Горад Брэст

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Брэст
Brest Trade center.jpg
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Каардынаты Каардынаты: 52°06′00″ пн. ш. 23°41′00″ у. д. / 52.1° пн. ш. 23.683333° у. д. (G) (O) (Я)52°06′00″ пн. ш. 23°41′00″ у. д. / 52.1° пн. ш. 23.683333° у. д. (G) (O) (Я)
Краіна
Вобласць
Раён
Старшыня гарвыканкама
Аляксандр Палышэнкаў
Плошча
145,26[1] км²
НУМ
280,4 м
Насельніцтва
309 764[2] чалавек (2009)
Шчыльнасць
2 390 чал./км²
Нацыянальны склад
беларусы — 82,13 %,
рускія — 10,67 %,
украінцы — 4,16 %,
іншыя — 3,04 %[2]
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 162
Паштовы індэкс
224000
Аўтамабільны код
1
Афіцыйны сайт
http://city.brest.by/  (руск.) 
Брэст (Беларусь)
Брэст
Брэст
Брэст (Брэсцкая вобласць)
Брэст
Брэст

Брэст (афіц. транс.: Brest; сустракаюцца таксама неафіцыйныя назвы Бярэ́сце і Бе́расце) — горад у Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Брэсцкай вобласці і Брэсцкага раёна, на рацэ Заходні Буг пры ўпадзенні ў яго Мухаўца. За 349 км ад Мінска. Вузел аўтамабільных дарог і чыгунак у напрамку на Баранавічы, Лунінец, Ковель, Беласток, Варшаву. Порт на Дняпроўска-Бугскім канале. Аэрапорт. На тэрыторыі горада 3 памежных пункты пропуску праз дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь. Колькасць жыхароў — 309,7 тыс. чалавек (2009).

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Упершыню згадваецца пад назваю Бе́рестье[3] (бел.: Бярэ́сце або Бе́расце), Бересть, у ням. летапісах Брэйзіка[4]. Па аднаму з тлумачэнняў, назву Брэст горад атрымаў праз спецыфіку польскай мовы — польскі варыянт назвы запісваўся як Brześć, перанесены ў рускую мову (19 ст.) як Брест, потым у беларускую як Брэст. Таксама ўжывалася назва Брэст-Літоўск. У 1921 годзе горад атрымаў новую назву — Брэст-над-Бугам, якая праіснавала да 1939 года.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Археалагічныя даследаванні горада паказалі, што як пагранічная крэпасць і апорны пункт славянскай каланізацыі ён быў заснаваны ў канцы Χ ст.[5].

У адносінах дакладнасці першай даты згадвання думкі гісторыкаў разыходзяцца. Дакладна вядома, што звязана першае ўпамінанне з падзеямі 1015—1019, калі тураўскі князь Святаполк Уладзіміравіч вёў барацьбу за кіеўскі пасад з наўгародскім Яраславам Уладзіміравічам.

П. Лысенка і інш. больш надзейнай крыніцай лічаць «Аповесці мінулых гадоў» і складзеныя на яе аснове пазнейшыя зборы, дзе аб паходзе 1017 у Пабужжа нічога не сказана[6]. У гэтых дакументах горад упершыню названы пад 1019.

Другая група даследчыкаў — М. Карамзін, С. Салаўёў, Г. Лаўмянскі, Г. Штыхаў і інш. давяраюць сказанаму ў першым спісе Наўгародскага летапісу:

" в лето 6525 (1017) Ярослав иде к Берестью "

[7].

Гарадзішча старажытнага Бярэсця знаходзілася на невялікім мысе, які ўтварыўся пры зліцці Мухаўца з Заходнім Бугам.

Наступнае згадванне Бярэсця ў летапісе звязана з барацьбой Ізяслава Яраславіча з яго братамі Святаполкам і Усеваладам за кіеўскі стол. У «Павучанні» Уладзіміра Манамаха ідзе гаворка пра яго паход на горад па даручэнню праціўнікаў Ізяслава. П. Лысенка лічыць, што ён адбыўся ў 1073, пасля таго як апальны тураўскі князь быў выгнаны з Кіева і ўцёк да польскага караля Баляслава II Смелага[8].

