Лівійскі крызіс

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
 
Лівійскі крызіс
Першы этап: Бенгазі (1) Трыпалі (1) Эз-Завія (1) Місурата Нафус Брэга (1) Рас-Лануф Бін-Джавад (1) Брэга (2) Адждабія Бенгазі (2) Брэга (3) Вазін Эз-Завія (2) Брэга (4) Гар’ян Эз-Завія (3) Бін-Джавад (2) Трыпалі (2) Бені-Валід (1) Сірт (1) Себха (1) Гадамес
Першая інтэрвенцыя: Харматан Эламі Світанак адысеі Мабайл Саюзны абаронца
Другі этап: Бені-Валід (2)
Трэці этап: Бенгазі (3)Аэрапорт ТрыпаліАэрапорт БенінаУбарыДэрна (1) Бенгазі (4)Сірт (2) Другая інтэрвенцыя Місурата (2)Сірт (3) Дэрна (2) Трыпалі (3) ТраганСебха (2) ✰ ✰ Трыпалі (4) ТаджураТурэцкая інтэрвенцыяУсходняя Трыпалітанія

Мірны працэс: UNSMILПалермаЛНКБерлінФПДЛ


Прычыны Рэзалюцыя 1973 НаймітыЗабойства Муамара КадафіНаступствы

Лівійскі крызіс[1][2] (араб. الأزمة الليبية‎‎) — серыя ўзброеных канфліктаў у ходзе барацьбы за палітычную ўладу ў Лівіі. Падзеі пачаліся як частка Арабскай вясны з пачатку выступленняў супраць лідара краіны Муамара Кадафі, пасля звяржэння якога разгарэлася супрацьстаянне ўнутры былой апазіцыі. Канфлікты былі шматграннымі з некалькімі бакамі, якія ваявалі з-за этнаплемянных, палітычных, ідэалагічнай і эканамічных рознагалоссяў пад моцным уплывам замежных сіл. Баявыя дзеянні прывялі да нестабільнасці па ўсёй краіне, дзясяткам тысяч ахвяр, зніжэння аб’ёму вытворчасці ў найважнейшай для Лівіі нафтавай прамысловасці. Ускосны ўрон быў панесены таксама iншымi краiнамi, пацярпелымі ад наплыву мігрантаў і тэрарыстычнай пагрозы. У перыяд крызісу Лівія фактычна перастала існаваць як дзяржава[3].

У крызісу вылучаюцца тры асобных этапа. На першым этапе (2011) ішла грамадзянская вайна паміж урадам Муамара Кадафі і сіламі лівійскай апазіцыі, што пры падтрымцы замежных інтэрвентаў завяршылася звяржэннем дзеючага рэжыму[4]. У другi этап (2012—2014) адбыўся фактычны распад краіны на шэраг самастойных дзяржаўных утварэнняў, а таксама працягваліся ваенныя сутыкненні паміж рознымі фракцыямі і групоўкамі[5]. Іх барацьба прывяла да стварэння двух лівійскіх урадаў у гарадах Трыпалі і Табрук, з чаго пачаўся трэці этап (2014—2020)[6][7]. Бакамі канфлікту і міжнароднай супольнасцю былі зроблены шматлікія спробы пакласці канец ваенным дзеянням і аб’яднаць краіну. Толькі ў 20202021 гадах атрымалася дасягнуць рэальнага перамір’я, адначасова сфармаваўшы адзіны часовы ўрад. Тым не менш, сітуацыя ў Лівіі ўсё яшчэ застаецца напружанай з-за прысутнасці замежных узброеных фарміраванняў і жадаючых працягнуць вайну.

Кантэкст[правіць | правіць зыходнік]

Гістарычныя правінцыі Лівіі: Трыпалітанія, Кірэнаіка, Фецан.

Лівія знаходзіцца ў Паўночнай Афрыцы. З поўначы яна абмываецца Міжземным морам. Большую частку тэрыторыі краіны займае нізкае плато[8]. Узбярэжжа Міжземнага мора раздзелена слаба, уздоўж яго працягваецца нізінная раўніна. Амаль ўся Лівія ляжыць у пустыні Сахара. Увесь год над яе тэрыторыяй пераважаюць трапічныя паветраныя масы. На большай частцы краіны гарачае засушлівае надвор’е з вялікімі перападамі тэмператур паміж днём і ноччу. На ўзбярэжжа зімой ветранае надвор’е, якая прыносіць дажджы[9]. Краіна мае адносна невялікую колькасць насельніцтва і яго шчыльнасць. Частка тэрыторыі наогул бязлюдна. Асноўнымі этнічнымі групамі з’яўляюцца арабы, тубу, туарэгі і берберы. Трэба адзначыць, што для насельніцтва Лівіі характэрна захаванне аж да цяперашняга часу (хоць і ў значна аслабленым выглядзе) родаплемянной арганізацыі[10].

У Лівіі вылучаюцца тры гістарычныя вобласці: Трыпалітанія, Кірэнаіка і Фецан. Паміж плямёнамі дадзеных рэгіёнаў з даўніх часоў маюцца шэраг этнічных, палітычных і эканамічных канфліктаў[11][12][13].

У 1912 годзе пасля перамогі ў Італа-турэцкай вайне рэгіёны Кірэнаіка і Трыпалітанія былі захоплены Італіяй у Асманскай імперыі. Тут утварылася каланіяльные ўладанне Італьянская Лівія, да якой у 1914 годзе быў далучаны Фецан. Падчас Другой сусветнай італьянцы вымушаны былі пакінуць сваю калонію пасля паражэння ад англа-амерыканскіх войскаў у Паўночнаафрыканскай кампаніі. У наступныя гады краіна знаходзілася пад брытанскім валадарствам[14].

У 1951 годзе Лівія атрымала незалежнасць, стаўшы каралеўствам пад кіраваннем караля Ідрыса I. У 1969 годзе манарх быў скінуты ў выніку ваеннага перавароту, узначаленага палкоўнікам Муамарам Кадафі. Ён скасаваў каралеўства, на змену якому прыйшла Лівійская Арабская Рэспубліка.

Муамар Кадафі.

На той момант краіна з’яўлялася беднай аграрнай дзяржавай з высокім узроўнем непісьменнасці, карупцыі і беднасці. Мелася значнае тэхналагічнае адставанне, асабліва ў сферы медэцыны і транспарту[15]. Новая ўлада на чале з Муамарам Кадафі ўзяла курс на сацыялізм і збліжэнне з Савецкім Саюзам, нацыяналізавала сферу нафтаздабычу, выцесніўшы адтуль замежныя кампаніі[16]. Даходы ад гандлю нафтай ўрад накіроўваў на сацыяльныя патрэбы, дзякуючы чаму ў краіне ажыццяўляліся маштабныя праграмы будаўніцтва дзяржаўнага жылля, развіцця сістэм аховы здароўя і адукацыі[17][18]. У канцы 70-х па паказчыку ВУП на душу насельніцтва па пакупніцкай здольнасці насельніцтва яна заняла першае месца[15]. Сацыяльна-эканамічная сітуацыя ў Лiвii стала значна лепшай, чым у іншых арабскіх краінах Паўночнай Афрыкі і нават у большасці дзяржавах Еўропы. Тут не было значнага сацыяльнага расслаення[19].

Пазней пачаліся і палітычныя пераўтварэнні. У маі 1973 Кадафі ўпершыню публічна выступіў з ідэямі «трэцяй сусветнай тэорыі», выкладзенай пазней у яго знакамітай «Зялёнай кнізе». Кадафі адхіліў як ідэі капіталізму з яго эксплуатацыяй чалавека чалавекам, так і савецкі варыянт сацыялізму з яго падначаленнем чалавека дзяржаве. Ён абвясціў, што асноўныя прынцыпы сацыяльнай справядлівасці выкладзены ў Каране і павінны быць адроджаны праз прамы ўдзел работнікаў у кіраванні вытворчасцю (праз народныя камітэты) і шляхам размеркавання паміж імі ўсяго створанага прадукту[20].

Увосень 1974 года Савет рэвалюцыйнага камандавання Лівіі выдаў цэлы шэраг законаў, заснаваных на шарыяце. Уводзілася суровае пакаранне за ўжыванне, увоз і вытворчасць спіртных напояў, былі ўнесены змены ў сямейнае заканадаўства. Аднак практычная рэалізацыя ідэй «трэцяй сусветнай тэорыі» натыкалася на супраціў з боку празаходней апазіцыі. У чэрвені 1975 года быў здзейснены няўдалы замах на членаў урада падчас ваеннага парада, а ў жніўні таго ж года была праведзена спроба ваеннага перавароту[21]. Тым не менш, 2 сакавіка 1977 года на надзвычайнай сесіі Усеагульнага народнага кангрэса (УНК) у горадзе Себха Лівійская Рэспубліка была ператворана ў Сацыялістычную Народную Лівійскую Арабскую Джамахірыю (пазней дададзена «Вялікая»).

