Перайсці да зместу

Кіпр

Правіць спасылкі
З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
(Пасля перасылкі з Рэспубліка Кіпр)
Рэспубліка Кіпр
грэч. Κυπριακή Δημοκρατία
турэцк.: Kıbrıs Cumhuriyeti
Гімн: «Гімн волі»
Дата незалежнасці 16 жніўня 1960 (ад Вялікабрытаніі)
Афіцыйная мова грэчаская і турэцкая[1]
Сталіца Нікосія
Найбуйнейшыя гарады Нікосія, Лімасол, Ларнака
Форма кіравання унітарная прэзідэнцкая рэспубліка
Прэзідэнт Нікас Хрыстадулідзіс
Тэрыторыя
 • Агулам 9 251 [2] км² (168-я ў свеце)
Насельніцтва Рэспублікі Кіпр
 • Ацэнка (2024) 983 000[3] чал. (159-я)
 • Перапіс (2021) 923 381[4] чал.
ВУП (ППЗ)
 • На душу насельніцтва 67 800 міжнародных долараў[5] дол.
ВУП (намінал)
 • разам (2026) 45,17 млрд долараў ЗША[5] дол.
 • На душу насельніцтва 45 409 долараў ЗША[5] дол.
ІРЧП (2023) 0,913[6]
Валюта Еўра
Інтэрнэт-дамен .cy [7]
Код ISO CY
Код МАК CYP
Тэлефонны код +357
Часавы пояс +2 [8]
Аўтамабільны рух злева[d][9]
Авіякампанія Cyprus Airways
Лагатып Вікісховішча Медыяфайлы на Вікісховішчы

Рэспубліка Кіпр (грэч. Κυπριακή Δημοκρατία, турэцк.: Kıbrıs Cumhuriyeti) — астраўная дзяржава, размешчаная на аднайменным востраве ў Міжземным моры. Член ЕС. Кіпр — трэці паводле велічыні востраў у Міжземным моры, плошча — 9 251 км² (240 км з усходу на захад, 100 км з поўначы на поўдзень). У паўночнай частцы вострава знаходзіцца самаабвешчаная Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра.

Гісторыя

[правіць | правіць зыходнік]

Старажытны Кіпр

[правіць | правіць зыходнік]

На тэрыторыі Кіпра выяўлены рэшткі неалітычных паселішчаў, якія адносяцца да 6-га тысячагоддзя да н. э. У канцы XV—XI стагоддзях да н. э. востраў быў каланізаваны ахейцамі і стаў адным з цэнтраў мікенскай культуры, а ў IX стагоддзі да н. э. на ім пасяліліся фінікійцы.[10]

У канцы VIII стагоддзя да н. э. Кіпр трапіў у залежнасць ад Асірыі, каля 560 года да н. э. — ад Егіпта, а ў сярэдзіне VI стагоддзя да н. э. — ад дзяржавы Ахеменідаў. У 333—323 гадах да н. э. востраў уваходзіў у склад дзяржавы Аляксандра Македонскага, у 294—58 гадах да н. э. — дзяржавы Пталамеяў. У 58 годзе да н. э. Кіпр быў заваяваны Рымам.

У канцы IV стагоддзя н. э. востраў адышоў да Візантыі. У 648 годзе Кіпр быў заваяваны арабамі, а ў 965 годзе зноў перайшоў пад уладу Візантыі.[10]

Сярэднявечча

[правіць | правіць зыходнік]

У 1191 годзе падчас Трэцяга крыжовага паходу Кіпр быў захоплены крыжакамі. На востраве ўзнікла Кіпрскае каралеўства. З 1192 года ім валодала дынастыя Лузіньянаў, пазней — яе галіна Антыёхаў-Лузіньянаў.[10]

У 1489 годзе Кіпр перайшоў пад непасрэдную ўладу Венецыянскай рэспублікі.[11] Венецыянскае панаванне працягвалася да асманскага заваявання вострава ў 1570—1571 гадах.

Кіпр пад Асманскай імперыяй

[правіць | правіць зыходнік]

У 1571 годзе Кіпр быў канчаткова заваяваны Асманскай імперыяй. У XIX стагоддзі сярод грэкаў-кіпрыётаў зарадзіўся рух за аб’яднанне вострава з Грэцыяй — энозіс.

Падчас Грэчаскай нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі 1821—1829 гадоў асманскія ўлады абвінавацілі праваслаўнае духавенства Кіпра ў падтрымцы паўстанцаў. У Нікасіі адбыліся расправы над хрысціянскім насельніцтвам, а маёмасць шэрагу манастыроў была канфіскавана.[10]

Кіпр пад Брытанскай імперыяй

[правіць | правіць зыходнік]

Кіпр быў перададзены пад адміністрацыю Вялікабрытаніі на аснове Кіпрскай канвенцыі ў 1878 годзе і афіцыйна анексіраваны Вялікабрытаніяй у 1914 годзе. Паводле Лазанскага мірнага дагавора 1923 года Турцыя прызнала брытанскую анексію вострава, а ў 1925 годзе Кіпр атрымаў статус брытанскай калоніі.[10]

У 1930-я гады на востраве адбываліся антыбрытанскія хваляванні, адначасова ўзрастала папулярнасць ідэі ўз’яднання Кіпра з Грэцыяй. У 1950 годзе Макарыяс III стаў кіраўніком Кіпрскай праваслаўнай царквы і ўзначаліў рух за энозіс.[10]

У 1955 годзе была створана Нацыянальная арганізацыя кіпрыёцкіх змагароў (ЭОКА), мэтай якой была ўзброеная барацьба за вызваленне Кіпра з-пад брытанскай улады і далучэнне вострава да Грэцыі. Дзейнасць арганізацыі суправаджалася ўзброенымі і тэрарыстычнымі акцыямі, пасля чаго брытанскія ўлады ўвялі на Кіпры надзвычайнае становішча. Адначасова абвастрыўся канфлікт паміж грэчаскай і турэцкай супольнасцямі вострава, у які актыўна ўключыліся Грэцыя і Турцыя.[10]