У 11—13 ст. належаў тураўскім, кіеўскім і ўладзіміра-валынскім князям. У XIV—XVI стагоддзях Брэст — гандлёвы і рамесны цэнтр, адзін з буйнейшых у Вялікім Княстве Літоўскім. У ім пражывала тады ад 2000 да 5000 чалавек. У 1379 годзе на яго напалі рыцары Тэўтонскага ордэна. Захапіць замак ім не ўдалося, але сам горад быў разгромлены і спалены. У 1390 годзе Брэст першы з беларускіх гарадоў атрымаў самакіраванне на аснове магдэбургскага права. Па загадзе вялікага князя Ягайлы Брэсту таксама перадавалася 1500 га ворнай зямлі, уключаючы вёску Казловічы. Менавіта тут, у старажытным Брэсце, у снежні 1409 года прайшла тайная сустрэча польскага караля Ягайлы і вялікага князя літоўскага Вітаўта, на якой яны распрацавалі план бітвы з крыжакамі. 15 ліпеня 1410 года ў пераможнай Грунвальдскай бітве змагалася і Брэсцкая харугва.

З 1413 цэнтр эканоміі, прывілеем аднесены да галоўных гарадоў ВКЛ. У 1500 разрабаваны крымскімі татарамі. З 1520 цэнтр Берасцейскага павета, з 1566 — цэнтр ваяводства.

У 1554 годзе згодна з прывілеем Жыгімонта II Аўгуста Брэсту дазволена карыстацца гербавай пячаткай. У 1553 годзе брэсцкі староста Мікалай Радзівіл Чорны заснаваў тут першую ў Беларусі друкарню і праз 10 гадоў выдаў унікальную Брэсцкую біблію. Ён жа заснаваў у Брэсцкім замку першы на тэрыторыі ВКЛ кальвінісцкі збор. У канцы XVI стагоддзя ўзнікла праваслаўная школа, у якой адным з першых настаўнікаў быў асветнік Лаўрэнцій Зізаній.

У 1596 у гарадзе ў Мікалаеўскай царкве была падпісаная Берасцейская унія, паводле якой планавалася аб'яднанне каталіцкай і праваслаўнай царквы на тэрыторыі Рэчы Паспалітай.

У часы паўстання Багдана Хмяльніцкага (1648-54) і руска-польскай вайны (1654-67) Брэст не раз станавіўся арэнай баявых дзеянняў. У 1649 годзе горад, які аказаўся пад уладай паўстанцаў, чарговы раз быў разбураны, загінулі тады больш як 2 тыс. з 10 тыс. жыхароў. У наступныя гады захоплены то шведскімі, то расійскімі, то польскімі войскамі Брэст неаднаразова гарэў. Але яго зноў аднаўлялі. У час гэтых крывавых падзей адзін з зацятых праціўнікаў уніяцтва і абаронца праваслаўя ігумен Брэсцкага манастыра Афанасій Філіповіч быў абвінавачаны ў дапамозе паўстанцам і пакараны смерцю ў верасні 1648 года паблізу вёскі Гершоны. Пазней праваслаўная царква прылічыла яго да ліку святых. Мошчы яго знаходзяцца ў Свята-Мікалаеўскай брацкай царкве ў Брэсце. Цэнтр горада канчаткова сфарміраваўся да другой палавіны XVII стагоддзя на востраве, дзе цяпер знаходзіцца цытадэль Брэсцкай крэпасці.

З 1795 у складзе Расійскай імперыі, з 1796 — павятовы цэнтр. З 1799 Брэст-Літоўск павятовы горад, уваходзіў у Літоўскую, з 1801 у Гродзенскую губерніі. У пачатку XIX стагоддзя ён часта цярпеў ад пажараў. Дасталося яму і ў час вайны 1812 года.

У 1835 годзе па загадзе рускага цара Мікалая I на месцы старажытнага горада пачалі будаваць Брэсцкую крэпасць, пры гэтым стары Брэст быў амаль цалкам разбураны, горад быў збудаваны нанова на новым месцы. гарадская забудова была перанесена на 2 км на ўсход, на тэрыторыю былых Валынскага і Кобрынскага прадмесцяў. 26 красавіка 1842 года адбылося ўрачыстае адкрыццё крэпасці.

У другой палавіне XIX стагоддзя Брэст інтэнсіўна забудоўваўся, узводзіліся першыя фабрыкі і шмат новых каменных будынкаў. У значнай ступені росту горада садзейнічала будаўніцтва чыгунак. У 1869 годзе здадзена ў эксплуатацыю дарога Брэст — Варшава, у 1871 годзе — Масква — Брэст, у 1873 годзе — Брэст — Кіеў, у 1886 годзе — Брэст — Гомель. У 1886 годзе быў пабудаваны будынак чыгуначнага вакзала (цяпер помнік архітэктуры).