У Джамахірыі традыцыйныя інстытуты ўлады адмяняліся. Паўсюдна фармаваліся народныя камітэты і народныя кангрэсы. Дзяржава падзялялася на мноства камун (абшчын), якія ўяўлялі сабой самакіравальныя міні-дзяржавы ў дзяржаве, што валодалі ўсёй паўнатой улады ў сваёй акрузе, уключаючы размеркаванне бюджэтных сродкаў. Кіраванне камунай ажыццяўлялася першасным народным кангрэсам. У народны кангрэс уваходзілі ўсе члены камуны (жыхары камуны). Кожны чалавек меў права выказаць сваю прапанову на пасяджэнні народнага камітэта, удзельнічаючы ў прыняцці рашэнняў і рэалізацыі ўлады. Кожны першасны народны кангрэс абіраў сваіх прадстаўнікоў у гарадскі народны камітэт і Усеагульны Народны Кангрэс. Народныя кангрэсы выбіралі свае выканаўчыя органы (народныя камітэты), члены якіх аўтаматычна станавіліся дэлегатамі народных кангрэсаў правінцый. Усеагульны народны кангрэс, вышэйшы заканадаўчы орган Джамахірыі, быў у праве ўносіць у свой парадак дня толькі пытанні, абмеркаваныя першаснымі народнымі кангрэсамі. УНК быў ўпаўнаважаны абіраць свой пастаянны орган — Генеральны сакратарыят, фарміраваць Вышэйшы Народны Камітэт (урад)[22][23].

У той жа час Кадафі ўчыняў палітычныя рэпрэсіі, душыў іншадумства і нават супрацоўнічаў з тэрарыстычнымі арганізацыямі. Прафесар універсітэта Джона Хопкінса і эксперт па Блізкім Усходзе Фуад Аджамі адзначаў, што ў пачатку XXI стагоддзя краіна ператварылася «у бязлітасную тыранію, а ўсе багацці дзяржавы асядалі ў кіраўніка і яго дзяцей. Раздробны гандаль быў знішчана, і многія сферы дзейнасці для лівійцаў былі забароненыя». Паступова расла незадаволенасць прыгнётам[24].

У 2010 годзе ў Тунісе пачалася рэвалюцыя, якая адзначыла пачатак Арабскай вясны, чыя ідэя заключалася ў звяржэнні дзеючых рэжымаў і пабудове дэмакратычнага грамадства на ліберальных асновах. Хутка хваляванні ахапілі іншыя арабскія дзяржавы, у тым ліку і Лівію[25].

Першы этап[правіць | правіць зыходнік]

Пачатак канфлікту[правіць | правіць зыходнік]

Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага 2011.

15 лютага 2011 года ў краiне пачаліся масавыя антыўрадавыя пратэсты. Людзі выйшлі пратэставаць супраць 42-гадовага праўлення Муамара Кадафі. Першым горадам, дзе пачалiся пратэсты, стаў Бенгазі, у якiм 500—600 чалавек выйшлі вулiчныя дэманстрацыi. Пачалiся сутычкi з паліцыяй, у выніку якіх 14 чалавек атрымалі раненні, у тым ліку 10 афіцэраў МУС. Масавыя дэманстрацыі былi арганізаваны праз Facebook[26]. На наступны дзень дэманстранты пачалi кідаць камяні ў палiцэйскix. У адказ паліцыяй былі выпушчаныя гумовыя кулі. У вынiку гэтага, 38 чалавек атрымалі раненні.

17 лютага тут пачаліся поўнамаштабныя баявыя дзеянні. Батальён спецпадраздзялення сілавых структур напярэдадні адкрыў агонь па пратэстантах, у вынiку чаго загінула 14 чалавек[27]. Пратэсты ж паступова перараслі ў рэвалюцыю, а да пратэстоўцаў далучалася ўсё большая колькасць прыхільнікаў. На працягу наступных двух дзён пратэсты з рэвалюцыйнымі лозунгамі захліснулі ўвесь горад, а пратэстоўцы захапілі тэлерадыёстанцыяй Бенгазі. На бок апазіцыянераў сталі пераходзіць нават асобныя паліцэйскія і вайсковыя падраздзяленні[28].

На гэтым фоне разрастаюцца беспарадкі ў Трыпалі[29], Эз-Завіі[30] і Місураце[31]. Апазіцыя здабыла такую моц, што ўжо 20 лютага цалкам захоплівае Бенгазі, Дэрну і шэраг іншых гарадоў на ўсходзе краіны[32]. У іншых месцах метяжы альбо былі паспяхова падушаныя (як напрыклад у Эз-Завіі[33]), альбо яшчэ доўгі час працягваліся баі (Місурата[34]).

27 лютага на надзвычайным паседжанні мясцовых народных камітэтаў было абвешчана аб стварэнні Пераходнага нацыянальнага савета (ПНС), часовы орган улады, створаны праціўнікамі Муамара Кадафі[35]. Хутка савет абвясціў сябе адзінай легітымнай уладай у Лівіі[36]. Орган складаўся з 31 члена[37][38], як грамадзянскіх, так і ваенных[36]. Старшынёй ПНС стаў Мустафа Абд-аль-Джаліль, былы міністр юстыцыі Лівійскай Джамахірыі[39]. Сваім намеснікам ён прызначыў Абдула Хафіза Гога, кіраўніком узброеных падраздзяленняў — Амара аль-Харыры, каардынатар знешніх зносін — Махмуда Джыбрыля (прэм’ер-міністр) і Аль аль-Ісаві[38].

Дзякуючы кансалідацыі сіл апазіцыі, у пачатку сакавіка ПНС змог разгарнуць паспяховае наступленне на ўсходзе краіны захапіўшы Брэгу[40], Бін-Джавад і Рас-Лануф[41]. Адначасова баявыя дзеянні ахопліваюць сугор’е Нафуса на захадзе краіны[42]. Тым не менш, пачынаючы з 6 сакавіка ініцыятыва пераходзіць да ўрадавай арміі. На ўсходзе лаялісты выбіваюць паўстанцаў з Бін-Джавада[43], Брэгі, Аджабіі, а 17 сакавіка падыходзяць да Бенгазі[44]. Паўсталыя горада Нафуса, такія як Налут, Кіклу, Зінтан і Яфран, пасля няўдалай спробы ўзяць іх адразу з-за цяжкадаступнай горнай мясцовасці і жорсткага супраціва праапазіцыйнага племя амазігaў, былі ўзятыя ў аблогу[45].

Замежная інтэрвенцыя[правіць | правіць зыходнік]

21 лютага дыпламат Ібрагім Дабашы, які перайшоў на бок апазіцыі, звярнуўся да ААН з просьбай устанавіць забарону на палёты на тэрыторыі Лівіі, каб адрэзаць сталічны Трыпалі ад паставак зброі і наймітаў, а таксама засцерагчы грамадзянскае насельніцтва ад паветраных удараў[46]. Ініцыятыва была падтрымана ЗША і краінамі Еўрапейскага Саюза. Ужо 17 сакавіка Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю дзесяццю галасамі «за» пры пяці краінах, што ўстрымаліся (Бразілія, Расія, Кітай, Індыя і Германія). Бразілія, Расія, Кітай і Індыя не падтрымлівалі ваенную аперацыю супраць суверэннай краіны, тады як ФРГ не хацела ўдзельнічаць у якой бы там ні было ваеннай аперацыі супраць Лівіі[47][48][49]. Найбольш актыўнымі ў прыняцці рэзалюцыі ў тэрміновым парадку апынуліся Францыя і Вялікабрытанія, таксама ішла падтрымка ад ЗША і Лівана[50][51]. Рашэнне аб ваеннай інтэрвенцыі ў Лівіі было заснавана на артыкуле 42 часткі 7 Статута ААН аб падтрыманні або аднаўленні міжнароднага міру і бяспекі сілавым шляхам, калі гэта немагчыма зрабіць інакш. Сёмая глава робіць акцэнт на тым, што інтэрвенцыя магчымая ў выпадкі сур’ёзнай пагрозы і для прадухіленні пагаршэння сітуацыі, дапаўняючы пункт 7 артыкула 2 часткі 1 аб неўмяшанні ва ўнутраныя справы дзяржаў[52].