Барацьба завяршылася заключэннем Цюрыхска-Лонданскіх пагадненняў 1959 года, якія прадугледжвалі стварэнне незалежнай дзяржавы і вызначалі асновы яе дзяржаўнага ладу. Пры гэтым Грэцыя і Турцыя атрымалі права размяшчаць на востраве свае вайсковыя кантынгенты, а Вялікабрытанія захавала дзве суверэнныя ваенныя базы.[10]

Незалежнасць

[правіць | правіць зыходнік]

16 жніўня 1960 года Кіпр быў абвешчаны незалежнай рэспублікай. Першым прэзідэнтам стаў архіепіскап Макарыяс III, а віцэ-прэзідэнтам — прадстаўнік турэцкай супольнасці Фазыл Кючук. Канстытуцыя 1960 года вызначыла прынцыпы сумеснага ўдзелу грэчаскай і турэцкай супольнасцей у кіраванні дзяржавай.[10]

Востраў стаў арэнай канфліктаў паміж дзвюма вядучымі этнічнымі супольнасцямі: грэчаскімі кіпрыётамі, якія складалі 77 % насельніцтва ў 1960 годзе, і турэцкімі кіпрыётамі, якія складалі 18 % насельніцтва. З XIX ст. грэчаскае кіпрыёцкае насельніцтва імкнулася да энозісу, аб’яднання з Грэцыяй, што стала грэчаскай нацыянальнай палітыкай у 1950-х гадах. Турэцкае кіпрыёцкае насельніцтва ў значнай ступені выступала за працяг брытанскага панавання, затым патрабавала далучэння вострава да Турцыі, а ў 1950-х гадах сумесна з Турцыяй праводзіла палітыку таксіму — падзелу Кіпра і стварэння турэцкай палітычнай адзінкі на поўначы.

Пасля працяглай барацьбы ў 1950-х гадах Кіпр атрымаў незалежнасць у 1960 годзе. 16 жніўня 1960 года Кіпр атрымаў незалежнасць пасля пагадненняў у Цюрыху і Лондане паміж Вялікабрытаніяй, Грэцыяй і Турцыяй. У той час насельніцтва Кіпра складала 573 566 чалавек, з якіх 442 138 (77,1 %) былі грэкамі, 104 320 (18,2 %) — туркамі і 27 108 (4,7 %) — прадстаўнікамі іншых этнічных груп. Вялікабрытанія захавала дзве суверэнныя тэрыторыі Акратыры і Дэкелію, а дзяржаўныя пасады былі размеркаваны паводле этнічных квот, забяспечваючы турэцкім кіпрыётам пастаяннае права вета, 30 % месцаў у парламенце і адміністрацыі, а таксама гарантуючы правы іншым этнічным групам.

Аднак падзел улады, прадугледжаны канстытуцыяй, прывёў да прававога тупіка і незадаволенасці з абодвух бакоў, а нацыяналістычныя баевікі зноў пачалі падрыхтоўку, атрымліваючы ваенную падтрымку з боку Грэцыі і Турцыі адпаведна. Грэчаскае кіпрыёцкае кіраўніцтва лічыла, што правы, дадзеныя турэцкім кіпрыётам у рамках канстытуцыі 1960 года, занадта шырокія, і распрацавала план «Акрытас», які быў накіраваны на рэфармаванне канстытуцыі. Пры падтрымцы грэчаскіх кіпрыётаў рабіліся спробы пераканаць сусветную супольнасць у неабходнасці змен. Напружанасць узмацнілася, калі прэзідэнт Кіпра архіепіскап Макарыяс III заклікаў да канстытуцыйных змен, якія былі адхілены Турцыяй і сустрэты супрацівам турэцкіх кіпрыётаў.

Міжэтнічны гвалт пачаўся 21 снежня 1963 года, калі два турэцкія кіпрыёты былі забітыя ў інцыдэнце з удзелам грэчаскай кіпрыёцкай паліцыі. Крызіс прывёў да спынення ўдзелу турэцкіх кіпрыётаў у адміністрацыі і заяў аб тым, што яна страціла сваю легітымнасць; характар гэтых падзей і цяпер застаецца спрэчным. У некаторых раёнах грэчаскія кіпрыёты не дазвалялі турэцкім кіпрыётам перамяшчацца і ўваходзіць у дзяржаўныя будынкі, у той час як некаторыя турэцкія кіпрыёты добраахвотна падпарадкаваліся заклікам турэцкай кіпрыёцкай адміністрацыі. Турэцкія кіпрыёты пачалі жыць у анклавах. Структура рэспублікі была аднабакова зменена Макарыясам, а Нікасія была падзелена зялёнай лініяй, уздоўж якой былі размешчаны войскі UNFICYP. У 1964 годзе ААН размясціла на Кіпры міратворчыя сілы.[10]

У 1964 годзе Турцыя пагражала ўварваннем на Кіпр у адказ на працяглы міжэтнічны гвалт на востраве, але яно было прадухілена рашучай тэлеграмай прэзідэнта ЗША Ліндана Джонсана 5 чэрвеня, у якой ён папярэджваў, што ЗША не стануць на бок Турцыі. Тым часам да 1964 года энозіс заставаўся мэтай грэчаскай палітыкі і ад яго не збіраліся адмаўляцца; Макарыяс і грэчаскі прэм’ер-міністр Георгіяс Папандрэу пагадзіліся, што энозіс павінен быць канчатковай мэтай, а кароль Канстанцін пажадаў Кіпру «хутчэйшага аб’яднання з роднай краінай». Грэцыя адправіла 10 000 вайскоўцаў на Кіпр для супрацьдзеяння магчымаму турэцкаму ўварванню.