У гады Першай сусветнай вайны Брэст-Літоўск быў акупіраваны германскімі войскамі. З 9 (22) снежня 1917 па 3 верасня 1918 ў Брэсце праходзілі мірныя перамовы паміж Савецкай Расіяй і Германіяй, у выніку чаго быў падпісаны Брэст-Літоўскі мір. У 1919 Брэст заняты польскімі войскамі. З 1921 у складзе Польшчы. 22.9.1939 Брэст-над-Бугам быў перададзены Вермахтам камандаванню Чырвонай Арміі, увайшоў у склад БССР пры падзеле Польшчы паводле пакту Молатава-Рыбентропа. У Вялікую Айчынную вайну Брэсцкая крэпасць уславілася 28-дзённай абаронай (з 22.6 да канца ліпеня). 8.5.1965 Брэсцкая крэпасць узнагароджана званнем крэпасць-герой, з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка». Горад быў вызвалены 28 ліпеня 1944 года ў ходзе Люблін-Брэсцкай наступальнай аперацыі войскамі 1-га Беларускага фронту.

У час Вялікай Айчыннай вайны Брэст быў поўнасцю разбураны. Горад адбудоўваўся ў адпаведнасці з зацверджаным у 1948 годзе генеральным планам. Тэрыторыя горада вырасла за кошт навакольных вёсак: Адамкова і Рэчыца. Асноўнай магістраллю стала вуліца Маскоўская, якая ішла ад крэпасці праз увесь горад на ўсход.

У 1960-я гады быў створаны Усходні прамысловы вузел, пабудаваны электрамеханічны і электралямпавы заводы, завод газавай апаратуры, панчошны камбінат, абласная друкарня, камбінат будаўнічых матэрыялаў. Хуткімі тэмпамі сталі ўзводзіцца цэлыя жылыя масівы. У хуткім часе Брэст упершыню «перамахнуў» цераз Мухавец. Пачалі актыўна забудоўвацца былыя вёскі Вулька і Кавалёва на левым беразе ракі. У цэнтральнай частцы горада былі ўзведзены кінатэатр «Беларусь», гасцініца «Інтурыст». У гэты час адкрыты інжынерна-будаўнічы інстытут (цяпер Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт).

Пасля зацвярджэння ў 1975 годзе новага генеральнага плана пачалося асваенне пойменных тэрыторый Паўднёвага жылога раёна, атрымаў развіццё горад і на паўночным напрамку. З 1976 года ў Брэсце дзейнічае аэрапорт, у 1981 годзе пушчаны першы брэсцкі тралейбус.

Сучасны Брэст — буйны адміністрацыйны, індустрыяльны, транспартны і культурны цэнтр.

Геаграфія і экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Клімат[правіць | правіць зыходнік]

Метэаназіранні ў Брэсце вядуцца з 1834 года[9]. Клімат у раёне горада — умерана кантынентальны[9]. З-за ўплыву марскіх паветраных мас характэрна мяккая зіма і ўмерана цёплае лета. Цыклоны, якія з'яўляюцца прычынай гэтага, перамяшчаюцца з Атлантычнага акіяна з захаду на ўсход. Сярэдняя тэмпература студзеня −2,6 °C, ліпеня +19,3 °C. Гадавая колькасць ападкаў 609 мм. Сярэднегадавая тэмпература паветра ў Брэсце складае +8,2 °C, сярэднегадавая хуткасць ветру — 2,6 м/с, сярэднегадавая вільготнасць паветра — 76 %. Вегетацыйны перыяд доўжыцца 214 сутак[10].

У годзе ў сярэднім 160 дзён ідзе дождж, 68 дзён — снег. Туманы назіраюцца на працягу 33 дзён, навальніцы — 27 дзён[11].