Верталёт «Апач» ВПС Вялікабрытаніі на ўзлёце з HMS Ocean During, 29 ліпеня 2011.

19 сакавіка ў 16:00 па GMT 19 самалётаў ВПС Францыі вылецелі ў зону горад Бенгазі з заяўленай мэтай «абароны насельніцтва горада ад сіл Кадафі». У 16:45 і 16:59 самалёты знішчылі некалькі адзінак бронетэхнікі, пачаўшы аперацыю[53]. У той жа дзень баявыя вылеты пачалі здзяйсняць амерыканскія і брытанскiя самалёты. Абстрэл ракетамі Тамагаўк (114 штук) па сістэмах СПА таксама здзейснілі брытанскiя і амерыканскія караблі і падлодкі[54]. Удары кааліцыі былі нанесены па грамадзянскіх і ваенных аб’ектах у буйных гарадах, у тым ліку Трыпалі, Бенгазі, Сірт, Тархуна, Мамура, Зуварэ, і нафтасховішчаў ў раёне Місраты, у выніку чаго там ўспыхнулі пажары.

Актыўны замежнае ўмяшанне сур’ёзна дапамагло паўстанцкім сілам. Пад прыкрыццём авіяцыі НАТА спачатку адкінулі праціўніка ад Бенгазі[55], а далей, развіваючы наступленне, вярнулі Аджабію[56] і Брэгу[57]. У сугор’е Нафуса паўстанцы захапілі прыгранічны горад Вазін[58], вярнуўшы тым самым калідор паставак зброі з-за мяжы.

Лівійская ўрадавая армія тым часам несла каласальныя страты ад авіяналётаў і ракетных удараў замежных караблёў, практычна цалкам страціўшы СПА і авіяцыю[59][60]. Значныя былі ахвяры сярод мірнага насельніцтва, якое пакутавала ад паветраных нападаў. У асобных выпадках супраць арміі і мясцовых жыхароў выкарыстоўваліся нават бомбы з збедненым уранам[61].

Нягледзячы на ўсё гэта, Кадафі, шмат у чым за кошт дапамогі саюзнікаў, змог ажыццявіць перагрупоўку. Вырашана было аддаць перавагу ўзброеным пікапам замест класічнай бронетэхнікі, а таксама ўвесці ў тактыку некаторыя элементы партызанскай вайны, тым самым знізіўшы эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічваючы іх мабільнасць. У канцы сакавіка—пачатку красавіка армія Кадафі нават здолела перайсці ў контрнаступленне[62]. Падчас гэтага лаялісты адбілі Брэгу і атакавалі Адждабію, але на гэтым актыўная фаза баявых дзеянняў скончылася і пачалася патавая ваенна-палітычная сітуацыя, якая працягвалася да ліпеня.

Летняе наступленне[правіць | правіць зыходнік]

Летам сілы паўстанцаў і НАТА актывізуюць наступальныя дзеянні. На ўсходзе краіны яны вяртаюць пад свой кантроль Брэгу і Бін-Джавад, але на гэтым тут спыняюцца. Праціўнікі рэжыму Кадафі засяродзілі свае намаганні на паўночным захадзе Лівіі, бліжэй да сталіцы.

1 чэрвеня яны пачалі аперацыю па дэблакаванні Яфрэна шляхам захопу ўчастка паўночнай дарогі ў горад. Яфрэн быў канчаткова вызвалены ад сіл лаялістаў 6 чэрвеня. Пасля дзеянні паўстанцаў былі накіраваны на прасоўванне з Яфрэна ў бок Гар’яна, што дазволіла ім 14 чэрвеня адбіць у кадафістаў Кіклу, а таксама ўсталяваць кантроль над участкам паўднёвай дарогі з Зінтан ў Яфрэн. 28 чэрвеня паўстанцамі былі захопленыя ваенныя склады ў Эль-Каа ў пустыні на поўдзень ад Зінтана, дзе знаходзіліся танкі і БМП. 11 чэрвеня паўстанцы пачалі штурм Эз-Завіі. Мяцежнікі панеслі цяжкія страты ў 30 забітых, але працягнулі штурм горада[63]. Да вечара наступнага дня супраціў лаялістаў не аслабеў. Стала ясна, што працяг штурму горада для паўстанцаў будзе каштаваць яшчэ больш вялікімі стратамі. Камандаванне ПНС вырашыла спыніць баі ў Эз-Завіі і адступіць. Гэта стала апошняй перамогай лаялістаў ў гарах Нафуса.

13 жніўня паўстанцы атакавалі Гар’ян. Войскі паўстанцаў былі ў добрай форме, а сілы Кадафі адступалі, але, тым не менш, яны змаглі перагрупавацца і контратакаваць[64]. 14 жніўня паўстанцы заявілі, што нягледзячы на супраціў войскаў Кадафі, ім удалося захапіць 70 працэнтаў горада[65][66]. 15 жніўня паўстанцы заявілі, што ўвесь горад знаходзіцца пад іх кантролем[67][68]. 17 жніўня войскі Кадафі распачалі спробу штурму Гар’яна[69]. 18 жніўня лаялістамі былі цалкам выбітыя з горада, гэта пацвердзіў карэспандэнт Reuters. Лаялістамі адступілі на поўнач[70].

Узяцце Гар’яна дазволіла паўстанцам пачаць наступленне на поўнач (у першую чаргу на Эз-Завію). Увечары 13 жніўня з’явіліся першыя паведамленні аб тым, што перадавыя часткі ПНС ўвайшлі ў Эз-Завію. На працягу ўсёга наступнага тыдня ў горадзе ішлі баі паміж паўстанцамі і лаялістамі. 20 жніўня паўстанцы цалкам авалодалі Эз-Завіяй[71].

З паразай арміі Кадафі ў Нафусе пачалося наступленне на Трыпалі.

Падзенне і гібель Кадафі[правіць | правіць зыходнік]

Паўстанцы ў Бені-Валідзе, 10 верасня 2011.

Да канца жніўня пад кантролем урада Лівіі заставаліся толькі чатыры буйныя гарады: Бені-Валід, Сірт, Себха і Трыпалі. Штурм апошняга пачаўся 20-га жніўня. У баях актыўна ўдзельнічалі спецпадраздзяленні з Катара, ААЭ, ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі[72]. Горад да гэтага моманту практычна цалкам быў акружаны. Нягледзячы на сваю перавагу, войскі ПНС і НАТА неслі цяжкія страты[73][74], але тым не менш хутка прасоўваліся па гарадскіх кварталах. Усяго за восем дзён сталіца пала. Пасля таго былі абложаныя Бені-Валід і Сірт. Тут кадафісты аказалі яшчэ больш жорсткае супраціўленне. Сам Муамар Кадафі знаходзіўся менавіта ў Сірце. 20 кастрычніка, разумеючы, што горад вось-вось падзе, ён паспрабаваў пакінуць яго. Аднак яго канвой быў знойдзены паўстанцамі захоплены. Палонны Кадафі падвергнуўся катаванням і здзекам з боку апазіцыянераў, падчас якіх ён загінуў[75][76]. У гэты жа дзень паўстанцы канчаткова бяруць Сірт[77]. Супраціў рэшткаў прыхільнікаў Кадафі ў Бені-Валідзе працягваўся яшчэ некалькі дзён, але неўзабаве таксама быў задушаны. 23 кастрычніка Пераходны нацыянальны савет афіцыйна заявіў пра сваю перамогу ў грамадзянскай вайне.

Услед за гэтым па краіне пракаціліся масавыя рэпрэсіі супраць прыхільнікаў зрынутага рэжыму і забойства ваеннапалонных. Так, толькі ў Сірце ў ходзе распраў было забіта ад васьмісот да звыш за двух тысяч чалавек[78][79][80].

Другі этап[правіць | правіць зыходнік]

7 ліпеня 2012 года, упершыню за 40 гадоў, у краіне прайшлі выбары ва ўстаноўчую Асамблею — Усеагульны Нацыянальны кангрэс. 9 жніўня Пераходны Нацыянальны савет Лівіі афіцыйна перадаў уладу кангрэсу, старшынёй якога абралі Мухамеда аль-Макрыфа, што стаў кіраўніком дзяржавы[81]. 20 лютага 2014 года адбыліся выбары ў Канстытуцыйную асамблею Лівіі. На выбарах былі абраныя 60 членаў Асамблеі з 650 кандыдатаў, якія на працягу 120 дзён павінны падрыхтаваць праект Канстытуцыі краіны, што вызначыць асноўныя прынцыпы кіравання, сістэм органаў улады, статус плямёнаў, а таксама месца законаў шарыяту. Затым дакумент планавалася вынесці на рэферэндум[82][83].