З вяртаннем у 1971 годзе на востраў аднаго з кіраўнікоў ЭОКА генерала Георгіяса Грываса узмацніўся палітычны націск з мэтай далучэння Кіпра да Грэцыі.[10]

Крызіс 1963—1964 гадоў прывёў да далейшага міжэтнічнага гвалту паміж дзвюма супольнасцямі, прымусіў больш за 25 000 турэцкіх кіпрыётаў перасяліцца ў анклавы і прывёў да спынення прадстаўніцтва турэцкіх кіпрыётаў у рэспубліцы. 15 ліпеня 1974 года грэчаскімі кіпрыёцкімі нацыяналістамі і прадстаўнікамі грэчаскай ваеннай хунты быў здзейснены дзяржаўны пераварот у спробе дасягнуць энозісу.[10] Гэта дзеянне выклікала турэцкае ўварванне на Кіпр 20 ліпеня, якое прывяло да захопу тэрыторыі сучаснага Паўночнага Кіпра і прымусіла больш за 150 000 грэчаскіх кіпрыётаў і 50 000 турэцкіх кіпрыётаў перасяліцца. Турэцкія войскі занялі каля 37 % тэрыторыі вострава, што прывяло да яго фактычнага падзелу на дзве адасобленыя часткі.[10]

Дзяржаўны пераварот і раскол

[правіць | правіць зыходнік]

У 1975 годзе на тэрыторыі, кантраляванай турэцкімі войскамі, была абвешчана Турэцкая Федэратыўная Дзяржава Кіпр.[10] У 1977 годзе прэзідэнтам Рэспублікі Кіпр стаў Спірас Кіпрыяну.[10]

У 1983 годзе ААН заклікала Турцыю вывесці войскі з Кіпра. У тым жа годзе турэцка-кіпрыёцкае кіраўніцтва абвясціла Турэцкую Рэспубліку Паўночнага Кіпра на чале з Рауфам Дэнкташам. Абвяшчэнне новай дзяржавы было асуджана Саветам Бяспекі ААН. У 1984 годзе турэцка-кіпрыёцкая адміністрацыя ўвяла ўласныя пашпарты, а турэцкая ліра стала афіцыйнай грашовай адзінкай на кантраляванай ёю тэрыторыі.[10]

Падзелены Кіпр

[правіць | правіць зыходнік]
Карта, якая паказвае падзел Кіпра

Пасля аднаўлення канстытуцыйнага парадку і вяртання архіепіскапа Макарыяса III на Кіпр у снежні 1974 года турэцкія войскі заставаліся на востраве, акупаваўшы паўночна-ўсходнюю частку вострава. У 1983 годзе парламент турэцкага Кіпра пад кіраўніцтвам турэцкага кіпрыёцкага лідара Рауфа Дэнкташа абвясціў Турэцкую Рэспубліку Паўночнага Кіпра, якую прызнае толькі Турцыя.

Падзеі лета 1974 года дамінуюць у палітыцы на востраве, а таксама ў грэка-турэцкіх адносінах. Турэцкія пасяленцы былі пераселены на поўнач пры падтрымцы Турцыі і Турэцкай Кіпрскай дзяржавы. Рэспубліка Кіпр лічыць іх прысутнасць парушэннем Жэнеўскіх канвенцый, у той час як многія турэцкія пасяленцы з таго часу разарвалі свае сувязі з Турцыяй, а іх другое пакаленне лічыць Кіпр сваёй радзімай.

Турэцкае ўварванне, наступная акупацыя і абвяшчэнне незалежнасці Паўночнага Кіпра былі асуджаны рэзалюцыямі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, якія пацвярджаліся Саветам Бяспекі. Спробы вырашэння кіпрскага канфлікту працягваюцца. У 2004 годзе План Анана, падрыхтаваны генеральным сакратаром ААН Кофі Ананам, быў вынесены на рэферэндум як на Паўночным Кіпры, так і ў Рэспубліцы Кіпр. 65 % турэцкіх кіпрыётаў прагаласавалі ў падтрымку плана, а 74 % грэчаскіх кіпрыётаў прагаласавалі супраць, сцвярджаючы, што ён несправядліва выгадны для турэцкага боку. У выніку большасць выбаршчыкаў Рэспублікі Кіпр адхіліла план.

1 мая 2004 года Кіпр далучыўся да Еўрапейскага Саюза разам з дзевяццю іншымі краінамі. Кіпр быў прыняты ў ЕС у цэлым, хаця дзеянне заканадаўства ЕС прыпынена ў Паўночным Кіпры да канчатковага вырашэння кіпрскай праблемы.

Рабіліся намаганні па паляпшэнні свабоды перамяшчэння паміж двума бакамі. У красавіку 2003 года Паўночны Кіпр аднабакова змякчыў памежныя абмежаванні, дазволіўшы кіпрыётам перасякаць мяжу паміж двума бакамі ўпершыню за 30 гадоў. У сакавіку 2008 года была разбурана сцяна, якая дзесяцігоддзямі стаяла на мяжы паміж Рэспублікай Кіпр і буфернай зонай ААН. Гэтая сцяна перасякала вуліцу Ледра ў самым цэнтры Нікасіі і лічылася выразным сімвалам падзелу вострава на працягу 32 гадоў. 3 красавіка 2008 года вуліца Ледра была адкрыта ў прысутнасці грэчаскіх і турэцкіх кіпрыёцкіх афіцыйных асоб. Поўнач і Поўдзень аднавілі перамовы аб уз’яднанні ў 2015 годзе, але яны пацярпелі няўдачу ў 2017 годзе.

Еўрапейскі Саюз папярэдзіў у лютым 2019 года, што Кіпр, які з’яўляецца членам ЕС, прадае пашпарты ЕС расійскім алігархам, адзначаючы, што гэта можа дазволіць арганізаваным злачынным групоўкам пранікнуць у ЕС. У 2020 годзе ўцечка дакументаў раскрыла, што шырокае кола былых і дзейных чыноўнікаў з Афганістана, Кітая, Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў, Лівана, Расіі, Саудаўскай Аравіі, Украіны і В’етнама набыло кіпрскае грамадзянства да змены закона ў ліпені 2019 года. Кіпр і Турцыя знаходзяцца ў канфлікце адносна меж сваіх выключных эканамічных зон, выкліканым, у прыватнасці, разведкай нафты і прыроднага газу ў гэтым рэгіёне.

Геаграфія

[правіць | правіць зыходнік]

Рэльеф

[правіць | правіць зыходнік]

Вялікую частку вострава займаюць горы. Уздоўж паўночнага берага ў шыротным кірунку цягнецца горны ланцуг Кірэнія. Шырыня яго ў заходняй частцы — 15 км, на ўсходзе пашыраецца да 25—30 км. Заходняя частка хрыбта Кірэнія больш высокая; асобныя вяршыні перавышаюць 1 тыс. м. Самая высокая кропка хрыбта — гара Акраманда (1023 м). Паўднёва-заходнюю палову вострава займае шырокі горны масіў Троадас. Самы высокі пункт Кіпра — гара Олімбас (1952 м).

