Грамадзянская вайна ў Сірыі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Грамадзянская вайна ў Сірыі
Асноўны канфлікт: Арабская вясна

Syrian Civil War map.svg

     Пад кантролем урадавых сіл      Пад кантролем курдскіх сіл (Дэмакратычныя сілы Сірыі)      Пад кантролем «Ісламскай дзяржавы»      Пад кантролем «Фронта ан-Нусра»      Пад кантролем Сірыйскай апазіцыі

Мапа бягучай ваеннай сітуацыі ў Сірыі (англ.)
Дата 15 сакавіка 2011 — сённяшні дзень
(больш за 5 гадоў)
Месца Сірыя і прымежныя раёны суседніх дзяржаў
Вынік Канфлікт працягваецца
Праціўнікі
Сцяг Сірыі Урадː

Сцяг Ірана Іранː

Сцяг Расіі Расія:

Саюзныя ўзброеныя групыː

пры падтрымцыː

Іншыя формы замежнай падтрымкі

Flag of Syria (1932-1958; 1961-1963).svg Апазіцыяː

пры падтрымцыː

Іншыя формы замежнай падтрымкі


Замежная iнтэрвенцыя:

Flag of Syrian Kurdistan.svg Захадː

Саюзныя узброеныя групыː

Канфлікт у Сірыйскім Курдыстане
пры падтрымцыː

Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg Ісламская дзяржава i iншыя радыкальныя групоўкi (таксама ў стане вайны з апазiцыяй)
пры падтрымцы:
Flag of the United States.svg ЗША[12][13][14]
Flag of Saudi Arabia.svg Саудаўская Аравія[15]
Flag of Israel.svg Ізраіль[16][12]
Flag of Belgium (civil).svg Бельгія[17]
Flag of France.svg Францыя[17]
Камандуючыя
Сцяг Сірыі Башар аль-Асад

(прэзідэнт Сірыі, галоўнакамандуючы)
Сцяг Сірыі Махер аль-Асад
(камандзір чацвёртай бранетанкавай дывізіі)
Сцяг Сірыі Фахед Джасем аль-Фрэдж
(міністр абароны)
Сцяг Сірыі Даўд Раджыха
(былы міністр абароны)
Сцяг Сірыі Асеф Шаўкат
(намеснік міністра абароны)
Сцяг Сірыі Алі Абдула Аюб
(начальнік штаба сірыйскай арміі)
Сцяг Сірыі Ісам Халак
(начальнік штаба ваенна-паветраных войскаў)
Сцяг Сірыі Гасан Джаўдат Ісмаіл
(генерал разведкі ВПС)
Сцяг Сірыі Махамад аль-Шаар
(міністр унутраных спраў)
Single Color Flag - FFFF00.svg Хасан Насрала
(генеральны сакратар Хезбалы)
Сцяг Ірана Касем Сулеймані
(камандзір падраздзялення Кодс)
PFLP-GC Flag.svg Ахмед Джыбрыль
(генеральны сакратар НФВП-ГК)

Flag of Syria (1932-1958; 1961-1963).svg Абдула аль-Башыр

(начальнік штаба свабоднай арміі Сірыі)
Flag of Syria (1932-1958; 1961-1963).svg Салім Ідрыс
(былы начальнік штаба свабоднай арміі Сірыі)
Flag of Syria (1932-1958; 1961-1963).svg Рыяд аль-Асад
(былы начальнік штаба свабоднай арміі Сірыі)
Flag of Syria (1932-1958; 1961-1963).svg Мустафа аль-Шаіх
(былы кіраўнік ваеннага савета свабоднай арміі Сірыі)


Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg Ахмед Іса аль-Шэйх
(кіраўнік ісламскага фронту)
Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg Абу Амар Хурэйтан
(намеснік кіраўніка ісламскага фронту)
Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg Захран Алуш
(начальнік ваенных аперацый ісламскага фронту)
Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg Хасан Абуд
(кіраўнік сірыйскага ісламскага фронту)
Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg Абдул Кадэр Салех
(Былы камандзір Брыгада аль-Таўхід)


Flag of the Al-Nusra Front.svg Абу Махамад аль-Галані
(кіраўнік фронту аль-Нусра)
Flag of Syria (1932-1958; 1961-1963).svg Джамал Маруф
(кіраўнік сірыйскага фронту рэвалюцыянераў)



Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg Абу Бакр аль-Багдадзі
(халіф Ісламскай дзяржавы)

Flag of Syrian Kurdistan.svg Саліх Муслім Мухамад

(кіраўнік дэмакратычнага саюза)
Flag of Syrian Kurdistan.svg Сіпан Хема
(камандзір атрадаў народнай самаабароны)

Сілы бакоў
Узброеныя сілы Сірыіː

178,000–250,000
Галоўнае кіраўніцтва бяспекіː
8,000
Сілы Нацыянальнай абароныː
80,000
Хезбалаː
8,000–10,000
Брыгады Баасː
7,000
Брыгады аль-Абасː
10,000 (8,000 іракцаў)
Іранː
500–1,000

Свабодная армія Сірыіː

40,000–50,000
Ісламскі фронтː
40,000–70,000
Брыгада Ахфад аль-Расулː
7,000 - 9,000
Фронт Асала аль-Танміяː
13,000
Армія Маджахедзінаː
5,000–12,000
Фронт аль-Нусраː
7,000–8,000



Ісламская дзяржаваː
50,000

Атрады народнай самааховыː

10,000–35,000
Джабат аль-Акрад
7,000

Страты
Урад Сірыі

40,438–75,000 салдатаў і паліцэйскіх забітымі
25,927–40,000 міліцыянтаў забітымі
1,000 урадавых чыноўнікаў
7,000 салдатаў і міліцыянтаў і 2,000 прыхільнікаў узятымі ў палон

Хезбала
561 забітымі
Іншыя несірыйскія байцы
1,854 забітымі

49,699–115,000 (16,855 іншаземцаў) забітымі

979 пратэстоўцаў забітымі
25,500 байцоў апазіцыі і іх прыхільнікаў узятымі ў палон ці зніклых

552 забітымі
Агульныя страты
58,805–74,143 (2,680 іншаземцаў) ахвяр сярод грамадскага насельніцтва паводле дакументаў апазіцыі

52 іншых замежных салдата загінулі


180,215 ахвяр увогуле задкументавана сірыйскай абсерваторыяй па правах чалавека
260,215 забіта ўвогуле (па ацэнцы САПЧ)
191,369 забіта ўвогуле (канец красавіка 2014 года, па ацэнцы ААН)
130,000 узята ў палон альбо знікла


4.5 мільёнаў (ААН, верасень 2013) – 5.1 мільёна (iDMC, верасень 2013) перасяленцаў унутры краіны
3,000,000 бежанцаў (лістапад 2013)

Commons-logo.svg Аўдыё, фота, відэа на Вікісховішчы

Грамадзянская вайна ў Сірыі (араб. الحرب الأهلية السورية‎‎) таксама вядомая, як Сірыйскае паўстанне — узброены канфлікт, які адбываецца ў Сірыі. Беспарадкі пачаліся ў пачатку вясны 2011 года з агульнанацыянальных пратэстаў супраць урада прэзідэнта Башара аль-Асада, чые войскі адказалі гвалтоўным разгонам. Пасля некалькіх месяцаў ваенных аблог канфлікт паступова ператварыўся з народных пратэстаў ва ўзброенае паўстанне. Узброенная апазіцыя складаецца з розных груп, якія былі сфармаваны ў ходзе канфлікту, у тым ліку Свабоднай сірыйскай арміі і Ісламскага фронту.