На гэтым фоне здавалася, што краіна ўзяла курс на дэмакратычныя рэформы, аднавіўшы стабільнасць і парадак, але агульная абстаноўка ў Лівіі заставалася жаласнай. Частка прыхільнікаў забітага Муамара Кадафі працягвала супраціў, які ўзначалілі яго дзеці — дачка Айша і сын Саіф. Асобныя баявыя сутыкненні паміж новай уладай і кадафістам працягваліся[84]. У 2012 годзе сілы, верныя Кадафі ўтрымлівалі і перыядычна захоплівалі некаторыя гарады Лівіі, такія як Бені-Валід, Тархуна, Таджура, Куфра, Сірт. Супрацьстаялыя ім сілы перыядычна адбівалі гэтыя гарады назад[85].

Аднак прыхільнікі зрынутага рэжыму сталі не адзінай праблемай для ўрада былой апазіцыі. Пачаўся паступовы распад дзяржавы на некалькі тэрыторый, якія кантраляваліся рознымі варагуючымі групоўкамі і плямёнамі[86]. Канфлікты паміж імі адбываліся ўслед барацьбы за этнічныя, рэлігійныя, палітычныя, ідэалагічныя эканамічныя і рэгіянальныя інтарэсы, што раней душыліся рэжымам Кадафі. У эканамічным плане галоўнай мэтай узброенай барацьбы сталі нафтавыя радовішчы, а пазней таксама шляхі перапраўкі бежанцаў праз Міжземнае мора ў Еўропу і нават рабагандаль[87]. Тут жа ўстала пытанне аб тэрытарыяльнай цэласнасці краін. У 2012 годзе, з прычыны барацьбы за нафту паміж мясцовымі сіламі і ўрадам у Трыпалі, Кірэнаіка ледзь не выйшла са складу Лівіі. Тое ж самае адбылося ў верасні 2013 года, калі мясцовыя плямёны абвясцілі пра аўтаномію Фецана[88]. Падобнае становішча ператварыла Лівію ў прывабную арэну для памкненняў тэрарыстычных і ісламісцкіх арганізацый[89].

Такім чынам у перыяд 2011—2014 гг. у краіне вылучаюцца наступныя сілы: цэнтральны ўрад у Трыпалі, кадафісты, мясцовыя плямёны і кланы (туарэгі, берберы, тубу і іншыя), ісламісцкія арганізацыі (Ансар аль-Шарыя, Лівійскі Шчыт 1 і іншыя), самастойныя ўзброеныя фарміравання з ліку былых паўстанцаў (так званыя «брыгады» Місураты, Зінтана, Эз-Завіі і іншыя), часткі будучай Лівійскай Нацыянальнай арміі.

Трэці этап[правіць | правіць зыходнік]

Двоеўладдзе[правіць | правіць зыходнік]

14 лютага 2014 года была здзейсненая няўдалая спроба дзяржаўнага перавароту пад пачаткам генерала Халіфа Хафтара, былога набліжанага Кадафі. На думку ваеначальніка, пасля звяржэння старога рэжыму краіна пайшла па няправільнаму шляху і ён адважыўся выправіць гэта. Аднак сілам Хафтара не ўдалося займець рэальную ўладу і падтрымку насельніцтва. Тым не менш, генерал працягнуў барацьбу. 16 мая Хафтар абвясціў аб пачатку шырокамаштабнай паветранай і наземнай аперацыі падкантрольных яму частак у раёне горада Бенгазі, апісаўшы яе як «папраўку на шляху да рэвалюцыі»[90]. Ваеннае наступленне атрымала кодавую назву аперацыя «Годнасць». 18 мая аперацыя была пашырана да Трыпалі. У той жа час 25 чэрвеня прайшлі выбары ў Палату прадстаўнікоў (ППЛ), дзе прыхільнікі радыкальнага ісламу, якім і супрацьстаяў Хафтар, пацярпелі паразу. 13 ліпеня ісламісты ў адказ на сваю паразу абвясцілі аб пачатку аперацыі «Рассвет Лівіі» з мэтай захапіць аэрапорт Трыпалі. Гэта ім удалося 23 жніўня пасля сарака дзён баёў[91].

З ўсталяваннем кантролю над горадам ісламісты заявілі аб непрызнанні Палаты прадстаўнікоў і аб аднаўленні ўсеагульнага нацыянальнага кангрэса. 25 жніўня некаторыя прадстаўнікі Усеагульнага нацыянальнага кангрэса правялі пасяджэнне ў Трыпалі, абвясцілі сябе законнай уладай і абралі прэм’ер-міністрам Амара аль-Хасі, у выніку чаго ў краіне склалася двоеўладдзе[92][93][94]. Палата прадстаўнікоў пакінула захоплены Трыпалі і абгрунтавалася ў Табруке[95].

11 ліпеня 2015 года па выніках раўнда міжлівійскaга дыялогу ў Марока падпісана першае пагадненне. Аднак цырымонію праігнаравалі дэлегаты праісламіцкага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса Лівіі. Подпісы пад дакументам «аб міру і прымірэнні» паставілі эмісары ​​часовага ўрада ў Табруку, прадстаўнікі шэрагу рэгіянальных муніцыпалітэтаў, вядучых палітычных партый і арганізацый грамадзянскай супольнасці краіны. Падрыхтаваны пры пасярэдніцтве ААН выніковы тэкст змяшчаў прапановы, унесеныя УНК. Згодна з планам, прапісанаму у пагадненні, у Лівіі павінна быць сфарміраваны ўрад нацыянальнага адзінства тэрмінам на год, якое ўзначаліць прэм’ер-міністр і два яго намеснікі. Функцыі заканадаўчага органа будзе выконваць Палата прадстаўнікоў[96].

9 кастрычніка сфарміраваны ўрад нацыянальнага адзінства (УНА) Лівіі. Прэм’ер-міністрам краіны стаў Фаіз Сарадж. Акрамя таго, былі названыя імёны трох віцэ-прэм’ераў — Ахмеда Майтыга, Фатх аль-Мажбры і Мусы аль-Кані[97]. Тым не менш, баявыя дзеянні прадоўжыліся. Палата прадстаўнікоў і Лівійская нацыянальная армія (ЛНА) Халіфа Хафтара не спяшаліся прызнаваць уладу Сараджа і ўступілі з ім у ваеннае супрацьстаянне.

Барацьба з IДIЛ[правіць | правіць зыходнік]

     Пад кантролем IДIЛ на 28 чэрвеня 2015.

Сітуацыя ў Лівіі дала спрыяльную глебу для актывізацыі ісламарадыкальных тэрарыстычных арганізацый. Спярша гэта былі розныя фарміраванні, звязаныя з групоўкай «Аль-Каіда». Паступова іх выціснула арганізацыя «Ісламская дзяржава Ірака і Леванта» (IДIЛ). Дадзеная групоўка першапачаткова сама з’яўлялася часткай «Аль-Каіда», дзейнічаючы ў Іраку, але з цягам часу станавілася ўсё больш самастойнай. Яе члены лічылі сваё фарміраванне паўнацэннай дзяржавай. IДIЛ прызнала за сабой рэлігійную ўладу над усімі мусульманамі па ўсім свеце і імкнулася атрымаць палітычны кантроль над тэрыторыямі з пераважна мусульманскіх насельніцтвам[98]. У 2014—2015 гадах яна пашырыла сваю дзейнасць на Сірыю, Ліван, Емен, Афганістан, Паўночны Каўказ і краіны Еўрапейскага саюза, стаўшы на той момант самай магутнай тэрарыстычнай групоўкай свету.

Непасрэдна ў Лівіі першымі членамі групоўкі сталі былыя добраахвотнікі, якія ваявалі ў складзе ісламісцкіх атрадаў у Сірыі і Іраку. У снежні 2014 года баевікі здзейснілі напады на нафтавыя аб’екты і міжнародныя гатэлі, праводзілі масавыя расстрэлы і спрабавалі захапіць як мага больш лівійскай тэрыторыі[99]. Групоўка ўступіла ў канфлікт з абодвума ўрадамі. 14 сакавіка 2015 года байцы IДIЛ разгарнулі штурм Сірта, які на той момант быў заняты прыхільнікамі УНК[100]. Ужо 31 мая баевікі канчаткова авалодалі горадам[101]. На той момант яны таксама захапілі Бенгазі і шэраг іншых гарадоў краіны.