Геалагічная будова вострава

[правіць | правіць зыходнік]

Кіпр складаецца з некалькіх тэктанічных пласцін, насунутых адна на адну. Паўднёва-заходняя і паўночна-ўсходняя часткі вострава складзены крэйдавымі асадкавымі пародамі, а паміж імі знаходзіцца афіялітавы комплекс Троадас, які ўяўляе сабой фрагмент акіянічнай кары акіяна Тэціс.

Клімат

[правіць | правіць зыходнік]

Клімат на Кіпры — міжземнаморскі, вільготны і цёплы ўзімку, вельмі спякотны і сухі ўлетку. Сярэднегадавая тэмпература дасягае +20,5 °C. Сярэдняя тэмпература самага цёплага месяца (жніўня) +28 °C, а самага халоднага (студзеня) +10 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў невялікая: на раўнінах — 360—400 мм, а ў гарах — 700—1000 мм. У далінах і на ўзбярэжжы вельмі суха. У Месаорыі ападкаў выпадае не больш за 250 мм. Максімум ападкаў выпадае ў горных раёнах. У Троадасе ў асобныя гады іх колькасць перавышае 1000 мм. Самымі вільготнымі месяцамі на востраве лічацца снежань і студзень. Замаразкі на Кіпры з паніжэннем тэмпературы да −4 °C — з’ява рэдкая.

Гідраграфія

[правіць | правіць зыходнік]

Рэк на Кіпры амаль няма. Усе яны адрозніваюцца малаводнасцю, бяруць пачатак у гарах і маюць восеньскія і зімовыя паводкі. Большасць рэк — кароткія, самыя доўгія з іх маюць працягласць 50—70 км. Асноўнай крыніцай сілкавання рэк служаць атмасферныя ападкі. Летам многія рэкі перасыхаюць. Найбольш значнымі рэкамі Кіпра лічацца Акакі з прытокамі, а таксама Педыэас і Яліяс.

Карысныя выкапні

[правіць | правіць зыходнік]

На Кіпры ёсць радовішчы медных і жалезных руд, азбесту, а таксама розных відаў будаўнічых матэрыялаў.[10]

Расліннасць

[правіць | правіць зыходнік]

Для ніжніх частак схілаў і раўнін характэрны вечназялёныя хмызнякі тыпу маквісу і фрыганы. Вышэй у гарах растуць лясы з дубу, кіпарысу і алепскай хвоі. На востраве створаны рэзерваты і іншыя ахоўныя тэрыторыі.[10]

Жывёльны свет

[правіць | правіць зыходнік]

Жывёльны свет Кіпра не адрозніваецца багаццем і разнастайнасцю. З рэдкіх жывёл цікавы эндэмічны кіпрскі горны баран — муфлон, які водзіцца ў гарах Троадаса і ў лясістым раёне Пафаса. У апошнія гады паляванне на яго забаронена. У лясной зоне гор водзяцца лісіцы і зайцы. На нізінах уздоўж узбярэжжа і на схілах гор шмат розных відаў яшчарак і змей. У лясных зарасніках каля ўзбярэжжа сустракаецца хамелеон. Шмат на Кіпры земнаводных і паўзуноў, асабліва чарапах і рапух.

На востраве зарэгістравана больш за 330 відаў птушак (з іх 14 эндэмічных), аднак значная частка іх належыць да пералётных і назіраецца на Кіпры толькі падчас штогадовых міграцый.

Рэлігія

[правіць | правіць зыходнік]

Пераважная большасць насельніцтва Кіпра вызнае хрысціянства, астатняя частка — іслам. На востраве падчас гістарычнага развіцця атрымалі распаўсюджанне розныя кірункі хрысціянства, якое прадстаўлена тут у першую чаргу праваслаўнай царквой, а таксама армянскай апостальскай, каталіцкай і мараніцкай цэрквамі.

Царква ўзначальваецца архіепіскапам і падзяляецца на тры епіскапства і вобласць, непасрэдна падпарадкаваную архіепіскапу. Акрамя шматлікіх храмаў, наяўных амаль у кожнай вёсцы, царква валодае на Кіпры 11 кляштарамі, якім належаць значныя і найбольш урадлівыя землі вострава, што штучна арашаюцца круглы год, і іншая буйная ўласнасць. Кіпрская праваслаўная царква адыгрывае важную ролю ў палітычным і эканамічным жыцці Кіпра.

Канстытуцыя 1960 года (артыкул 19) пастанаўляе, што кожны чалавек мае права на свабоду слова, сумлення і рэлігіі. Усе рэлігіі з’яўляюцца роўнымі перад законам, і ніводны заканадаўчы, выканаўчы або адміністрацыйны акт Рэспублікі не можа дыскрымінаваць які-небудзь рэлігійны інстытут або рэлігійную арганізацыю. Кожны чалавек мае права на свабоду веравызнання, ён можа вызнаваць сваю рэлігію індывідуальна або калектыўна. Адзіныя дапушчальныя абмежаванні такой свабоды вызначаны ў Канстытуцыі Рэспублікі і звязаны з бяспекай Рэспублікі і яе грамадзян. Усе гэтыя палажэнні паказваюць на тое, што на востраве няма рэлігіі, прызнанай афіцыйнай. Яны таксама гарантуюць абарону правоў трох рэлігійных груп, якія складаюць меншую частку насельніцтва (каталікі, армяне і мараніты).

Транспарт

[правіць | правіць зыходнік]

Брытанскія каланіяльныя ўлады пабудавалі на востраве чыгунку. Яна адкрылася ў 1905 годзе і мела 39 прыпынкаў, у тым ліку Фамагусту і Нікасію. У 1951 годзе была зачынена ў сувязі са стратнасцю.

