський (голова). — К. : Знання України, 2004. — Т. 2 : М — Я. — 812 с. — ISBN 966-316-045-4.
  • В. Ф. Солдатенко. Українське питання під час Першої світової війни в україні // Українська дипломатична енциклопедія : у 2 т. / Л. В. Губерський (голова). — К. : Знання України, 2004. — Т. 2 : М — Я. — 812 с. — ISBN 966-316-045-4.