13 лістапада таго ж года ЗША і іх саюзнікі вырашылі падтрымаць сілы УНК ў барацьбе з баевікамі. Замежныя войскі пачалі ажыццяўляць паветраныя ўдары па пазіцыях IДIЛ, паступова вызваляючы тэрыторыю краіны[102]. Вынікам гэтага стала аперацыя па вызваленні Сірта, пачатая войскамі ўрада ў Трыпалі пры падтрымцы кааліцыі ўжо ў маі наступнага года. Лівійскія сілы былі сканцэнтраваны на сухапутнай напрамку, у той час як замежнікі ажыццяўлялі авіяцыйную падтрымку. Баевікі аказалі ўпартае супраціўленне і змаглі пратрымацца на працягу паўгады. Тым не менш, 6 снежня Сірт быў канчаткова вызвалены ад IДIЛ[103][104].

На ўсходзе краіны Палата прадстаўнікоў і ЛНА таксама вялі барацьбу з баевікамі. Прыярытэтным для іх з’яўляўся Бенгазі. Тут з 2014 года войскі генерала Халіфа Хафтара вялі бесперапынныя баі з рознымі групоўкамі, сярод якіх, акрамя IДIЛ, Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі, Ансар аш-Шарыя, Лівійскі Шчыт 1. Варта адзначыць, што яны не з’яўляліся саюзнікамі «Ісламскай дзяржавы», ваюючы як з ёй, так і з ЛНА. Да мая 2016 года армія Хафтара кантралявала па меншай меры 90% горада, уключаючы галоўны мікрараён Аль-Лаіці, Універсітэт Бенгазі і цэментны завод[105]. Нягледзячы на ​​дэкларацыю генерала Ханафа Хафтара аб «вызваленні» горада, дзясяткі баевікоў засталіся ўмацаванымі і абложанымі ў Сідзі Акрыбеш[106]. Канчатковае вызваленне горада адбылося толькі ў снежні 2017 года[107].

З падзеннем Сірта і Бенгазі ў IДIЛ застаўся толькі адзін буйны аплот — Дэрна, якую яна падзяляла з групоўкай «Саветы шуры маджахедаў Дэрна». Наступленне на горад пачалося 5 лютага 2018 года вайскоўцы Лівійская нацыянальная армія пачалі аперацыю супраць баевікоў у партовым городзе Дэрна на ўсходзе Лівіі. Пасля 5 тыдняў баёў, 19 сакавіка, ЛНА пацярпела паражэнне ў сутыкненне з джыхадзістамі. Ваенныя адступілі з пазіцый, пакінуўшы ворагу некаторую колькасць тэхнікі[108]. Наступная спроба, ажыццёўленая ў красавіку—маі стала больш удалай. Байцы ЛНА змаглі прабіцца ў гарадскую мяжу, але тут, як і ў выпадку з Сірта, баевікі арганізавалі зладжаную абарону. Егіпет[109][110], ААЭ[111] і Францыя[112] аказалі Хафтару абмежаваную ваенную падтрымку, але праціўнік даволі павольна здаваў свае пазіцыі. У чэрвені баевікі былі выцесненыя ў гістарычную частку Дэрны, дзе яны працягвалі супраціў да лютага 2019[113]. Пасля IДIЛ канчаткова аслабла, але яе прыхільнікі працягвалі ажыццяўляць асобныя акцыі[114].

Наступленне на Трыпалі[правіць | правіць зыходнік]

Становішча на паўночным захадзе краіны перад наступленнем Хафтара.      пад кантролем ЛНА і Палаты прадстаўнікоў      пад кантролем Урада нацыянальнага адзінства      пад кантролем нейтральных мясцовых сіл (горад Бені-Валід)

4 красавіка 2019 года камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй маршал Халіфа Хафтар загадаў вайскоўцам пачаць наступленне на сталіцу краіны[115]. У канцы мая паміж прыхільнікамі ўрада Сараджа і сіламі Народнага фронту вызвалення Лівіі, што выступалі за аднаўленне даваенных парадкаў, адбылося буйнае сутыкненне. Праз месяц НФВЛ падтрымаў наступленне Хафтара, хоць да гэтага «фронт» не супрацоўнічаў ні з адным бокам канфлікту, выступаючы трэцяй сілай. Пазней хафтараўцам аказала дапамогу суданскае апалчэнне RSF са складу Джанджавід. Акрамя таго, у баях пад Трыпалі на баку Хафтара меркавана ўдзельнічалі прыватныя ваенныя кампаніі з Расіі і армія ААЭ. У сваю чаргу, войскі ўрада нацыянальнага адзінства карысталіся падтрымкай ісламісцкіх сіл, звязаных з Аль-Каідай, такіх як Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі і Браты-мусульмане. Паведамлялася і аб удзеле замежных наймітаў з Туніса, Судана, Афганістана, Чада, Емена, Партугаліі, Малдовы. Вельмі значную падтрымку аказала Турцыя, якая дастаўляла зброю і боепрыпасы для трыпалітанскіх уладаў. Таксама турэцкія ваенныя перакідалі паўстанцаў з Сірыі ў Лівію. Са снежня сірыйская ўзброеная апазіцыя стала прымаць актыўны ўдзел у баявых дзеяннях. Галоўным чынам гэта байцы СНА, пратурэцкага сегмента Свабоднай сірыйскай арміі.

За паўгода аперацыі армія Хафтара прабілася да прыгарадах і паўднёвых кварталах сталіцы Айн-Зара, Сук аль-Ахад, Эр-Рамле, Калат Аль-Фурджан[116], узяла гарады Сабрат, Сурман, Эль-Аджайлат, Эс-Сабіа, Эль-Азізія, Эз-Завія[117], Бір-Алак[118], Зінтан, Гар’ян, Сідзі-Білан і іншыя[119]. У перыяд са снежня 2019 па студзень 2020 становішча спраў прыхільнікаў Сараджа яшчэ больш пагоршылася. У гэты час хафтараўцы ўзялі Сірт[120], байцы брыгады Місураты адмовіліся працягваць далейшы ўдзел у канфлікце[121], а 604-я брыгада і зусім перайшла на бок праціўніка[122]. Тады трыпальскай ўлады звярнуліся за дапамогай да Турцыі. 5 студзеня 2020 года турэцкі лідар Рэджэп Таіп Эрдаган афіцыйна абвясціў аб адпраўцы вайскоўцаў у Лівію[123].

Тым не менш, Анкара яшчэ меркавала вырашыць лівійскае пытанне з дапамогай мірных перамоваў. Таго ж меркавання прытрымлівалася і Расія, якая выступала за Хафтара. 13 студзеня ў Маскве павінна была прайсці сустрэча паміж Фаізам Сараджам і Халіфа Хафтара таксама прадстаўнікамі іншых лівійскіх сіл[124], але першы адмовіўся весці перамовы з апанентам. Нягледзячы на ​​гэта, мірная канферэнцыя з удзелам розных кіраўнікоў дзяржаў, у тым ліку і лідараў варагуючых бакоў. Чакалася, што бакі падпішуць мірны дагавор. Сарадж і прадстаўнік парламента Лівіі на ўсходзе краіны падпісалі двухбаковае пагадненне, аднак Хафтар узяў час на роздум. Замінка звязана з тым, што камандуючы ЛНА падчас перамоваў настойваў на неабходнасці бесперашкоднага ўводу сваіх падраздзяленняў у падкантрольны УНА Трыпалі, што не мелася на ўвазе праектам пагаднення. Праект прадугледжваў адмову ад усіх наступальных дзеянняў і стварэнне ваеннай камісіі для вызначэння лініі судакранання і назіранні за перамір’ем. Згодна з распрацаваным з дакументам таксама планавалася стварыць рабочыя групы па ўрэгуляванні сітуацыі ў рэгіёне[125].

Дэманстрацыя супраць фельдмаршала Хафтара ў Берліне падчас канферэнцыі па Лівіі.