Аўтадарогі на Кіпры дзеляцца на аўтамагістралі (тып A), асноўныя дарогі (тып B), дарогі другаснай сеткі (тып E), мясцовыя дарогі (тып F) і некласіфікаваныя дарогі (тып B ці E). Рух — левабаковы. Асноўныя аўтамагістралі праходзяць па паўднёвым узбярэжжы ад Пафаса праз Лімасол і Ларнаку да Айя-Напы і Нікасіі. Адзіным відам грамадскага транспарту з’яўляюцца аўтобусы.

На Кіпры два міжнародныя аэрапорты: у Пафасе (16 км ад горада) і ў Ларнацы. Ёсць таксама аэрапорт у Нікасіі, але з-за грэка-турэцкага канфлікту ён зачынены. Асноўная авіякампанія, якая абслугоўвае востраў, — «Сайпрус Эйрвейс».

Аэрапорт Ларнакі адкрыты ў 1975 годзе пасля вымушанага закрыцця аэрапорта ў Нікасіі і часткова размешчаны на тэрыторыі, якая раней выкарыстоўвалася Брытаніяй як ваенная база.

Буйнымі марскімі партамі пасля закрыцця Фамагусты з’яўляюцца Лімасол і Ларнака.

Турызм

[правіць | правіць зыходнік]

Індустрыя турызму — адна з важных галін эканомікі Кіпра. У 2025 годзе краіну наведалі 4 534 073 турысты, што на 12,2 % больш, чым у 2024 годзе. Даходы ад турызму ў 2025 годзе склалі 3,696 млрд еўра, павялічыўшыся на 15,2 % у параўнанні з папярэднім годам.[12]

Пляж Айя-Напы

Найбуйнейшыя курорты:

Нікасія (Леўкасія) — сталіца і найбуйнейшы горад Кіпра. Ён размешчаны ў цэнтры вострава і падзелены «зялёнай лініяй». Гарадскія кварталы на поўнач ад яе кантралююцца Турэцкай Рэспублікай Паўночнага Кіпра.

Другі паводле велічыні горад Кіпра — марскі порт Лімасол, заснаваны ў візантыйскія часы. На захад ад яго знаходзіцца брытанская суверэнная база Акратыры, але памежнага кантролю там няма.

З курортаў Паўднёвага Кіпра Айя-Напа з’яўляецца цэнтрам клубнага жыцця нароўні з Ібіцай і арыентавана ў асноўным на моладзь. Для сямейнага адпачынку служаць у асноўным Пафас і Протарас.

Горад Пафас уключаны ў спіс Сусветнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА, а таксама вядомы тым, што непадалёк ад яго знаходзіцца бухта Афрадыты. Паводле легенды, у гэтым месцы багіня кахання і прыгажосці нарадзілася з марской пены.

Славутасці Кіпра ўяўляюць сабой сумесь розных эпох — візантыйскі замак Калосі, у якім Ісак Камнін хаваўся ад крыжакоў, царква, у якой Рычард I Львінае Сэрца браў шлюб з прынцэсай Берэнгарыяй Наварскай, венецыянскія крэпасці, брытанскі левабаковы рух.

Асноўнай славутасцю на поўначы вострава з’яўляецца Фамагуста з сярэднявечнай Вежай Атэла і «горадам-зданню» — кварталам Вароша.

Пры арэндзе аўтамабіляў прымаюцца кіроўчыя правы стандартнага ўзору, правы міжнароднага ўзору не патрабуюцца. Можа быць устаноўлена ўзроставае абмежаванне, якое залежыць ад кампаніі, што здае аўтамабілі ў арэнду.

Аўтамабілі, якія здаюцца ў арэнду турыстам, маюць чырвоныя нумары, што пачынаюцца з літары Z.

Варта памятаць, што рух на Кіпры левабаковы, а ўсе аўтамабілі маюць правы руль, што патрабуе іншай тэхнікі кіравання (рычаг пераключэння перадач знаходзіцца з іншага боку, рычажок уключэння паваротніка таксама можа знаходзіцца з іншага боку).

Пры пераходзе вуліцы патрабуецца паглядзець спачатку направа, затым налева, гэта значыць наадварот у параўнанні з краінамі з правабаковым рухам. З іншых важных адрозненняў можна назваць наступныя:

  • рух па крузе ідзе па гадзіннікавай стрэлцы, а не супраць;
  • абгон праводзіцца справа, а не злева;
  • прапускаць сустрэчны транспарт варта пры правым, а не левым павароце.

Да брытанскай спадчыны, акрамя левабаковага руху, адносіцца стандарт электрасілкавання — трохштырковыя разеткі (адзін са штыроў — зазямленне, адпаведнік бакавога кантакту еўравілкі). Намінальнае напружанне электрасеткі складае 230 В пры частаце 50 Гц.[13]

Мясцовае насельніцтва традыцыйна прытрымліваецца праваслаўнага хрысціянства. На востраве налічваецца вялікая колькасць праваслаўных цэркваў, у продажы — мноства праваслаўных абразоў. Да ліку славутасцей Кіпра адносяцца і праваслаўныя святыні, такія як магільня Святога Лазара ў Ларнацы.

Гандлёвыя крамы працуюць у будныя дні і суботу да 20:00. У сераду яны працуюць да 15:00. Нядзеля — выхадны. У астатні час можна наведаць шматлікія кіёскі (перыптары), якія могуць працаваць кругласутачна, але кошты там значна вышэйшыя, чым у звычайных крамах.

Фатаграфаваць памежную зону паміж грэчаскім і турэцкім сектарамі, вайскоўцаў і ваенныя аб’екты забараняецца.

Сярод этнічных грэкаў на Кіпры можна сустрэць значную колькасць эмігрантаў з былога СССР (пантыйскія грэкі).

Валюта

[правіць | правіць зыходнік]

Нацыянальнай валютай да 1 студзеня 2008 года з’яўляўся Кіпрскі фунт (CYP). 1 CYP прыкладна быў роўны 2 USD і дзяліўся на 100 цэнтаў. Банкноты мелі надпісы на трох мовах — англійскай, грэчаскай і турэцкай.

Эквівалентам слова «фунт» (pound) з’яўляецца «ліра», на Кіпры звычайна ўжыванае ў турэцкай мове.