У 2013 годзе ў падтрымку сірыйскай арміі ў вайну ўступіла Хезбала. На ўсходзе Ісламская дзяржава Ірака і Леванта, ваенізаваня групоўка джыхадзістаў, якая першапачаткова была звязана з Аль-Каідай у Іраку, хуткімі тэмпамі захапіла вялікія часткі Сірыі і Іраку, у выніку канфліктуючы з іншымі паўстанцамі. У ліпені 2014 года Ісламская дзяржава кантралявала трэць тэрыторыі Сірыі, а таксама большую частку яе нафты і газу, тым самым зацвердзіўшы сабе ў якасці асноўнай апазіцыйнай сілы.

Сірыйскі ўрад атрымлівае ваенную падтрымку ад Расіі, якая была павялічаная зімою 2013/2014, і Ірана, а Катар, Саудаўская Аравія, Турцыя і Злучаныя Штаты Амерыкі аказваюць матэрыяльную дапамогу паўстанцам. ЗША, Вялікабрытанія і еўрапейскія і арабскія дзяржавы абвясцілі гатоўнасць падтрымаць пануючую сірыйскую апазіцыю. У сувязі з характарам гэтага замежнага ўдзелу, міжнародныя арганізацыі ахарактарызавалі гэты канфлікт як апасродкаваную вайну.

Да ліпеня 2013 года сірыйскі ўрад кантраляваў прыблізна 30-40% тэрыторыі краіны і 60% насельніцтва Сірыі. У канцы 2012 года Арганізацыя Аб'яднаных Нацый апублікавала даклад, у якім апісала канфлікт як "адкрыта сяктанцкі" паміж алавіцкімі ўрадавымі войскамі, міліцыянтамі і іншымі шыітскімі групамі з аднаго боку і суніцкімі паўстанцкімі групамі з другога, але і сірыйскі ўрад і сірыйская апазіцыя абверглі гэтае сцвярджэнне.

Міжнародныя арганізацыі абвінавацілі і ўрад і апазіцыйныя сілы ў грубых парушэннях правоў чалавека. Таксама падчас канфлікту шмат разоў была выкарыстаная хімічная зброя. Праверкі, якія праводзілі ў Сірыі ААН і Міжнародная Амністыя ў 2012 і 2013 гадах, вызначылі, што пераважная большасць такіх парушэнняў, а таксама самых вялікіх па маштабе, былі здзейснены сіламі сірыйскага ўрада.

Перадгiсторыя[правіць | правіць зыходнік]

Прыйшоўшы да ўлады ў 2000 годзе, Башар Асад пачаў ліберальныя рэформы. У краіне пачаліся публічныя грамадска-палітычныя дыскусіі (форумы), у якіх удзельнічалі сотні прадстаўнікоў сірыйскай інтэлігенцыі, была аб‚яўлена маштабная палітычная амністыя, ажывіліся «Браты-мусульмане», дзейнасць якіх была забаронена з 1982 года (варта адзначыць, што сірыйскае кіраўніцтва ўсталявала кантакты з прадстаўнікамі «Братоў-мусульман» і іншымі апазіцыйнымі групоўкамі за мяжой яшчэ ў 1990-я гады, выкарыстоўваючы іх амніставаных прыхільнікаў у самой Сірыі). Так званая «дамаская (сірыйская) вясна», аднак, хутка скончылася, чаму спрыяла пазіцыя многіх членаў сірыйскага кіраўніцтва, якіх Башар Асад «атрымаў у спадчыну» ад свайго бацькі, Хафеза Асада. Калі ў незалежных СМІ пачалі востра крытыкаваць перыяд кіравання прэзідэнта Хафеза Асада, Башар Асад заявіў, што Сірыя пойдзе па шляху паэтапнай дэмакратызацыі і рэформаў, але не будзе выконваць патрабаванні асобных асоб, якія не прадстаўляюць меркаванне большасці народа[18].

У 2006 у Сірыі пачалася засуха. Яе наступствы моцна паўплывалі на жыццё мясцовых людзей. У 2008 у краіне быў сабраны самы нізкі ўраджай збожжа за 9 гадоў[19]. Так да 2011 на мяжы голаду апынуліся мільён чалавек[20]. Гэта прывяло да таго, што людзі сталі масава перасяляцца з сельскай мясцовасці ў гарады. Беспрацоўе ў краіне набліжалася да 20%. Патрабаванні сацыяльнай справядлівасці аб’ядналі ўсе этнаканфесійныя групы[21]. Гэтак жа большасць насельніцтва Сірыі, якія з’яўляюцца сунітами, была нязадаволена тым, што кіруючая эліта ў значнай частке належыць да нешматлікай суполцы алавітаў,у апошнія гады прызнанай Іранам шыіцкай.

Пры гэтым варта адзначыць, што сацыяльна-эканамічная сітуацыя ў Сірыі адрознівалася ў лепшы бок у параўнанні з Егіптам і Тунісам. Па дадзеных МВФ на 2010 год, ВУП на душу насельніцтва ў Сірыі складаў 4800 долараў, прырост ВУП — 2,3%, узровень беспрацоўя — 20% сярод дарослых (такi жа, як у Iспанiі) і 30% сярод моладзі (у Тунісе беспрацоўнымі былі 50% маладых). Для сірыйскага грамадства характэрны высокі адукацыйны ўзровень (доля пісьменных людзей старэйшых за 15 гадоў дасягае 86% у мужчын і 73,6% у жанчын), працягласць жыцця даходзіць да 70 гадоў[18].

У шэрагу крыніц называюць у якасці знешніх фактараў грамадзянскай вайны барацьбу паміж пастаўшчыкамі прыроднага газу за магчымасць пракласці праз тэрыторыю Сірыі трубаправод для забеспячэння еўрапейскага рынку. Асноўны зацікаўленым бокам з’яўляецца Катар, які спрабуе наладзіць экспарт газу праз гэты рэгіён. Іншымі ўдзельнікамі канфлікту з’яўляюцца Іран, зацікаўлены ў стабільным экспарце свайго газу, Расія, якая прагне захаваць сваю долю еўрапейскага рынку збыту, і ЗША, якія ў цэлым падтрымліваюць дыверсіфікацыю паставак у Еўропу[22][23].

Ход падзей[правіць | правіць зыходнік]

2011[правіць | правіць зыходнік]

Пратэсты пачаліся 15 сакавіка у горадзе Дэраа, як рэакцыя на арышт і катаванні 15 чалавек, якія распаўсюджвалі антыўрадавыя графіці[24] Падчас пратэстаў 18 сакавіка, у ходзе сутычак з паліцыяй, з’явіліся першыя забітыя. Пратэстоўцы патрабавалі вызвалення палітычных зняволеных, адмены надзвычайнага становішча, грамадзянскіх свабод і спынення татальнай карупцыі сяррд урадавых чыноўнікаў. 25 сакавіка пратэсты ахапілі ўсю краіну[25]. Больш за 70 чалавек загінула падчас сутыкненняў з паліцыяй[26].

Першыя масавыя акцыі пратэсту ў Сірыі, якія ўспыхнулі ў сярэдзіне сакавіка 2011 года, першапачаткова выглядалі толькі як частка больш шырокага рэгіянальнага руху - так званай «арабскай вясны». Падобныя выступы да таго часу ўжо праходзілі ў Бахрэйне, Егiпце, Емене, Лiвiі і Тунісе[27][28].

Прыкладна за месяц да пачатку беспарадкаў у сацыяльнай сетцы Facebook з’явілася новая група «Сірыйская рэвалюцыя-2011», заклікала да «Дня гневу» — масавых дэманстрацыяў у Дамаску і Алепа супраць прэзыдэнта краіны Башара Асада.