Клімат Брэста (норма 1981-2010)
Паказчык Сту Лют Сак Кра Май Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сне Год
Абсалютны максімум, °C 11,6 17,2 22,6 30,7 32,1 33,0 36,6 35,6 31,5 26,4 19,0 14,5 36,6
Сярэдні максімум, °C −0,1 1,2 6,3 14,0 20,1 22,6 24,9 24,2 18,4 12,5 5,4 0,9 12,5
Сярэдняя тэмпература, °C −2,6 −1,9 2,2 8,7 14,5 17,1 19,3 18,5 13,3 8,3 2,7 −1,3 8,2
Сярэдні мінімум, °C −4,9 −4,5 −1,2 3,8 9,0 12,0 14,2 13,3 9,1 4,8 0,4 −3,5 4,4
Абсалютны мінімум, °C −35,5 −28,1 −22,6 −6,2 −4,2 2,1 5,8 1,3 −2,8 −9,9 −19,2 −25,1 −35,5
Норма ападкаў, мм 34 33 33 37 63 68 74 72 56 37 42 41 590
Крыніца: Надвор'е і клімат
Клімат Брэста за перыяд 2001 - 2011 гг
Паказчык Сту Лют Сак Кра Май Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сне Год
Абсалютны максімум, °C 11,4 14,4 19,4 26,5 31,6 32,0 35,0 35,5 31,5 24,4 19,0 12,3 35,5
Сярэдні максімум, °C −0,8 0,5 6,4 14,4 19,8 22,7 26,0 24,5 19,3 12,2 6,2 0,4 12,6
Сярэдняя тэмпература, °C −2,7 −1,9 2,7 9,3 14,6 17,5 20,8 19,3 14,2 8,6 4,0 −1,2 8,8
Сярэдні мінімум, °C −4,6 −4,3 −1 4,2 9,4 12,3 15,5 14,1 9,2 5,0 1,8 −2,9 4,9
Абсалютны мінімум, °C −26,1 −22 −14,9 −4,8 −1,2 4,0 8,8 4,9 −2 −5,8 −14,2 −22,2 −26,1
Норма ападкаў, мм 42 38 31 29 76 62 83 77 48 41 41 42 609
Крыніца: www.weatheronline.co.uk экстрэмумы і ападкі з Кліматычнага манітора

Экалагічнае становішча[правіць | правіць зыходнік]

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

  • 2004 — 298,3 тыс. чал.
  • 2006 — 301,4 тыс. чал.
  • 2007 — 313,0 тыс. чал.
  • 2009 — 309,7 тыс. чал.

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Падзеляецца на 2 раёны — Ленінскі і Маскоўскі.

Мікрараёны: Адамкова, Бярозаўка, Вулька-Падгорская, Вычулкі, Граеўка, Дуброўка, Новыя Задворцы, Старыя Задворцы, Кіеўка, Кавалёва, Кацін Бор, Лысая Гара, Паўднёвы, Плоска, Пугачова, Рэчыца, Трышын, Усход.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Брэст — буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прамысловы патэнцыял горада пераважна арыентаваны на выпуск спажывецкіх тавараў. Звыш 50 прадпрыемстваў электратэхнічнай, электроннай, металаапрацоўчай, хімічнай, лёгкай, харчовпй, будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. У Брэсце працуюць электрамеханічны і электралямпавы заводы, завод газавага абсталявання «Брэстгазаапарат», прадпрыемства «Цветатрон» па вытворчасці мікраэлектронікі, Брэсцкі электратэхнічны завод. Высокая ўдзельная вага прыпадае на харчовую прамысловасць. Сярод буйных харчовых прадпрыемстваў — ААТ «Савушкін прадукт», ААТ «Брэсцкае піва», ААТ «Брэсцкі мясакамбінат», СП «Санта Брэмар» і іншыя.

Брэст — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы «Беларусь», «Брэст-Інтурыст», «Буг», «Веста», «Усход», «Дружба», «Інтурыст», «Мара», «Моладзевая», «Старт», «Будаўнік», «Юнацтва» і інш. У межах горада находзяцца 4 ведамасных санаторыя-прафілакторыя, у т.ч. РУП «Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі».

Транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Брэсцкі чыгуначны вакзал

Брэст з'яўляецца адным з найважнейшых транспартных вузлоў Беларусі.

У 1981 годзе ў Брэсце з'явіліся першыя тралейбусы, на сённяшні дзень колькасць тралейбусных маршрутаў горада дасягнула дзевяці[12].

У 12 кіламетрах у паўночна-усходнім напрамку ад Брэста знаходзіцца Аэрапорт Брэст (міжнародны код — BQT), які быў уведзены ў эксплуатацыю ў 1976 годзе. У 1986 годзе Брэсцкаму аэрапорту нададзены статус міжнароднага, магчымая колькасць пасажыраў складае 400 чалавек за гадзіну.

Брэсцкі рачны порт.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Музеі, тэатры, бібліятэкі[правіць | правіць зыходнік]

Мемарыяльны комплекс Брэсцкая крэпасць-герой з музеем Брэсцкай крэпасці-героя (Пабудова мемарыялу ажыццяўлялася пад кіраўніцтвам народнага архітэктара СССР У. А. Караля, урачыстае адкрыццё адбылося 25.9.1971), Брэсцкі абласны краязнаўчы музей з філіялам — археалагічным музеем «Бярэсце», Брэсцкі чыгуначны музей, Музей гісторыі горада Брэста, Брэсцкі музей «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці», музей прыроды, музей авіацыі і касманаўтыкі (у мікрараёне Усход)

У Брэсце дзейнічае Брэсцкі тэатр драмы, Брэсцкі абласны тэатр лялек, Брэсцкая абласная філармонія, кінатэатр «Беларусь» і інш. У рэпертуары Брэсцкага лялечнага тэатра сёння каля 30 дзіцячых і сямейных спектакляў. Праводзяцца фестывалі: міжнародны класічнай музыкі «Студзеньскія музычныя вечары», «Беларуская музычная восень», гарадскія «Залатая восень», «Брэсцкі баль», міжнародны тэатральны фестываль «Белая вежа» і фестываль беларускага нацыянальнага кіно.