Фунт увялі ў 1879 годзе. Да 1960 года ён прыраўноўваўся да брытанскага фунта стэрлінгаў. Як і фунт стэрлінгаў, ён падзяляўся на 20 шылінгаў. Аднак, у адрозненне ад фунта стэрлінгаў, ён падзяляўся на 9 піястраў (курушаў), што ўсталёўвала сувязь з папярэдняй валютай — турэцкай лірай, якая таксама падзялялася на курушы. На ўзор турэцкай ліры піястры падзяляліся на 40 пара. Пара ніколі не выкарыстоўваліся ў манетах або банкнотах, але пазначаліся на паштовых марках.

Былі ўведзены манеты ў 1/4, 1/2 і 1 піястр. Манета ў чвэрць піястра была названа грэкамі-кіпрыётамі дэкара (ад дэка — «дзесяць»), бо прыраўноўвалася да дзесяці пара, 1/2 піястра — ікосара («ікосі» — дваццаць). Таксама выпускаліся манеты ў 3, 4 1/2, 9 і 18 піястраў, 1 і 2 шылінгі.

У 1959 годзе Кіпр увёў дзесятковую сістэму, падзяліўшы фунт на 1000 мілю («тысячных»). Манета ў 5 мілю атрымала назву «піястр» (прыкладны адпаведнік), а ў 20 мілю — «шылінг» (дакладны адпаведнік). У 1983 годзе было дадаткова ўведзена дзяленне на 100 цэнтаў («сотых»). Найменшай манетай засталася манета ў 5 мілю, пераназваная ў 1/2 цэнта і пазней адмененая.

У цяперашні час манеты ў мілю выведзены з абарачэння. Рэдкасцю з’яўляюцца манеты ў 1 або 2 цэнты. Звычайна прадаўцы імкнуцца акругляць кошты да найбліжэйшых 5 цэнтаў.

З 1 студзеня 2008 года ажыццёўлены пераход на еўра па фіксаваным курсе 0,585274 CYP за еўра. Рашэнне аб гэтым прынята Еўракамісіяй 16 мая 2007 года (разам з Мальтай), пацверджана Еўрапарламентам 20 чэрвеня 2007 года і лідарамі Еўрасаюза 21 чэрвеня 2007 года. Курс абмену вызначаны на нарадзе міністраў фінансаў Еўрасаюза 10 ліпеня 2007 года.

Фунты заставаліся ў легальным звароце (пры выплаце гатоўкай) да 31 студзеня 2008 года. Банкноты прымаліся банкаўскімі ўстановамі да 30 чэрвеня 2008 года.

Поўны абмен валюты завяршыўся: манет — да 31 снежня 2009 года, банкнот — да 31 снежня 2017 года.

Найбуйнейшы банк — Банк Кіпра.

Палітычная сістэма

[правіць | правіць зыходнік]

Пасля атрымання незалежнасці Кіпр стаў адным з заснавальнікаў Руху недалучэння, нягледзячы на тое, што ўсе тры дзяржавы-гаранты (Брытанія, Грэцыя і Турцыя) былі членамі НАТА. У 2004 годзе Кіпр выйшаў з Руху недалучэння, каб уступіць у Еўрасаюз, аднак захаваў адмысловы статус назіральніка ў гэтай арганізацыі.

Канстытуцыя 1960 года прадугледжвала прэзідэнцкую рэспубліку з падзелам улады на выканаўчую, заканадаўчую і судовую і квотамі для абароны інтарэсаў этнічных турак. Прэзідэнт і віцэ-прэзідэнт абіраліся адпаведна грэчаскай і турэцкай супольнасцямі на пяцігадовы тэрмін і мелі права вета на вызначаныя ініцыятывы заканадаўчай і выканаўчай улад.

Палата прадстаўнікоў абіралася на аснове асобнага ўліку галасоў у абедзвюх супольнасцях. З 1964 года месцы турэцкай супольнасці заставаліся незанятымі.

Пасля расколу вострава так званая Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра ўзначальваецца прэзідэнтам і прэм’ер-міністрам, адказнымі перад Нацыянальнай асамблеяй.

Улады самаабвешчанай ТРСК аспрэчваюць суверэнітэт Рэспублікі Кіпр над усёй тэрыторыяй вострава і называюць яе «грэчаскімі ўладамі Паўднёвага Кіпра». Адпаведна, Рэспубліка Кіпр і міжнародная супольнасць не прызнаюць ТРСК і пазначаюць яе як «тэрыторыі, акупаваныя турэцкімі войскамі».

Анклавы і эксклавы

[правіць | правіць зыходнік]

На Кіпры налічваецца чатыры эксклавы, якія належаць брытанскім суверэнным базам.

Паміж грэчаскім і турэцкім сектарамі знаходзіцца буферная зона ААН, якая дэ-факта (але не дэ-юрэ) таксама з’яўляецца эксклавам.

Міжнародны статус

[правіць | правіць зыходнік]

З 1 мая 2004 года Кіпр уваходзіць у Еўрасаюз. Кіпр пакуль не ўваходзіць у Шэнгенскую зону, аднак знаходзіцца ў працэсе поўнага далучэння да яе.[14]

Легальны шлях прыбыцця на востраў — праз аэрапорты Пафаса або Ларнакі альбо марскія парты Ларнакі або Лімасола. Нелегальны — праз Турцыю і парты Паўночнага Кіпра, марскія або паветраныя (аэрапорт Эркан).

З 1 студзеня 2008 года Кіпр уваходзіць у еўразону.

Рэспубліка Кіпр прытрымліваецца палітыкі недалучэння і не ўваходзіць у НАТА.

Турэцкі сектар пазначаецца на картах як «тэрыторыя, недаступная ў сувязі з турэцкай акупацыяй», тое ж датычыцца карты паўночнай часткі горада Нікасія.

Нерухомасць, размешчаная на Паўночным Кіпры і якая належала да 1974 года этнічным грэкам, працягвае лічыцца іх уласнасцю. Купля такой нерухомасці можа лічыцца легальнай у Турэцкай Рэспубліцы Паўночнага Кіпра, але ўлады грэчаскага сектара могуць расцаніць такі крок як набыццё скрадзенай маёмасці.