У адказ на масавыя пратэсты ўлады Сірыі арыштавалі лідараў апазіцыі[29][30]. Было арыштавана мноства палітычных актывістаў і мужчын, якія выклікаюць падазрэнне[31].

Вядома таксама, што ўрад зрабіў шэраг саступак мясцоваму насельніцтву (скараціў прызыў у армiю, адмяніў надзвычайнае становішча і г.д.). Аднак многія рэформы толькi абяцаліся прэзідэнтам Сірыі Башарам Асадам, але не праводзіліся.

З 20 сакавіка ў горадзе Дар’а пачаліся масавыя дэманстрацыі і баі з паліцыяй, падчас якіх дэманстранты выкарысталі агнястрэльную зброю. 25 красавіка супраць пратэстуючых былі кінуты войскі,якія знішчылі барыкады паўстанцаў і выбілі іх з мячэці Амары.

У маi ўзброеныя выступленні прайшлі ў гарадах Баніяс, Хомс, Тэль-Калах, Латакія і г.д.[32]. 9 мая ЕС увёў санкцыі супраць Сірыі[33]. У чэрвені-ліпені 2011 г. па Сірыі пракацілася хваля узброеных выступаў.29 ліпеня група афіцэраў, дэзертыраваць з сірыйскай арміі, абвясціла аб стварэнні Свабоднай арміі Сірыі (Free Syrian Army, FSA).

27 жніўня ў Дамаску, сталіцы Сірыі, прайшла вялікая акцыя пратэсту[34].

У лістападзе 2011 Еўрасаюз увёў дадатковыя санкцыі супраць Сірыі[35], а таксама санкцыі супраць краіны Асада ўвялі манархіі Заліва і члены ЛАД.

У канцы 2011 г. па правінцыі Ідліб пракацілася мноства бунтаў. Іх вынікам стала тое, што паўстанцы ўзялі пад кантроль частку правінцыі.

2012[правіць | правіць зыходнік]

За студзень 2012 свабодная армія Сірыі захапіла гарады Забадані і Дума,[36]а 16 лістапада атакавалі ўскраіну Дамаска[37]Аднак у ходзе контрнаступлення сірыйскай арміі стала трываць паразы і адступаць. [38].

З 22 чэрвеня 2012 году над сірыйскай тэрыторыяй сталі з’яўляцца турэцкія самалёты[39][40]. 5 ліпеня 2012 году 5 турэцкіх грузавікоў перасеклі мяжу з Турцыяй, пры падтрымцы сірыйскай апазіцыі, і рухаліся ўглыб тэрыторыі Сірыі, але былі знішчаныя сірыйскай авіяцыяй[41].

Тым часам паўстанцы пачалі баі за сірыйскую сталіцу, Дамаск, дзе супраць іх былі выстаўленыя 3-я і 4-я бранетанкавыя дывізіі і рэспубліканская гвардыя Сірыі на чале з малодшым братам прэзідэнта Махерам  Асадам. 15 і 16 ліпеня баі прайшлі ў прыгарадах Дамаска[42]. З 17 ліпеня баі ідуць у самім горадзе, у тым ліку на цэнтральных вуліцах[43]. 22 ліпеня ўрадавыя сілы ачысцілі ад баевікоў раёны Барзех і Мезех[44]. Вынікам баёў 3-4 жніўня стала поўнае ачышчэнне сталіцы ад баевікоў[45]. 24 жніўня тэрарысты былі выбітыя з дамаскага прыгарада Дэрайя[46].

Вынікам баёў 18 мая-5 чэрвеня сірыйская армія выбіла з горада Эль-Кусейр баевікоў групоўкі «Хезбала»[47].

З 19 па 28 ліпеня паўстанцы штурмавалі горад Алепа і ўзялі яго. Урадавыя сiлы сталі акружаць горад, каб адбіць яго[48]. 10 жніўня сірыйская армія захапіла квартал Салах пекла-Дын. На наступны дзень баі ішлі ў раёне Суккарі, Сейф ад-Давулу[49]. Шэраг кварталаў былі ачышчаны ад баевікоў да 25 жніўня. 31 жніўня баевікі атакавалі шэраг ваенных баз і аэрадромаў у ваколіцах Алепа, у прыватнасці, авіябазу Расм аль-Абуд і Абу-аз-Зухур[50]. 2 верасня ўрадавыя войскі адказалі знішчэннем каманднага цэнтра апазіцыі ў раёне Бустан аль-Баш[51] і працягнулі вызваленне горада. 27 верасня паўстанцы вярнулі сабе некалькі кварталаў. Так і далей ішлі баі ў Алепа.

2013[правіць | правіць зыходнік]

23 мая 2013 лідар сірыйскай апазіцыі Муаз аль-Хаціб звярнуўся да прэзідэнта Сірыі Башара Асада з патрабаваннем на працягу 20 дзён перадаць уладу віцэ-прэзідэнту Фаруку Шараа або чале ўрада Ваілю аль-Халкі. Ён дадаў, што калі яго патрабаванне будзе выканана, то Асаду будзе дазволена пакінуць Сірыю, узяўшы з сабою 500 набліжаных[52]. Гэта заява прагучала на фоне поспеху ўрадавых сіл Сірыі ў ўзброенай барацьбе i заяве ЗША аб павелічэнні падтрымкі паўстанцаў[53].

У маі 2013 года начальнік штаба Вышэйшага ваеннага савета Салім Ідрыс прызнаў, што паўстанцкія атрады раздробленыя і Вышэйшы ваенны савет не ў стане кантраляваць іх дзеянні[54].

З 18 мая па 5 чэрвеня 2013 года працягвалася вайсковая аперацыя падраздзяленняў рэгулярнай сірыйскай арміі і атрадаў «Хезбалы» па вызваленні ад узброеных апазіцыянераў горада Аль-Кусейр, у 15 км ад ліванскай мяжы. Да аперацыі было прыцягнута каля 7 тысяч сірыйскіх салдат і 2 тысячы апалчэнцаў «Хезбала». Раніцай 5 чэрвеня горад быў узяты ў ходзе двухгадзіннага штурму. Ўжывалася цяжкая і рэактыўная артылерыя, ракеты і інш. У выніку баёў горад быў практычна знішчаны. Сірыйскія, іранскія і ліванскія СМІ паведамлялі, што страты мяцежнікаў склалі каля 1000 чалавек забітымі, больш за 200 былі ўзятыя ў палон[55].

21 жніўня ў прыгарадзе Дамаска Усходняя Гута апазіцыйнымі групоўкамі былf ўжыта газавая зброя, загінула больш за 1000 чалавек[56]. Афіцыйна, паўстанцы не прызналі сваёй датычнасці да газавых нападаў, абвінаваціўшы ўрад Башара Асада.

29 верасня 2013 года 50 паўстанцкіх груповак, якія дзейнічалі ў асноўным у ваколіцах Дамаска, абвясцілі аб аб'яднанні ў новую групоўку пад назвай «Джейш аль-Іслам» ( «Армія ісламу»). Узначаліў яе Захран Алуш. Да лістапада 2013 года ў «Армію ісламу» ўваходзілі ўжо 60 атрадаў ўзброенай апазіцыі.

У пачатку лістапада 2013 года ісламісцкія паўстанцкія групоўкі «Вялікага Дамаска», за выключэннем «Джэйш аль-Іслам» і найбольш радыкальных джыхадзістаў — «Фронту ан-Нусра» і IДIЛ, — абвясцілі аб стварэнні аб’яднанага аператыўнага камандавання. Пазней пяць з найбольш буйных мясцовых утварэнняў — Брыгады аль-Хабіба аль-Мустафа, Аб’яднанне Амджад аль-Іслам, Брыгады і батальёны сахабаў, Батальёны Шабаб аль-Худа і Брыгада Дэр аль-Асіма — заявілі аб стварэнні Ісламскага саюза Аджнад аль-Шам[57].