19 студзеня ў Берліне прайшла канферэнцыя па Лівіі, дзе ў тым ліку прысутнічалі Хафтар і Сарадж, аднак арганізаваць прамыя перамовы паміж імі не ўдалося. Нягледзячы на ​​гэта, быў распрацаваны план урэгулявання лівійскага канфлікту. Згодна з прапанаванай рэзалюцыяй, працэс прапанавалася разбіць на шэсць «кошаў»: спыненне агню, выкананне эмбарга на зброю, палітычны працэс, рэформа сектара бяспекі, эканамічная рэформа і захаванне гуманітарных нормаў і правоў чалавека. Усім замежным удзельнікам канферэнцыі дакумент прапананаваў адмовіцца ад умяшальніцтва ў лівійскі канфлікт[126]. Падкрэслівалася, што ў выпадку, калі праект выніковага дакумента канферэнцыі будзе прыняты, то за ходам яго выканання будзе сачыць спецыяльна створаная міжнародная структура, якая будзе знаходзіцца пад эгідай ААН[127].

Аднак баявыя дзеянні працягнуліся. Актыўны ўдзел Турцыі значна паўплываў на бягучую абстаноўку, выкруціўшы сітуацыю ў карысць УНА. Найбольшыя поспехі былі дасягнуты ў красавіку—маі, калі войскі Сараджа аднавілі кантроль над мяжой з Тунісам, захапалі паветранную базу Аль-Ватыя, гарады Сабрат, Сурман і Эль-Аджайлат. Супраціў урада Трыпалі стаў больш жорсткім, а само прасоўванне атрадаў ЛНА прыпынілася. Пратурэцкія СМІ пісалі, што гэта таксама выклікана няздольнасцю нацыянальнай арміі браць сталіцу, у той час як палітолаг і ўсходазнаўца Карыне Геваргян звязвала гэта з нежаданнем Хафтара павялічваць страты сярод мірных жыхароў і разбурэння горада[128]. Так ці інакш, але па стане 4 чэрвеня трыпалітанская аперацыя хафтараўцаў канчаткова сарвалася[129].

Завяршальныя падзеі[правіць | правіць зыходнік]

Пасля сваёй перамогі ў пачатку лета 2020 года УНА пачынае наступлення ва Усходняй Трыпалітаніі. Разам з тым, у адказ на поспехі Сараджа і Эрдагана, прэзідэнт Егіпта Абдул Фатах ас-Сісі заявіў, што яго краіна можа ўварвацца ў Лівію на законных падставах, і заклікаў егіпецкую армію да поўнай баявой гатоўнасці. Ён адзначыў, што Егіпет атрымаў прамыя пагрозы ад «тэрарыстычных наймітаў і апалчэнцаў», таму любое ваеннае ўмяшанне з боку Каіра з гэтага часу легітымна[130].

Наступныя баявыя дзеянні не прывялі да поспеху таго ці іншага боку, і фронт стабілізаваўся па лініі Сірт—Джуфра, дзе фіксавалася нізкая актыўнасць абодвух армій. 21 жніўня Сарадж абвясціў аб спыненні ўсіх ваенных аперацый на тэрыторыі Лівіі. Акрамя таго, ён падтрымаў правядзенне прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў у сакавіку наступнага года на аснове канстытуцыі, якая будзе ўзгодненая ўсімі лівійцамі. Адначасова з аналагічнай заявай выступіў і спікер Палаты прадстаўнікоў Агіла Салех, які яшчэ вясной прапанаваў кожнаму з трох рэгіёнаў Лівіі выбраць сваіх прадстаўнікоў у Прэзідэнцкі савет і пачаць працэс палітычных рэформаў. Хутка ў Марока і Швейцарыі пачаліся мірныя кансультацыі[131].

Растучая незадаволенасць насельніцтва пагаршэннем сацыяльна-эканамічным становішчам і бясконцай вайной прывяла да нязначных хваляванняў і пратэстаў. Аднак ужо ў жніўні і верасні шэраг палітыкаў як у УНА, так і ў ППЛ абвясцілі аб адстаўцы. 16 верасня аб планах пакінуць сваё крэсла да канца кастрычніка заявіў нават Фаіз Сарадж. За пару тыдняў да гэтага ён зняў Фатхі Башага з пасады кіраўніка МУС УНА[131].

23 кастрычніка сумесная лівійская вайсковая камісія 5+5, якая прадстаўляла ЛНА і ПНС, дасягнула «сталага пагаднення аб спыненні агню ва ўсіх раёнах Лівіі». Дамова, якая ўступіла ў сілу неадкладна, патрабавала, каб усе замежныя баевікі пакінулі Лівію на працягу трох месяцаў, у той час як сумесныя паліцэйскія сілы будуць патруляваць спрэчныя раёны. У той жа дзень адбыўся першы камерцыйны рэйс паміж Трыпалі і Бенгазі[132].

Пасляваеннае становішча[правіць | правіць зыходнік]

У канцы 2020 і пачатку 2021 гадоў сітуацыя ў Лівіі ўсё яшчэ заставалася напружанай, хоць буйных ваенных сутыкненняў не фіксавалася.

9 снежня афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмед аль-Місмары заявіў, што «ніхто не аб’яўляў аб заканчэнні бітвы» паміж іх сіламі і Турцыяй, а спыненне агню паміж войскамі Халіфы Хафтара і фарміраваннямі УНА адбылося «ў знак павагі да намаганняў міжнароднай супольнасці, дружалюбных краін і жадання лівійцаў пакласці канец вайне». Пры гэтым аль-Місмары адзначыў, што прэзідэнт Турцыі Рэджэп Таіп Эрдаган «ніколі не пераставаў адпраўляць зброю ў Лівію». Паводле яго слоў, турэцкае судна, якое было перахоплена ваенна-марскімі сіламі ў пачатку месяца, знаходзілася ў «зоне абмежаванага доступу», а адказ МЗС Турцыі на законныя дзеянні прадстаўнікоў Хафтара ля лівійскага ўзбярэжжа ўтрымліваў «недапушчальную пыху»[133].

22 снежня турэцкі парламент падоўжыў тэрмін знаходжання вайскоўцаў у Лівіі яшчэ на 18 месяцаў, нягледзячы на абвешчанае ў кастрычніку пры пасярэдніцтве ААН спыненне агню ў Лівіі. Пагадненне прадугледжвала вывад замежных войск і наймітаў на працягу трох месяцаў[133].

У адказ, выступаючы 24 снежня на цырымоніі, прымеркаванай да 69-й гадавіны незалежнасці краіны, Хафтар адкрыта прыгразіў УНА новай вайной. Аднак гэтая заява не атрымала шырокай падтрымкі ў яго прыхільнікаў. З ліку замежных сіл, якія падтрымлівалі фельдмаршала, толькі ААЭ выступілі за новае наступленне на Трыпалі. Пры гэтым тры іншых саюзніка Хафтара, у асобе Францыі, Расіі і Егіпта, адрэагавалі на план новай вайны адмоўна. Адкрытая ваенная падтрымка ЛНА з-за мяжы паменшылася пасля правалу спробаў захопу Трыпалі. У Егіпце намецілася тэндэнцыя на наладжванне кантактаў з Трыпалі. На думку турэцкага выдання «Anadolu», новая хваля дэстабілізацыі ў Лівіі стала б падсілкоўваннем для тэрарыстаў, якія паспрабуюць замацавацца ў асобных гарадах Лівіі і тым самым ператворацца ў пагрозу для суседніх краін, што не трэба Егіпту. У Каіры таксама ўлічылі фактар перамогі Джо Байдэна на выбарах прэзідэнта ЗША 3 лістапада, бо новы амерыканскі лідар быў рэзка негатыўна настроены ў пытанні расійскага ўплыву ў рэгіёне. У самой Расіі таксама далі зразумець, што не імкнуцца да актыўнай ролі ў новай ваеннай кампаніі. Больш за тое, 30 снежня кіраўнік МЗС РФ Сяргей Лаўроў сустрэўся са сваім лівійскім калегам з боку УНА Мухамедам Сіялай[134]. Неўзабаве ў Лівіі пайшлі чуткі пра тое, што правадыры некаторых усходніх плямёнаў выступілі з прапановай замяніць Халіфа Хафтара на генерала Абдэрэзака Назіры, які займаў пасаду начальніка штаба ЛНА з самага яе заснавання ў 2014 годзе. Лічыцца, што Назіры карыстаецца падтрымкай спікера парламента Агілы Салеха, чые адносіны з Хафтарам прыкметна астудзелі ў апошні час. На думку праціўнікаў фельдмаршала, такая ракіроўка можа нават паскорыць працэс аб’яднання арміі, бо сярод многіх лівійскіх вайскоўцаў на захадзе краіны Назіры не выклікае такога непрымання, як Хафтар[135].