Фармальна пад суверэнітэтам Рэспублікі Кіпр знаходзіцца 98 % тэрыторыі вострава, за выключэннем брытанскіх ваенных баз. Дэ-факта 38 % тэрыторыі займае непрызнаная Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра.

Рух паміж дзвюма часткамі вострава свабодны пры наяўнасці легальнай візы Рэспублікі Кіпр. Віза непрызнанай Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра выдаецца пры ўездзе. Дзеянне страхоўкі можа не распаўсюджвацца на турэцкую тэрыторыю.

Пры вяртанні з паўночнай часткі вострава можа быць праведзены мытны дагляд. Кошты на турэцкай тэрыторыі істотна ніжэйшыя, таму ўвоз тавараў з яе абмяжоўваецца.

У Мінску дзейнічае Ганаровае консульства Рэспублікі Кіпр. Адпаведна ў Нікасіі дзейнічае Ганаровае консульства Рэспублікі Беларусь.[15]

Асобам з турыстычнай візай забараняецца весці працоўную дзейнасць. Дазвол на працу павінен быць атрыманы да прыбыцця ў Рэспубліку Кіпр.

Членства ў міжнародных арганізацыях

[правіць | правіць зыходнік]

Рэспубліка Кіпр уваходзіць у наступныя арганізацыі:

Эканоміка

[правіць | правіць зыходнік]

На эканоміку Кіпра моцна ўплывае падзел вострава на грэчаскі сектар (Рэспубліка Кіпр) і турэцкі (самаабвешчаная Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра).

Эканоміка Рэспублікі Кіпр мае значны сектар паслуг і залежыць ад знешняга попыту, у тым ліку ў сферах турызму і інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій. У 2025 годзе эканоміка захоўвала высокія тэмпы росту, а дзяржаўны доўг знізіўся ніжэй за 60 % ВУП.[16] З 1 студзеня 2008 года Кіпр уваходзіць у еўразону, і яго манетарная палітыка вызначаецца Еўрапейскім цэнтральным банкам.

Турэцкі сектар уяўляе сабой адну пятую насельніцтва і адну траціну ВНП у параўнанні з грэчаскай часткай вострава. У сувязі з тым, што ён прызнаны толькі Турцыяй, Паўночны Кіпр адчувае цяжкасці з міжнародным фінансаваннем, і замежныя фірмы звычайна пазбягаюць інвестыцый у яго. Палова працоўнай сілы занята ў сельскай гаспадарцы, на дзяржаўнай і ваеннай службе. У абарачэнні ў паўночнай частцы вострава знаходзіцца турэцкая ліра. Турцыя таксама аказвае прамую і ўскосную дапамогу турызму, адукацыі, прамысловасці і інш.

У абодвух сектарах існуе праблема забеспячэння вадой, плануецца будаўніцтва апрасняльных станцый.

Афшорны сектар

[правіць | правіць зыходнік]

Афшорны рэжым для кампаній міжнароднага бізнесу (International Business Companies), які дзейнічаў з 1 студзеня 1977 года, спыніўся 1 мая 2004 года (з моманту ўступлення Рэспублікі Кіпр у ЕС). Афшорны рэжым Кіпра прадугледжваў прымяненне стаўкі карпаратыўнага падатку 4,25 % для кампаній, якія не ажыццяўлялі дзейнасці на тэрыторыі Рэспублікі. У цяперашні час кампаніі міжнароднага бізнесу не існуюць (яны альбо былі ліквідаваны, альбо былі перарэгістраваны на працягу 2004—2005 гадоў). Падатковае заканадаўства Кіпра пасля ўступлення краіны ў Еўрапейскі Саюз неаднаразова змянялася. З 1 студзеня 2026 года асноўная стаўка падатку на прыбытак кампаній павялічана з 12,5 % да 15 %.[17] Прадугледжана існаванне рэзідэнтных і нерэзідэнтных кампаній.

Падатковым рэзідэнтам Кіпра прызнаецца кампанія, менеджмент якой знаходзіцца на Кіпры і эфектыўнае кіраванне якой адбываецца на Кіпры (дастаткова, каб большасць дырэктараў, напрыклад 2 з 3, з’яўляліся падатковымі рэзідэнтамі Кіпра, а лепш і грамадзянамі, а таксама каб усе пасяджэнні рады дырэктараў і прыняцце рашэнняў па здзелках і інш. адбываліся на Кіпры).

Стварэнне, функцыянаванне і ліквідацыя кампаній рэгулююцца Законам Рэспублікі Кіпр «Аб кампаніях» (The Companies Law, Cap. 113). Асноўным матывам куплі кампаніі, зарэгістраванай у Рэспубліцы Кіпр, з’яўляецца тое, што паводле п. 22 арт. 8 «Вызваленні» Закона Рэспублікі Кіпр ад 15.07.2002 № 118(I)/2002 «Аб падаходным падатку» прыбыткі ад рэалізацыі каштоўных папер вызваляюцца ад падаткаабкладання. Пад каштоўнымі паперамі ў Рэспубліцы Кіпр разумеюцца акцыі, аблігацыі, дзяржаўныя аблігацыі або долі ўдзельнікаў кампаній ці іншых юрыдычных асоб, заснаваных як на Кіпры, так і ў любой іншай юрысдыкцыі (вэксалі да іх не адносяцца).

Заканадаўства і судовая сістэма

[правіць | правіць зыходнік]

Прававая сістэма Кіпра ў сучасным выглядзе склалася ў перыяд брытанскага каланіяльнага панавання на востраве (1878—1960). На фарміраванне большасці галін права вырашальны ўплыў аказала англійскае права, шматлікія прававыя інстытуты нічым не адрозніваюцца ад англійскіх. Да моманту брытанскай акупацыі Кіпра ў 1878 г. на востраве дзейнічала асманскае права, якое да гэтага часу было амаль цалкам кадыфікавана, прычым большасць кодэксаў была запазычана ў Францыі. Новае права, аднак, яшчэ не паспела ўкараніцца да таго часу.