У снежні начальнік штаба Вышэйшага ваеннага савета ССА Салім Ідрыс збег з краiны і 12 снежня праз Турцыю прыбыў самалётам у сталіцу КатараДоху. Ідрыс быў вымушаны пакінуць краіну пасля таго, як ваенная база ў раёне Баб эль-Хауа на мяжы з Турцыяй была захоплена баевікамі «Ісламскага фронту». На гэтай базе размяшчалася штаб-кватэра ССА, а таксама былі размешчаны склады са зброяй і баепрыпасамі, якія паступілі з ЗША[58].

Уцёкі лідара ўзброенай апазіцыі стала самым відавочным на той перыяд сведчаннем таго, што «Свабодная сірыйская армія» церпіць паражэнне пад націскам баевікоў-ісламістаў[59].

2014[правіць | правіць зыходнік]

У студзені 2014 года сірыйскія курды абвясцілі аб стварэнні на поўначы Сірыі ўласнай аўтаноміі пад назвай Рожава. У яе склад увайшлі тры кантона — Джазіра, Кобань, Афрын (на момант абвяшчэння ўяўлялі сабой падзеленыя тэрыторыі). Сірыйскія ўлады не прызналі аўтаномію, але не перашкаджалі яе функцыянаванню. Тэрыторыя Сірыйскага Курдыстана кантралявалася Вышэйшым курдскім саветам і звязанымі з ім ўзброеных атрадаў народнай самаабароны (YPG).

22 студзеня 2014 года ў Мантро (Швейцарыя) па сумеснай расійскай і амерыканскай ініцыятыве прайшла канферэнцыя па ўрэгуляванні сiрыйскага канфлiкту, на якой упершыню з пачатку канфлікту дэлегацыі сірыйскага ўрада і апазіцыі сустрэліся за адным сталом перамоваў. Канферэнцыя, аднак, не прынесла ніякіх істотных вынікаў[60].

23 сакавіка ў паветранай прасторы над правінцыяй Латакія (па дадзеных Турцыі, у паветранай прасторы гэтай дзяржавы) турэцкі знішчальнік F-16 збіў сірыйскі МіГ-23. Інцыдэнт адбыўся ў паветранай прасторы Сірыі. У гэты ж дзень быў забіты Хілал Асад — стрыечны брат сірыйскага прэзідэнта Башара Асада. У ходзе жорсткіх баёў у паўночных раёнах Латакіі шрубалёты турэцкіх ВПС аказвалі агнявую падтрымку атрадам апазіцыі[61].

20 чэрвеня ісламісты ўзарвалі замінаваны аўтамабіль у Сірыі, не менш за 34 чалавек загінулі.

7 снежня ВПС Ізраіля здзейснілі авіяналёт на аэрапорт Дамаска[62].

2015[правіць | правіць зыходнік]

У студзені 2015 урадавыя войскі Сірыі ва ўзаемадзеянні з курдскімі атрадамі народнай самаабароны вызвалілі ад фарміраванняў «Ісламскага дзяржавы» горад Кобань (Сірыйскі Курдыстан).

25 студзеня баевікі «Джейш аль-Іслам» вырабілі масіраваны ракетны абстрэл Дамаска, паведамлялася аб сямі ахвярах[63].

26 красавіка апазыцыйнымі групоўкамі быў створаны Аперацыйны цэнтр «Вызваленне Алепа».

28 сакавіка 2015 года антыўрадавымі сіламі быў узяты пад свой кантроль горад Ідліб — сталіца аднайменнай правінцыі. 20 мая байцы сірыйскай арміі пакінулі горад Пальміра ў 240 км ад Дамаска[64]. Пасля захопу Пальміры тэрарысты ІД учынілі масавыя пакарання ў гэтым раёне, забіўшы парадку 400-450 грамадзянскіх, якія падтрымлівалi САА і ўрад. Апазіцыя сцвярджае, што колькасць забітых каля 217-329 чалавек (у асноўным жанчын).

Тым часам войскі ССА занялі абарончыя пазіцыі на ўскраіне горада і пачалi ўтрымліваюць шашы на Хомс і Дамаск. Таксама сірыйскія войскі ўтрымліваюць пазіцыі ля будынка турмы на ўсходзе горада і ў раёне крэпасці эміра Фахрэдына на заходнiм узгорку, які ўзвышаецца над аазісам. Сірыйскія ВПС наносяць ўдары па месцах навалы баевікоў ІД[65].

У пачатку чэрвеня фарміравання ІД падышлі да г. Хасэ, які размешчаны на асноўнай дарозе з Дамаска ў Хомс і Латакія і, па паведамленнях, захапіла пазіцыі на захад ад горада, стварыўшы патэнцыйную пагрозу для ўрадавых войскаў і узмацніўшы верагоднасць уцягнуць Ліван яшчэ глыбей у вайну.

29 ліпеня ВПС ЗША нанеслі авіяўдар па вёсцы Эль-Гандура, загінула 77 мірных жыхароў[66].

9 верасня авіябаза Абу-Духур на мяжы з паўночна-заходняй правінцыяй Ідліб перайшла ў рукі баевікоў групоўкі «Джейш аль-Фатх». Пасля захопу авіябазы сірыйскія ваенныя былі цалкам выцесненыя з правінцыі Ідліб.

30 верасня Расія адправіла ў Сірыі авіяцыйную групу для дапамогі сірыйскаму ўраду ў барацьбе з ісламістамі[67].

4 кастрычніка было паведамлена пра тое, што ВПС РФ «з ужываннем авіябомбаў БЕТАБ-500» знішчылі чатыры камандных пункта ІД ў правінцыі Ідліб[68].

13 кастрычніка ўрадавыя войскі Сірыі перайшлі ў наступ на ўсходні прыгарад Дамаска Джабар. 7 лістапада ўрадавыя сілы акружылі ў Алепа ўмацраён тэрарыстаў «Джэбхат-ан-Нусры».

6 снежня ВПС ЗША разбамбілі ўрадавых ваенны склад у Абу-Кемаль.

9 снежня ад тэрарыстаў быў вызвалены горад Хомс, а таксама Эль-Тайба. Тым самым САА усталявала кантроль над стратэгічнай дарагай паміж Хамай і Ідлібам (пасля таго, як узброеныя сілы Асада ўзялі найбольш важныя стратэгічныя пазіцыі, у горадзе пачалі дзейнічаць нацыянальныя камітэты па прымірэнню)[69].

2016[правіць | правіць зыходнік]

У пачатку 2016 паміж урадам і апазіцыяй падпісана пагаднення аб перамір'і з групоўкамі ўзброенай апазіцыі, за выключэннем «Ісламскага дзяржавы», «Джебхат ан-Нусры» і шэрагу іншых тэрарыстычных арганізацый, прызнаных такімі Арганізацыяй аб'яднаных нацый[70][71].

6 сакавіка САА пачынае наступальную аперацыю на Пальміру. Да 23 сакавіка ўрадавыя войскі падышлі непасрэдна да горада і на працягу наступных сутак усталявалі кантроль над панавальнымі вышынямі. Спроба баевікоў ІД утрымаць абарону ў горадзе і на былой авіябазе апынулася беспаспяховай, і яны пачалі адыход. 27 сакавіка было абвешчана пра вызваленне Пальміры, хоць зачыстка асобных кварталаў горада і ліквідацыя пакінутых баевікоў працягвалася яшчэ два дні.