5 лютага дэлегаты двух супрацьлеглых бакоў абралі ў Жэневе лідараў пераходнага ўрада краіны. Гэты ўрад будзе кіраваць Лівіяй да ўсеагульных выбараў, прызначаных на снежань. Прэзідэнцкі савет узначаліў дыпламат Мухамед Юніс Манфі, які карыстаецца падтрымкай на ўсходзе краіны. Прэм’ер-міністрам на час пераходнага перыяду прызначаны ўплывовы прадпрымальнік Абдэль Хамід Мухамед Дбэйбе, які падтрымліваецца на захадзе Лівіі. Мусам аль-Кані і Абдалой аль-Лафі сталі віцэ-прэзідэнтамі. Іх сумесны спіс атрымаў 39 галасоў, на пяць больш, чым у Агілы Салех Іса і Фатхі Башагі[136].

У сакавіку ў ходзе свайго візіту ў Анкару прэм’ер Дбэйбе звярнуўся да Рэджэпа Эрдагана з заклікам вывесці з Лівіі як турэцкіх салдат, так і лаяльных туркам сірыйскіх наймітаў. Прамога адказу з абяцаннямі пайсці на такі крок Лівійскі палітык не атрымаў. Эрдаган абмежаваўся запэўненнямі ў падтрымцы новага лівійскага кіраўніцтва[135]. На той момант, паводле дадзеных ААН, у краіне знаходзіліся 20 тысяч замежных вайскоўцаў, наймітаў і добраахвотнікаў, галоўным чынам з Турцыі, Сірыі, Расіі, Ірака і іншых краін. Пад іх кантролем знаходзіліся дзесяць ваенных баз[137].