Працуе Брэсцкая абласная бібліятэка імя М.Горкага.

Штогод у Брэсце праводзіцца амаль 2 тыс. мерапрыемстваў, у тым ліку міжнародныя і рэспубліканскія. У горадзе працуюць два прафесійныя тэатры, філармонія, 12 дамоў культуры, 85 бібліятэк. У 2014 годзе Брэст атрымаў статус «Горад, дружалюбны дзецям». У 2015 годзе Брэст стаў культурнай сталіцай Беларусі

Сродкі масавай інфармацыі[правіць | правіць зыходнік]

Газеты[правіць | правіць зыходнік]

Радыё[правіць | правіць зыходнік]

Тэлебачанне[правіць | правіць зыходнік]

  • Брэсцкая тэлерадыёкампанія (ТРК-Брэст)
  • «ТВ-Буг» (камерцыйны канал)

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

32 агульнаадукацыйныя школы, 6 гімназій, 2 ліцэя.

Вышэйшыя навучальныя ўстановы:

Прафесійна-тэхнічныя вучэбныя ўстановы:

  • Брэсцкае дзяржаўнае ПТВ № 65 будаўнікоў
  • Брэсцкае дзяржаўнае ПТВ № 27 чыгуначнага транспарту
  • Музычны каледж
  • Медыцынскі каледж

У адукацыйных установах горада працуе 18 музеяў розных профіляў: гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя, ваеннай славы, мемарыяльныя, у тым ліку музей Баявой Славы гімназіі № 1, музей «Хлапчукі несмяротнага Брэста» паста Памяці ў Вечнага агню мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць-герой», краіназнаўчы музей «Амістад» гімназіі № 5.

Спорт[правіць | правіць зыходнік]

Буйныя спартыўныя збудаванні — спартыўны комплекс «Брэсцкі», Брэсцкі лёгкаатлетычны манеж, Брэсцкі лядовы палац спорту, картынг-стадыён і інш.

У горадзе дзейнічаюць 18 дзіцяча-юнацкіх спартыўных школ. У мікрараёне Кіеўка размешчаны стадыён «Лакаматыў». У абласным спартыўным комплексе «Брэсцкі» адбываюцца трэніроўкі і гульні футбольнага клуба Дынама Брэст.

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Помнікі часоў II Рэчы Паспалітай (1918—1939)

  • Польскі Банк (проект. Мар'ян Лалевіч)
  • Дом грамадскага аб'яднання Харцэраў (1932, проект. Я.Рыбіцкі)
  • Будынак ваяводскай адміністрацыі
  • Банк (1926, проект. С.Філасевіч)
  • Рамеснае вучылішча (1937, праект. Е.Бейл)
  • Жылая калонія «Нарутовіча» (1921-39, праект. Я.Лісецкі)
  • Афіцэрскі гатэль (1938, праект. Ян Захватовіч)

Страчаная спадчына[правіць | правіць зыходнік]

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь» (па стане на 1 студзеня 2011 г.)
  2. 2,0 2,1 Вынікі перапісу 2009 года
  3. Жураўскі А. І. Старадаўнія назвы гарадоў Беларусі // Навіны Беларускай акадэміі — Мінск. — 1992. — № 31 (660). — С. 3—5.
  4. Хроніка Вартберга.
  5. Лысенко, П. Ф. Берестье. — Мн., 1985. — С. 11.
  6. Лысенка, П. Ф. Берестье… — С. 12.
  7. Карамзин, Н. Н. История государства Российского. Т. II—III. — М., 1991. — С. 196.
  8. Лысенко, П. Ф. Берестье… — С. 14—20.
  9. 9,0 9,1 Брест. Энциклопедический справочник — Мн.: Белорусская энциклопедия им. П. Бровки, 1987. — С. 9.
  10. «Пасля раздзела Рэчы Паспалітай», gerb.brestobl.com  Праверана 27 красавіка 2009
  11. Надвор'е і Клімат. Клімат Брэста
  12. Расклад руху брэсцкіх тралейбусаў на вясну 2013 года

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Тапаграфічныя карты[правіць | правіць зыходнік]

  • (руск.)  Тапаграфічная карта N-34-XXXVI.