5 красавіка ў Алепа паўстанцы парушылі дамоўленасць аб спыненні баявых дзеянняў і абстралялі з рэактыўных ракетных установак жылы квартал Шэйх-Максуд, у выніку загінулі 10 чалавек, яшчэ больш за 50 атрымалі раненні.

24 жніўня Турцыя абвясціла аб пачатку на сірыйскай тэрыторыі сумеснай з фарміраваннямі Свабоднай сірыйскай арміі аперацыі «Шчыт Еўфрата» супраць баевікоў ІД з мэтай зачысткі тэрыторыі 5 тыс. км², вызвалення ад тэрарыстаў гарадоў Джэраблус і Эль-Баб і стварэння на гэтай тэрыторыі зоны бяспекі для размяшчэння бежанцаў.

17 верасня ў выніку авіяўдару па Дэйр-эз-Зору, нанесенай кааліцыяй ЗША , загінулі больш за 60 сірыйскіх вайскоўцаў і каля 100 чалавек атрымалі раненні.

19 верасня ў ваколіцах Алепа быў нанесены ўдар па сумесным гуманітарным канвою ААН і Сірыйскага таварыства Чырвонага Паўмесяца, у выніку чаго загінулі па меншай меры 18 чалавек. ЗША ўсклалі адказнасць за інцыдэнт на Расiю і сірыйскія ўлады.

22 верасня ўрадавая армія пачала штурм раёнаў Алепа, якія знаходзяцца пад кантролем апазыцыі.

У пачатку снежня, скарыстаўшыся тым, што асноўныя сірыйскія ўрадавыя сілы былі адцягнуты на аблогу Алепа, фарміравання ІД здолелі адбіць Пальміру і прылеглыя тэрыторыі.

22 снежня горад Алепа цалкам перайшоў пад кантроль урадавых войскаў і ix саюзнікаў[72].

2017[правіць | правіць зыходнік]

1 студзеня баевікі ІД здзейснілі напад на авіябазу «Т-4», якая знаходзіцца пад кантролем урадавых войскаў. Атаку тэрарыстаў удалося адбіць.

6 студзеня 2017 года Мінабароны РФ абвясціла аб сыходзе з Сірыі караблёў Паўночнага флота на чале з цяжкім авiанясучым крэйсерам «Адмірал Кузняцоў», у адпаведнасці з рашэннем прэзідэнта Уладзіміра Пуціна аб скарачэнні групоўкі войскаў у САР[73]. За час знаходжання авіяносца «Адмірал Кузняцоў» у Міжземным моры небаеввя страты склалі два зьнішчальнікі: МіГ-29КР (14.11.16) і Су-33 (5.12.16)[74].

18 студзеня пачалася першая сумесная аперацыя ВПС Расіі і Турцыі ў Сірыі супраць групоўкі «Ісламская дзяржава», у ваколіцах горада Эль-Баб, у якой былі задзейнічаныя франтавыя бамбавікі Су-24М і Су-34, а таксама штурмавікі Су-25см ў звязку з экіпажамі F-16 і F-4 ВПС Турцыі[75].

Новы прэзідэнт ЗША Дональд Трамп, які ўступіў у пасаду ў студзені, абвясціў адной са сваіх задач перамогу над «Ісламскім дзяржавай». У сувязі з гэтым ён заявіў пра гатоўнасць ўзаемадзейнічаць з Расіяй у барацьбе з тэрарыстамi, аднак узаемадзеянне двух міжнародных антытэрарыстычных кааліцый, узначаленых Расіяй і ЗША, па большай частцы абмяжоўвалася выкарыстаннем тэлефонных каналаў сувязі для прадухілення магчымых інцыдэнтаў[76].

У пачатку красавіка Трамп усклаў на сірыйскія ўлады адказнасць за хімічную атаку ў Ідлібе, у выніку якой загінулі больш за 80 чалавек[77], і загадаў нанесці масіраваны ракетны ўдар па сірыйскай авіябазе Эш-Шайрат (правінцыя Хомс). У выніку амерыканскія ваенныя караблі з акваторыі Міжземнага мора выпусцілі па авіябазе 59 крылатых ракет «Тамагаўк». Расійскія ўлады назвалі гэты ўдар агрэсіяй супраць суверэннай дзяржавы і на некаторы час прыпынілі дзеянне падпісанага з ЗША Мемарандума аб прадухіленні інцыдэнтаў і забеспячэнні бяспекі палётаў авіяцыі ў ходзе аперацый у Сірыі.

2018[правіць | правіць зыходнік]

У 2018 годзе сірыйская ўрадавая армiя, пры дапамозе Расіі і Ірана, усталявала кантроль над трыма з чатырох створаных у 2017 годзе зон дээскалацыі: на паўднёвым захадзе Сірыі, вакол Дамаска (Усходняя Гута) і ў раёне Хомса. Упершыню з 2012 года сталіца краіны перастала падвяргацца абстрэлам з боку ўзброенай апазіцыі і джыхадзістаў. За выключэннем двух кантраляваных «Ісламскім дзяржавай» участкаў тэрыторыі ў Сірыйскай пустыні і на ўсходнім беразе ракі Еўфрат, сірыйскія ўлады змаглі вярнуць сабе ўсе тэрыторыі, акрамя тых, якія знаходзяцца пад апекай Турцыі (зона дээскалацыі Ідліб на паўночным захадзе краіны) і ЗША[78].

20 студзеня УС Турцыі сумесна з пратурэцкай «Свабоднай сірыйскай арміяй» пачалі аперацыю «Аліўкавая галіна», мэтай якой было выцясненне курдскіх фарміраванняў з раёна Афрын, што і адбылося ў сакавіку.

30 студзеня ў Сочы прайшоў Кангрэс сірыйскага нацыянальнага дыялогу з удзелам 1,5 тыс. дэлегатаў. На працягу года працягвалася фарміраванне канстытуцыйнага камітэта для выпрацоўкі новага асноўнага закона Сірыі. 18 снежня «астанінская тройка» (Расія, Турцыя і Іран) перадала прадстаўнікам ААН спіс кандыдатур у канстытуцыйны камітэт[78][79].

У пачатку студзеня 2018 сірыйскія ўрадавыя войскі пры падтрымцы расійскіх ВКС разгарнулі шырокамаштабны наступ на поўдні правінцыі Ідліб (паўночны захад Сірыі) на раёны, кантраляваныя ўзброенай групоўкай «Хайят Тахрыр аш-Шам» і шэрагам іншых радыкальных груповак.

Адначасова ўрадавыя сілы і іх саюзнікі прасоўваліся ў правінцыях Алепа і Хама ў напрамку стратэгічнай авіябазы Абу-Духур (Абу эд-Духур). Ужо 20 студзеня авіябаза перайшла пад кантральта Сірыйскай Арабскай арміі.

У ноч з 7 на 8 лютага ірэгулярныя праўрадавыя сілы падвергнуліся агнявому налёту з боку ВВС ЗША каля горада Хашам.

Да канца мая ўрадавая армія цалкам узяла пад кантроль тэрыторыю вакол сталіцы краіны.

У лiпенi ССА, сумесна з фарміраваннямі «Хезбала», перайшла ў наступ на IД на паўднёвым захадзе правінцыі Эс-Сувейда.

У ноч на 22 ліпеня з дапамогай ізраільскіх ваенных праз акупаваныя Галанскія вышыні і тэрыторыю Ізраіля былі эвакуіраваны ў Іарданію актывісты няўрадавай арганізацыі «Сірыйская грамадзянская абарона» («Белыя каскі») і члены іх сем’яў. Эвакуіраваныя атрымалi магчымасць пражывання ў розных краінах, у тым ліку ў Канадзе, Вялікабрытаніі і Германіі.