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. "Libya – Crisis response", European Union.
  2. Fadel, L. "Libya's Crisis: A Shattered Airport, Two Parliaments, Many Factions". Архівавана 26 красавіка 2015 года.
  3. Obama's Libya Debacle. How a Well-Meaning Intervention Ended in Failure // Foreign Affairs, 2015
  4. Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия» Архіўная копія ад 22 лютага 2015 на Wayback Machine
  5. Гуляй-пустыня — Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации // Лента.ру, 07.10.2013
  6. General Hafter announces coup; politicians react with scorn, order his arrest | Libya Herald
  7. Stephen, Chris Libya: western countries urge citizens to leave as civil war intensifies. The Guardian (27 ліпеня 2014). Праверана 19 жніўня 2014. Lyons, James; White, Stephen Libya civil war: Royal Navy evacuates more than 100 Britons as Embassy closes. Daily Mirror (3 жніўня 2014). Праверана 19 жніўня 2014. Porsia, Nancy Traffickers cash in on Libya's new civil war. Middle East Eye (4 жніўня 2014). Праверана 19 жніўня 2014.
  8. Ливия // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978
  9. Физико-географический атлас мира. — Москва, 1964. — 298 с.
  10. Коротаев А.В. Позднеродовые формы социальной организации в социально-экономической структуре современного ливийского общества (по материалам Киренаики) // Арабский мир: экономика, политика, идеология / Ред. Егорин, А. З., и Наумкин, В. В.. М.: Наука, 1987, с.4-8
  11. На богатом нефтью востоке Ливии объявлено о создании полуавтономного региона
  12. Самый богатый нефтью район Ливии объявил о создании автономии
  13. Ливия полураспада
  14. http://law.fsu.edu/library/collection/LimitsinSeas/IBS003.pdf
  15. 15,0 15,1 Экономика Ливийской Джамахирии : Ничего кроме статистики и фактов. // Голос Арабов
  16. История Востока: в 6 т. / гл. ред. Р. Б. Рыбаков (пред.) и др.; Ин-т востоковедения РАН. — М.: Восточная литература, 2008. Т. 6. С. 129.
  17. «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи // RT, 20 октября 2017
  18. Жизнь народа Ливии при Каддафи – только факты // За Каддафи и его народ, 18 марта 2011
  19. Бывший посол в Ливии назвал 4 вещи, которыми М. Каддафи не угодил Западу//РБК, 21.03.2011 г.
  20. Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192.
  21. Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192—193.
  22. Муаммар Каддафи. Зелёная книга. Часть первая. Решение проблемы демократии (Власть народа). Политический аспект Третьей Всемирной Теории.
  23. Мария Чунихина. Что такое Джамахирия? // Аргументы и факты, 21 февраля 2017
  24. A Thrilling Spectacle in Tripoli by Fouad Ajami (Senior Fellow and cochair, Working Group on Islamism and the International Order
  25. 10 лет назад началась «арабская весна» — самое мощное движение против авторитаризма в современной истории // Meduza, 18 декабря 2010
  26. Libyan Islamists seize arms, take hostages , Sydney Morning Herald (21 February 2011). Праверана 8 студзеня 2012.
  27. Two policemen hanged in Libya protests. News.xinhuanet.com (19 лютага 2011). Архівавана з першакрыніцы 30 жніўня 2012. Праверана 24 лютага 2011.
  28. Libya, Bahrain (and Beyond) LiveBlog: Confrontations
  29. Gaddafi Solidifies Control in West, Will Turn East Next. Homeland Security News Wire (24 лютага 2011).
  30. Gaddafi Loaylists Recapture Libya's Zawiyah (4 March 2011). Праверана 4 сакавіка 2011.
  31. Aljazeera: Security forces driven out of Misurata//Aljazeera,27 February 2011
  32. Libya — 130 soldiers executed
  33. Libya Unrest: Entering Zawiya , BBC News (11 March 2011). Праверана 11 сакавіка 2011.
  34. Misrata becomes Libya's Stalingrad
  35. Ствараны ў Бенгазі ўрад будзе працаваць тры месяца , РИА Новости (27.02.2011).
  36. 36,0 36,1 Нацсавет Лівіі абвясціў сябе адзіным прадстаўніком краіны , РИА Новости (05.03.2011).
  37. Катар прызнаў Нацыянальны пераходны савет Лівіі легітымнай уладай , РИА Новости (28.03.2011).
  38. 38,0 38,1 The Interim Transitional National Council of the Libyan Republic: Council members
  39. Экс-міністр юстыцыі Лівіі пачаў фарміраванне часовага ўрада , РИА Новости (27.02.2011).
  40. Schemm, Paul. Libya Rebels Rout Gaddafi Forces In Fierce Battle For Oil Port , The Huffington Post (2011-03-02). Праверана 3 сакавіка 2011.
  41. Libya: Gaddafi forces push rebels from Ras Lanuf , BBC News (10 March 2011). Праверана 19 сакавіка 2011.
  42. Войска Каддафи начали штурм города Зинтан//Фонтанка.ru,16.03.2011 г.
  43. Войска Каддафи отбили у повстанцев город Бин-Джавад. Утро.ру (7 сакавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 22 лістапада 2012.
  44. Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази//Lenta.ru,17.03.2011 г.
  45. Битва за нагорье Нафуса
  46. На улицах Триполи - настоящая война. Праверана 30 чэрвеня 2018.
  47. U.N. authorises no-fly zone over Libya , Al Jazeera (2011-03-17). Праверана 17 сакавіка 2011.
  48. Mark Mardell. Libya: U.N. backs action against Colonel Gaddafi , BBC News (2011-03-17). Праверана 17 сакавіка 2011.
  49. U.N. Security Council approves no-fly zone over Libya. CNN (17 сакавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 26 ліпеня 2012. Праверана 17 сакавіка 2011.
  50. UK prepares for Libya no-fly zone (en-GB), BBC News (2011-03-18). Праверана 30 чэрвеня 2018.
  51. Sly, William Branigin, Liz. Obama demands pull-back of Libyan troops; Tripoli declares cease-fire (en-US), Washington Post (2011-03-18). Праверана 30 чэрвеня 2018.
  52. Устав ООН
  53. ВВС Франции нанесли первый удар по ливийской военной технике (руск.) , РИА Новости (20110319T1958+0300Z). Праверана 30 чэрвеня 2018.
  54. Британская подлодка выпускает ракеты "Томагавк" по ливийским системам ПВО - Минобороны (руск.) , РИА Новости (20110320T0130+0300Z). Праверана 30 чэрвеня 2018.
  55. Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya - March 20, 2011
  56. Libya rebels recapture Ajdabiya , BBC News (2011-03-26).
  57. Libyan rebels facing tough fight for Sirte , Al Jazeera (26 March 2011). Праверана 10 студзеня 2012.
  58. Libya Live Blog - April 22 (англ.) . Aljazeera.net (21 красавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 22 красавіка 2011. Праверана 5 снежня 2018.
  59. NATO — NATO and Libya: Operational Media Update, 25-Oct.-2011
  60. NATO: Gadhafi forces caught mining Misrata port — USATODAY.com
  61. Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города
  62. На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны — Комсомольская правда, 6 апреля 2011
  63. Fighting in Zawiyah shuts Libya coast road-resident , Reuters Africa (11 June 2011). Праверана 15 чэрвеня 2011.
  64. Gaddafi defiant as rebels claim gains in west — Africa — Al Jazeera English
  65. Al Jazeera Libya Live Blog
  66. Reuters. Libyan rebels say they attack town south of Tripoli
  67. Qaddafi Defiant As Libyan Rebels Enter Key Towns Near Tripoli
  68. Gaddafi defiant, rebels put capital under siege
  69. Refugees Flee Libya Oil City as Qaddafi Forces Dig In
  70. Libyan rebels seize refinery, eye Tripoli
  71. Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan // Youtube
  72. Інтэрфакс: Сцяг паўстанцаў над рэзідэнцыяй Кадафі
  73. BBC News - Scenes of joy as Libya rebels enter central Tripoli
  74. Libya — Aug 24, 2011 — 02:00 | Al Jazeera Blogs
  75. Тело Каддафи выставили на всеобщее обозрение в супермаркете. К нему очередь
  76. Death of a Dictator Human Rights Watch 2012(англ.) 
  77. Хроника гражданской войны в Ливии 2011 года
  78. PressTV: More bodies found in Libya’s Sirte
  79. Fox News Report: Bodies of 267 Qaddafi Supporters Found in His Libyan Hometown
  80. Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters
  81. Власть в Ливии перешла парламенту
  82. HNEC announces preliminary results for 39 Constitutional Committee seats , Libya Herald (26 February 2014). Праверана 26 лютага 2014.
  83. HNEC announces results for Constitutional Committee elections , Libya Herald (2 March 2014). Праверана 3 сакавіка 2014.
  84. Qaddafi Loyalists Seize Bani Walid. Israelnationalnews.com (2012-01-24). Retrieved on 2012-09-30.
  85. Пророчество Полковника // Лента.ру, 10.09.2014
  86. Анастасия Иванова. «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи // RT, 20 октября 2017
  87. Анархия, нефть и работорговля: что происходит в Ливии после свержения Каддафи (ФОТО)
  88. Ливийская область Феццан провозгласила автономию // Lenta.ru, 27 сентября 2013
  89. Андрей Ляхов. Полковника никто не помнит: как живёт Ливия без Муаммара Каддафи // Forbes, 20 декабря 2016
  90. General Hafter announces coup; politicians react with scorn, order his arrest | Libya Herald
  91. Chris Stephen and Anne Penketh. Libyan capital under Islamist control after Tripoli airport seized , The Guardian (2014-08-24). Праверана 24 студзеня 2015.
  92. Libya’s interim government resigns. Al Arabiya (29 жніўня 2014). Праверана 29 жніўня 2014.
  93. Libya interim govt. resigns to allow new cabinet formation. PressTV (29 жніўня 2014). Праверана 29 жніўня 2014.
  94. Libya’s ex-parliament reconvenes, appoints Omar al-Hasi as PM
  95. Chris Stephen. Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry , The Guardian (2014-09-09). Праверана 24 верасня 2014.
  96. СМИ: стороны конфликта в Ливии достигли соглашения, документ будет подписан в течение дня
  97. Главой правительства Ливии стал Фаиз Сарадж, назначены трое вице-премьеров
  98. Isis rebels declare 'Islamic state' in Iraq and Syria. BBC News
  99. Islamic State Gained Strength in Libya by Co-Opting Local Jihadists , The Wall Street Journal (17 February 2015). Праверана 13 сакавіка 2015. (патрэбна падпіска)(требуется подписка)
  100. AFP Libye - Libye : combats entre jihadistes de l'État islamique et miliciens à Syrte - Jeuneafrique.com - le premier site d'information et d'actualité sur l'Afrique. JEUNEAFRIQUE.COM (15 сакавіка 2015). Праверана 22 сакавіка 2015.
  101. Western Officials Alarmed as ISIS Expands Territory in Libya
  102. Martin Pengelly. Islamic State leader in Libya 'killed in US airstrike' , The Guardian (14 November 2015). Праверана 14 лістапада 2015.
  103. After the liberation of Sirte: What’s next for Libya?
  104. AP Explains: What next after the downfall of IS in Sirte?
  105. Libya's eastern army makes further advances around Benghazi. Reuters (18 красавіка 2016). Праверана 18 красавіка 2016.
  106. Asharq Al-Awsat Tours Extremist Dens in Libya: The Story of Sidi Khreibish , Asharq al-Awsat .
  107. Libya: Haftar Forces Deny Extremists Fled to Derna , Asharq al-Awsat .
  108. http://www.dahab.pro/_liviya_
  109. Egyptian warplanes conduct airstrikes on Libya's Derna (en-GB).
  110. Video: Egyptian soldiers fighting in Derna alongside Haftar’s armed groups
  111. UAE drone air attacks Derna in east Libya. Праверана 9 чэрвеня 2018.
  112. Longeray, Pierre French Special Forces and Spies Might Be Secretly Fighting the Islamic State in Libya | VICE News. News.vice.com (24 лютага 2016). Праверана 9 чэрвеня 2018.
  113. Haftar's forces say seized Libya's Derna as they mutilate opponents' dead bodies | The Libya Observer (англ.) .
  114. Армию Хафтара на юге Ливии атаковали боевики ИГ
  115. Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи // Лента. Ру, 4 апреля 2019
  116. СМИ: ливийская армия отбила у сил Сараджа один из южных пригородов Триполи, «Аль-Арабия»: Войска маршала Хафтара отступили под Триполи, Observer, The Libya Heavy clashes in Ain Zara district, south of #Tripoli, between #Libya Army units and armed groups of warlord Khalifa Haftarpic.twitter.com/OFJJKRmxj7 (англ.)  (15 красавіка 2019)., Армия Хафтара отразила танковую атаку ПНС на юге Триполи
  117. Три российских наёмника погибли при авиаударах в Ливии
  118. Ливиец рассказал о сражении турецких и чадских бойцов с ЛНА
  119. Відэа
  120. https://www.bbc.com/news/world-africa-51011039
  121. СМИ: в Ливии часть защитников Триполи прекратила борьбу с армией Хафтара
  122. Sirte falls to Haftar's forces, thanks to a Madkhali brigade from the inside | The Libya Observer (англ.) .
  123. Президент Турции сообщил об отправке военных в Ливию // Радио Sputnik, 5 января 2020
  124. В МИД подтвердили встречу Хафтара и Сарраджа в Москве
  125. Подписать мирное соглашение по Ливии в Москве не удалось
  126. Участники конференции по Ливии согласовали текст итогового документа // Информационно-аналитический центр "МедиаНьюс", 19 января 2020
  127. В Берлине приняли окончательную версию резолюции саммита по Ливии – СМИ // ИА REGNUM, 19 января 2020
  128. "Благородный жест". Почему Хафтар отводит армию от Триполи // Radio Sputnik, 20 мая 2020
  129. The War for Tripoli Is Over, But New Battles Loom
  130. Египет вторгся в Ливию
  131. 131,0 131,1 Саррадж объявил об уходе с поста главы Правительства национального согласия Ливии
  132. Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva (2020-10-23). Праверана 23 кастрычніка 2020.
  133. 133,0 133,1 Хафтар будет бить Турцию в Ливии: «Пока ваш сапог оскверняет нашу землю» // Eadaily, 25 декабря 2020
  134. Идею Хафтара о новой войне в Ливии поддерживают лишь в ОАЭ // Anadolu, 6 января 2021
  135. 135,0 135,1 Равиль Мустафин. ЛИВИЮ ОБЪЕДИНИЛИ УЖЕ НА 80 ПРОЦЕНТОВ // Новая газета, 31 марта 2021
  136. Sami Zaptia BREAKING: New unified Libyan government selected by LPDF in Geneva. Libya Herald (5 лютага 2021). Праверана 5 лютага 2021.
  137. «Иностранные боевики находятся в Ливии для защиты своих, а не ваших интересов», предупредила представительница ООН стороны ливийского конфликта // Новости ООН, 2 декабря 2020

Спасылкi[правіць | правіць зыходнік]