31 ліпеня ўрадавыя сілы завяршылі аперацыю па ачыстцы тэрыторыі правінцыі Дар’а ад незаконных узброеных фарміраванняў.

Да пачатку жніўня пад кантроль урадавых сіл перайшлі правінцыі Эс-Сувейда, Дараа і Эль-Кунейтра, адноўленая мяжа з Іарданам.

У канцы снежня ўрадавыя сілы ўвайшлі ў Манбідж, пакінуты курдскімі фарміраваннямі YPG[80].

2019[правіць | правіць зыходнік]

У студзені 2019 года расійская ваенная паліцыя пачала патрулявання зоны бяспекі ўздоўж сірыйска-турэцкай мяжы ў раёне населенага пункта Манбідж (поўнач правінцыі Алепа) з задачай забеспячэння бяспекі і кантролю за становішчам і перамяшчэннем узброеных фармаванняў. Яшчэ ў снежнi 2018 года сірыйская армія ўвайшла ў горад Манбiдж пасля вываду з яго курдскіх фарміраванняў і ўзняла над горадам сірыйскі сцяг. Курды пагадзіліся перадаць Манбiдж сірыйскім уладам у абмен на гарантыю абароны горада ад турэцкага ўварвання[81].

1 студзеня іракскія ВПС нанеслі ўдар з паветра па сірыйскім населеным пункце Аль-Суза, дзе знаходзіліся баевікі ІД. У выніку было забіта трыццаць высокапастаўленых камандзіраў тэрарыстычнай арганізацыі[82].

16 студзеня ў выніку тэракту ў Манбiджы, які ажыццявіў тэрарыст-смяротнiк IД, загінула, па розных крынiцах, ад 6 да 14 чалавек, у тым лiку мiрныя жыхары i 4—6 амерыканскix вайскоўцаў. Таксама 19 чалавек параненыя[83].

8 лютага ў сірыйскі горад Алепа для аказання гуманітарнай дапамогі прыбыла група армянскіх спецыялістаў. У склад групы колькасцю 83 чалавекі ўваходзяць сапёры, медыцынскі персанал і служба па забеспячэнні бяспекі. Як паведаміла прэс-сакратара міністэрства абароны Арменiі, у задачы спецмісію будуць уваходзіць непасрэдна размініраванне аб’ектаў, аказанне медыцынскай дапамогі выключна па-за зонай вядзення баёў[84].

16 лютага фарміравання СДС вызвалілі з палону тэрарыстаў у населеным пункце Эль-Багуз больш за 3 тыс. мірных жыхароў, якія выкарыстоўваліся баевікамі ІД ў якасці жывога шчыта. 15 лютага рэшткі атрадаў ІД здаліся араба-курдскім атрадам СДС, акружылі іх у Эль-Багузе[85].

19 лютага расійскі Цэнтр па прымірэння варагуючых бакоў сумесна з урадам Сірыі адкрыў у населеных пунктах Джлеб і Гара-эль-Гураб гуманітарныя калідоры для выхаду сірыйскіх грамадзян з лагера бежанцаў «Эр-Рукбан». Для размяшчэння бежанцаў падрыхтаваны месцы ў лагерах і цэнтрах часовага размяшчэння бежанцаў у правінцыі Рыф Дамаск[86].

22 лютага афіцыйны прадстаўнік Белага дома Сара Сандэрс паведаміла, што пасля вываду амерыканскіх войскаў з Сірыі там застанецца невялікі "міратворчы" кантынгент колькасцю каля 200 чалавек. Як мяркуюць, частка вайскоўцаў можа быць пакінута на паўночным усходзе Сірыі, а частка - на базе ў Эт-Танфе[87].

28 сакавіка сілы супрацьпаветранай абароны Сірыі адлюстравалі авіяцыйныя ўдары, нанесеныя ВПС Ізраіля па горадзе Алепа[88].

Са студзеня па сакавік 2019 курды, пры падтрымцы Заходняй кааліцыі, вялi баі з IД за вёску Багуз ў раёне ракі Ефрат, аднаго з апошніх апірышчаў баевікоў IД. Вынікам сутыкненняў стаў разгром тэрарыстаў[89][90].

12 красавіка сілы СПА Сірыі адлюстравалі ракетны ўдар ізраільскай авіяцыі па сірыйскім раёну Масьяф правінцыі Хама. У выніку атакі пацярпелі трое сірыйскіх вайскоўцаў і было разбурана некалькі будынкаў. У гэты ж час у правінцыі Хама падраздзялення сірыйскага войска ўступілі ў перастрэлку з тэрарыстычнай групоўкай «Джэбхат Ан-Нусра»[91].

28 красавіка, выступаючы на ​​VIII Маскоўскай канферэнцыі па міжнароднай бяспекі, начальнік Генштаба УС РФ Валерый Герасімаў паведаміў аб тым, што ў Сірыі завяршылася ваенная фаза канфлікту, створаны неабходныя ўмовы для поўнага ўрэгулявання[92].

У пачатку мая САА і ВКС РФ узмацнілі бамбавання пазіцый ісламістаў у раёнах Хама і Ідліб. На гэтым фоне, баевікі ХТШ з РСЗА паспрабавалі абстраляць расійскую ваенную базу ў Латакіі, але ўсе ракеты тэрарыстаў былі альбо збітыя, альбо ўпалі ў ваколіцах базы[93]. Тыс часам урадавай арміі Турцыя пачала вывад войскаў з Хамы[94].

Замежнае ўмяшанне ў канфлікт[правіць | правіць зыходнік]

Дзяржавы, акрамя Сiрыя, якія непасрэдна ўдзельнічаюць у сірыйскім канфлікце:

Расiйская аперацыя[правіць | правіць зыходнік]

З 2015 года Расія праводзіць ваенную аперацыю на тэрыторыі Сірыі. Асноўныя мэты — барацьба з тэрарыстамі, стабілізацыя законнай улады ў краіне і стварэнне ўмоў для пошуку палітычнага кампрамісу[95][96]. Уступленне Расіі ў канфлікт дазволіла радыкальным чынам змяніць накіраванасць і характар ​​ваенных дзеянняў[97]. Уступленне Расіі ў вайну дапамагло сірыйскай урадавай арміі спыніць прасоўванне баевікоў IД, а затым перайсці ў контрнаступленне, адбіўшы у тэрарыстаў і апазіцыі большую частку краіны.

22 жніўня 2018 года Мінабароны РФ апублікавала видэасправаздачу аб выніках аперацыі УС РФ у Сірыі пад назвай «Вынікі ў лічбах». У ім гаворыцца, што баявы вопыт у Сірыі атрымалі 63 012 расiйскіх вайскоўцаў, з іх амаль палова (25 738 чалавек) — афіцэры. Таксама ў аперацыі ў Сірыі ўдзельнічалі 434 генерала. Праз групоўку войскаў у Сірыі прайшлі ўсе камандуючыя войскамі ваенных акругаў, агульнавайсковых армій і армій ВПС і СПА, камандзіры дывізій, а таксама 95% камандзіраў агульнавайсковых брыгад і палкоў. За час аперацыі быў апрабаваны 231 ўзор зброі, авіяцыя здзейсніла больш за 39 тыс. баявых вылетаў, сілы ВМФ — здзейснілі 189 баявых паходаў[98].

Аперацыя заходняй каалiцыi[правіць | правіць зыходнік]

22 верасня 2014 года ЗША і іх саюзнікі пачынаюць ваенная апэрацыя на тэрыторыі Сірыі. Таксама як і Расія, заходняя кааліцыя паставіла перад сабой мэту выкараніць iсламарадвкалаў з краіны.

Удзел заходняй кааліцыі ў сірыйскім канфлікце абмяжоўваецца авіаналетамi, хоць не аднойчы ў Сірыі былі заўважаныя наземныя сілы і спецпадраздзялення краiн НАТА[99][100]. Нанясеннем авіяўдараў па аб’ектах на сірыйскай тэрыторыі ў рамках ваеннай аперацыі супраць «Ісламскай дзяржавы» ажыццяўляе Цэнтральнае камандаванне Узброеных сіл ЗША.

Акрамя нанясення авіяўдараў па джыхадзiсцкiм фарміраванням, ЗША дапамаглі курдаў на поўначы Сірыі стварыць баяздольныя фарміравання, якія правялі наступ на тэрыторыі, падкантрольныя «Iсламскай дзяржавы», і атрымалі над ім перамогу. Амерыканскае камандаванне таксама не хавала, што адна з мэтаў прысутнасці амерыканскіх войскаў у Сірыі — процівага іранскаму ўплыву, «Хезболе», праiранским шыіцкіх групоўкам, якія падтрымліваюць рэжым Асада[101][102].

За першыя 13 месяцаў аперацыі ў выніку авіяўдараў, па дадзеных ЗША, былі забітыя каля 3700 тэрарыстаў, у тым ліку 3276 баевікоў ІД і 374 члена «Аль-Каіды».

Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат

Уначы 7 красавіка 2017 г. пасля хімічнай атакі ў Ідлібе, па сірыйскай авіябазе «Эш-Шайрат» у мухафазе Хомс быў нанесены авіяўдар крылатымі ракетамі «Тамагаўк». Загад на нанясенне авіяўдару аддаў Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп[103]. Ракеты былі накіраваны па самалётах і інфраструктуры і забяспечаныя як асколачна-фугаснымі, так і касетнымі боепрыпасамі. У выніку ўдару было знішчана ад 9 да 20 самалётаў сірыйскіх ВПС, узлётна-пасадачная паласа не была пашкоджана, частка самалётаў таксама засталася без пашкоджанняў[104]. Паводле даных сірыйскага ўрадавага агенцтва SANA, ахвярамі ўдару сталі дзевяць мірных жыхароў, у тым ліку чацвёра дзяцей. Раненні атрымалі прынамсі сем чалавек[105].

Ахвяры i наступствы вайны[правіць | правіць зыходнік]

Па дадзеных Арганізацыі Аб'яднаных Нацый у чэрвені 2013 года колькасць загінулых перавысіла 100,000, а да верасня 2013 года дасягнула 120,000. У красавіку 2014 года планка паднялася да 190,000 чалавек. Акрамя таго, дзесяткі тысяч пратэстуючых, студэнты, ліберальныя актывісты і праваабаронцы былі заключаныя ў турмы, і маюцца паведамленні пра шырока распаўсюджаную практыку катаванняў і тэрору ў дзяржаўных турмах.

Цяжар гуманітарнай катастрофы ў Сірыі вылучаецца ААН і іншымі міжнароднымі арганізацыямі. Больш за чатыры мільёны сірыйцаў былі вымушаны пакінуць свае хаты, больш за тры мільёны — беглі з краіны, стаўшы бежанцамі, і яшчэ мільёны людзей засталіся ў дрэнных жыллёвых умовах з недахопам харчавання і пітной вады.


Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Who Are Syria's Friends And Why Are They Supporting Assad?. NPR.org (28 жніўня 2013). Праверана 8 лютага 2015.
  2. China's Syria Connection. The National Interest.
  3. Ryall, Julian Syria: North Korean military 'advising Assad regime'. The Telegraph (6 чэрвеня 2013). Праверана 2 жніўня 2013.
  4. North Korea violating sanctions, according to UN report , The Telegraph (3 July 2012). Праверана 6 кастрычніка 2012.
  5. Paragga, Mariana Exclusive: Venezuela ships fuel to war-torn Syria: traders. Reuters. Праверана 5 снежня 2013.
  6. Parraga, Mariana Venezuela to ship more fuel to Syria as crackdown spreads. Thomson Reuters Foundation. Праверана 5 снежня 2013.
  7. Solomon, Jay To power Syria, Chavez sends diesel. The Wall Street Journal. Праверана 5 снежня 2013.
  8. Report: Syrian regime being aided from 12 countries. Foreign Policy.
  9. Lukashenka supplies weapons to Assad. Charter 97.
  10. — Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества — imhoclub.by (30 мая 2017)
  11. —Беларусь выходит в лидеры на рынке средств радиоэлектронной борьбы; Не исключено, что белорусская электроника двойного назначения применялась в ходе боевых действий в СирииNaviny.by (4 мая 2018)
  12. 12,0 12,1 В иракском Мосуле арестованы американские и израильские военные советники ISIL
  13. Сирийский генерал обвинил США в поставке оружия террористам в Сирии
  14. В МИД Сирии обвинили США в поставках оружия террористам через Украину
  15. Принц Мухаммед не скрывает — саудиты создали ИГИЛ
  16. Израиль поставляет оружие террористам в Сирии
  17. 17,0 17,1 Оружие боевикам ИГИЛ в Сирии поставляется из США, Бельгии и Франции
  18. 18,0 18,1 Мовсесян В. А. Предпосылки конфликта в Сирии в 2011 г. // Регион и мир, 2017, # 1.
  19. Сирия соберет самый низкий урожай зерна за 9 лет
  20. Ученые обьяснили причину конфликта в Сирии
  21. http://expert.ru/expert/2012/31/sirijskaya-partiya/
  22. Armed Forces Journal – Pipeline politics in Syria. www.armedforcesjournal.com. Праверана 29 лютага 2016.
  23. Dmitriy Трубопроводные интриги вокруг Сирии. geo-politica.info. Праверана 29 лютага 2016.
  24. A Faceless Teenage Refugee Who Helped Ignite Syria's War,The New York Times (9 February 2013). http://www.nytimes.com/2013/02/09/world/middleeast/a-faceless-teenage-refugee-who-helped-ignite-syrias-war.html?_r=0
  25. Holliday, Joseph (December 2011). «The Struggle for Syria in 2011». Institute for the Study of War. http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Struggle_For_Syria.pdf
  26. Slackman, Michael. Syrian Troops Open Fire on Protesters in Several Cities, New York Times (25 March 2011). Проверено 28 января 2013.http://www.nytimes.com/2011/03/26/world/middleeast/26syria.html
  27. Demonstrations erupt across Syria as unrest sweeps on , The Scotsman (18 March 2011). Праверана 12 лістапада 2011.
  28. Сирия: все началось с растоптанного платка старейшины // Вести.ру, 20 ноября 2015
  29. Jailed prominent Syrian opposition for seven and a half years (Arabic). free-syria.com. 
  30. Syrian authorities detain national identity Adnan Mustafa Abu Ammar (Arabic). free-syria.com. Проверено 12 февраля 2011. Архивировано из первоисточника 11 мая 2011. http://free-syria.com/loadarticle.php?articleid=37802
  31. Syrian Arrests Are Said to Have Snared Tens of Thousands, The New York Times (27 June 2012).Проверено 2 августа 2012.http://www.nytimes.com/2012/06/28/world/middleeast/beyond-arms-syria-uses-arrests-against-uprising.html
  32. Syrian army tanks 'moving towards Hama', BBC News (5 May 2011). Проверено 20 января 2012. http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13343540
  33. ЕС ввел санкции против Сирии
  34. Syrian tanks 'resume shelling' eastern town // «Al Jazeera English», 25 Aug 2011 http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/08/201182582619939913.html
  35. ЕС ввел против Сирии дополнительные санкции
  36. Syrian deserters seize town of Douma northeast of Damascus, scores killed http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/21/189650.html
  37. "Свободная армия Сирии" атаковала окраину Дамаска
  38. Обстановка в Сирии:власти предрекают конец войне
  39. Сирия пдтвердила,что сбила турецкий истребитель
  40. Сирия снова обстреляла турецкий самолет
  41. Сирия уничтожила пять турецких грузовиков
  42. В Дамаске второй день подрят идут тяжелые бои
  43. Сирия:в Дамаске ожесточились бои,говорит оппозиция
  44. http://www.armynow.ru/news/v-damaske-voiska-pytayutsya-vytesnit-povstantsev-iz-raiona-barzekh
  45. Сирийская армия выбила боевиков из Дамаска
  46. Сирийская армия выбила повстанцев из Дерайа
  47. Аль-Кусейр долгожданный триумф Башера Асада
  48. http://russian.news.cn/importnews/2012-07/29/c_131745508.htm
  49. Столкновения правительственных сил с боевиками идут в Алеппо http://ria.ru/arab_sy/20120811/721239294.html
  50. Под обстрелом авиабазы и эаропорты
  51. Командный центр боевиков в Алеппо уничтожен
  52. Оппозиция даёт Асаду три недели. Архівавана з першакрыніцы 24 мая 2013. Праверана 23 мая 2013.
  53. Вашингтон пригрозил увеличить поддержку сирийской оппозиции, если Башар Асад не пойдёт на сотрудничество // ТАСС
  54. Ферсович, Вадим Конфликт в Сирии: «блицкриг» Салима Идриса (руск.) . Голос России (18 чэрвеня 2013). Праверана 21 снежня 2013.
  55. Аль-Кусейр. Долгожданный триумф Башара Асада. Архівавана з першакрыніцы 6 чэрвеня 2013. Праверана 6 чэрвеня 2013.
  56. Химическая атака в Сирии: сомнения западных экспертов
  57. The Ajnad al-Sham Islamic Union. Carnegie Endowment for International Peace (4 сакавіка 2014). Праверана 17 снежня 2015.
  58. Командующий Сирийской свободной армии бежал из Сирии в Катар (руск.) . 9 Канал Израиль (12 снежня 2013). Праверана 23 снежня 2013.
  59. WSJ: Исламисты вынудили лидера прозападных сирийских повстанцев бежать из страны (руск.) . Голос Америки (12 снежня 2013). Праверана 23 снежня 2013.
  60. Инициативы России и США по урегулированию сирийского конфликта // ТАСС, 3 октября 2016 года
  61. Сводка событий в провинции Латакия за 23 марта 2014 года
  62. Сирия заявила о налете ВВС Израиля на международный аэропорт Дамаска
  63. Сирия: повстанцы обстреляли Дамаск ракетами.
  64. СМИ: сирийская армия покинула Пальмиру .
  65. СМИ: сирийская армия покинула Пальмиру .
  66. [http://www.ntv.ru/docs/SAR1.pdf Действия США и их союзников в Сирии]
  67. Павел Аптекарь. Итоги двух лет российской операции в Сирии // Ведомости, 29 сентября 2017 года
  68. Авиация ВКС РФ уничтожила четыре командных пункта ИГ в провинции Идлиб
  69. сирийская армия освободила город Эль-Тайба // 5 ноября 2015
  70. Перемирие в Сирии // РИА Новости, 26 февраля 2016
  71. Перемирие в Сирии: условия и координационный центр // РИА Новости, 26 февраля 2016
  72. 4,000 rebels leave Aleppo in 'last stages' of evacuation
  73. Военные отчитались о выполненных палубной авиацией боевых задачах в САР
  74. В Минобороны подтвердили потерю Су-33 при посадке на «Адмирал Кузнецов»
  75. Военные самолеты нашли общую цель // «Коммерсантъ», 19.01.2017
  76. Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями» // «Коммерсантъ», 29.12.2017
  77. «Варварская атака режима Асада не должна остаться безнаказанной». Дональд Трамп назвал химатаку в Идлибе «печальным днем для России» // Коммерсант.ru, 06.04.2017
  78. 78,0 78,1 Вывод в пользу Турции. В 2019 году Анкара может сыграть центральную роль в сирийском урегулировании // «Коммерсантъ» № 241 от 28.12.2018
  79. У Сирии списки не сходятся. России, Турции и Ирану не удалось согласовать состав конституционного комитета республики // Газета «Коммерсантъ» № 234 от 19.12.2018
  80. Опубликовано видео входа сирийской правительственной армии в Манбидж // Взгляд, 28 декабря 2018
  81. Российская военная полиция начала патрулировать район Сирии рядом с Турцией // Коммерсантъ, 08.01.2019
  82. ru-an
  83. Теракт в Манбидже: что известно на данный момент
  84. Стало известно о прибытии на север Сирии армянских военнослужащих
  85. СМИ: свыше 3 тыс. мирных жителей покинули последний форпост ИГ на востоке Сирии // ТАСС, 16.02.2019
  86. Свыше 1,6 млн сирийцев вернулись в свои дома из разных районов страны и зарубежья // ТАСС, 19.02.2019
  87. США сообщили о решении оставить в Сирии «миротворческий контингент» // РБК, 22.02.2019
  88. ПВО Сирии отразили авиаудар Израиля по Алеппо
  89. РАЙОН СИРИЙСКОГО БАГУЗА ФУКАНИ ПОСЛЕ ОКОНЧАНИЯ БОЕВ // news-front, 29 марта 2019
  90. Последний день халифата || Комментарии с дивана — Ютуб
  91. Удар по Сирии: ПВО отразила атаку Израиля
  92. Военный конфликт в Сирии завершился || ГЛАВНОЕ от ANNA NEWS на утро 29 апреля 2019 // Вiдэа на Yotube
  93. Сирия. ВКС России продолжает "мочить" джихадистов в Идлибе | Сводка Боевых действий — Anna news, вiдэа на Yotube
  94. [1]
  95. Путин назвал основную задачу российских военных в Сирии , Интерфакс (2015-10-11).
  96. Два года операции в Сирии: чего добилась Россия и какой ценой "Русская служба Би-би-си", 29.09.2017
  97. M. Kofman, M. Rojansky. What Kind of Victory for Russia in Syria? (англ.) // Military Review : журнал. — 2018. — March-April. — С. 6—23.
  98. Минобороны в цифрах отчиталось об основных итогах операции в Сирии // РБК, 22.08.2018
  99. США отправят в Сирию спецназовцев в качестве советников Русская служба Би-Би-Си, 30 октября 2015
  100. Кому это выходно. Дональд Трамп выводит американские войска из Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 235 от 20.12.2018
  101. «Скорее всего это решение останется на уровне декларации». Максим Юсин — о заявлении Дональда Трампа о выводе войск из Сирии // «Коммерсантъ FM» от 19.12.2018
  102. Jessica Elgot 'No alternative': Theresa May sends British jets to join airstrikes on Syria (англ.) . the Guardian (14 красавіка 2018). Праверана 16 красавіка 2018.
  103. «Не можа быць сумневаў: Сірыя выкарыстоўвала хімічная зброя» Што сказаў Дональд Трамп пра ўдары ЗША па Сірыі. Meduza (7 красавіка 2017). Праверана 7 красавіка 2017.
  104. Тэлеканал «Расія 24» паказаў кадры з авіябазы Шайрат, па якой нанеслі ўдар УС ЗША. ІТАР-ТАСС (7 красавіка 2017). Праверана 7 красавіка 2017.
  105. Што вядома пра ўдар ЗША па авіябазе ў Сірыі. ІТАР-ТАСС (7 красавіка 2017). Праверана 7 красавіка 2017.