Загадам аб судах справядлівасці Кіпра 1882 г. было ўстаноўлена, што ў справах, дзе хоць бы адзін з адказнікаў не з’яўляўся асманскім падданым, ужываецца англійскае права, а ў іншых выпадках — асманскае.

Асманскае права на Кіпры ўключала 5 кодэксаў, паступова замененых англійскім каланіяльным заканадаўствам. Асманскі Крымінальны кодэкс быў заменены ў 1928 г. кіпрскім Крымінальным кодэксам, уведзеным загадам у Радзе; асманскі Камерцыйны кодэкс — Законам аб партнёрствах 1928 г., Вэксальным законам 1928 г. і Законам аб банкруцтве 1930 г. Асманскі Грамадзянскі кодэкс (Маджалла), які ўяўляў сабой кадыфікацыю нормаў шарыяту, быў таксама паступова адменены і заменены шэрагам буйных актаў. У 1930 г. быў уведзены Закон аб кантрактах (The Contract Law, Cap. 149), які ўяўляў сабой вельмі поўную кадыфікацыю англійскага дагаворнага права. Гэты акт быў заснаваны на індыйскім Законе аб кантрактах 1872 г. і Дэкрэце аб кантрактах Занзібара 1917 г. Закон аб грамадзянскіх правапарушэннях 1933 г. уяўляў сабой кадыфікацыю англійскага дэліктнага права (у цяперашні час Кіпр з’яўляецца адзінай краінай у Брытанскай Садружнасці, дзе дэліктнае права кадыфікавана). Астатнія артыкулы Маджаллы былі заменены іншым заканадаўствам. Асманскі Зямельны кодэкс быў заменены Законам аб нерухомай уласнасці (валоданні, рэгістрацыі і ацэнцы) 1945 г. Нарэшце, Марскі кодэкс дзейнічае дагэтуль у частцы, якая не супярэчыць Акту аб гандлёвым мараплаўстве 1894 г.

Акрамя вышэйназваных кодэксаў, у перыяд брытанскага панавання былі кадыфікаваны і некаторыя іншыя галіны права (напрыклад, крымінальна-працэсуальнае, горнае).

Пасля атрымання незалежнасці Кіпрам палажэнні англійскай прававой сістэмы былі ўведзены ў дзеянне Законам аб судах справядлівасці (Courts of Justice Law) у 1960 г. Паводле тэрміналогіі гэтага Закона грамадзянскім і крымінальным судам загадана выконваць палажэнні англійскага агульнага права, «паколькі яны не супярэчаць законам, якія дзейнічаюць у цяперашні час, або змены ў іх не ўнесены Канстытуцыяй». У выпадках, калі адносіны не ўрэгуляваны законамі Кіпра, суды вострава павінны звяртацца да палажэнняў агульнага права і права справядлівасці.

У незалежным Кіпры складаецца ўласнае прэцэдэнтнае права.

У сямейным праве і некаторых пытаннях асабістага статусу дамінуючая роля была захавана за рэлігійным правам (адпаведна царкоўнае права ў грэчаскай супольнасці і мусульманскае — у турэцкай).

У момант стварэння незалежнай кіпрскай дзяржавы меркавалася, што судовая сістэма павінна будзе адлюстроўваць двухсупольнасны характар краіны. На чале вышэйшых судовых органаў — Вышэйшага канстытуцыйнага суда і Вярхоўнага суда (яны былі аб’яднаны ў студзені 1964 г.) — павінны былі стаяць нейтральныя старшыні, якія не належалі б ні да адной з нацыянальных супольнасцей, але мелі права вырашальнага голасу і павінны былі захоўваць баланс паміж кіпрыётамі-грэкамі і кіпрыётамі-туркамі — членамі вышэйназваных судоў.

Канстытуцыя 1960 г. прадугледжвала, што суд над кіпрыётамі-туркамі павінен быў ажыццяўляць толькі суддзя-турак, а над кіпрыётамі-грэкамі — суддзя-грэк. У выпадку, калі ў судовай справе ўдзельнічалі кіпрыёты-грэкі і кіпрыёты-туркі, справа разглядалася змешаным судом. Былі створаны супольныя органы грэкаў і туркаў, якія мелі заканадаўчыя і адміністрацыйныя паўнамоцтвы ў пытаннях адукацыі, рэлігіі, культуры, спорту, кааператываў і крэдытных таварыстваў. Пасля міжсупольнасных сутыкненняў 1963 г. змешаныя суды спынілі сваё існаванне.

У выніку судовай рэформы, якая ўступіла ў сілу 1 ліпеня 2023 года, ранейшы адзіны Вярхоўны суд быў падзелены на Вярхоўны канстытуцыйны суд і Вярхоўны суд, а таксама быў створаны Апеляцыйны суд. Вярхоўны суд з’яўляецца судом трэцяй і апошняй інстанцыі ў грамадзянскіх і крымінальных справах і можа складацца з сямі суддзяў. Вярхоўны канстытуцыйны суд разглядае канстытуцыйныя і адміністрацыйныя справы і можа складацца з дзевяці суддзяў.[18]

Грамадзянскія справы і нязначныя злачынствы, за якія прадугледжана пакаранне да 3 гадоў зняволення або да 500 фунтаў штрафу, разглядаюцца ў акруговых судах (District Courts). У юрысдыкцыю судоў асізаў (Assize Courts) уваходзяць больш сур’ёзныя справы. Апеляцыйнай інстанцыяй у адносінах да іх з’яўляецца Вярхоўны суд Кіпра. У Рэспубліцы Кіпр няма судоў, якія разглядаюць асобныя катэгорыі крымінальных спраў (напрыклад, звязаных з дзяржаўнай бяспекай). Аднак ёсць спецыялізаваныя суды па разглядзе некаторых некрымінальных спраў: Суд працоўных спрэчак, Суд арэнднага кантролю і Сямейны суд. Гэтыя суды ажыццяўляюць выключную юрысдыкцыю ў адпаведных пытаннях, іх рашэнні могуць быць абскарджаны толькі з пункту гледжання права ў Вярхоўным судзе.

Генеральны пракурор Рэспублікі Кіпр выступае ў якасці галоўнага юрыдычнага дарадцы Прэзідэнта Рэспублікі і Рады міністраў і адначасова з’яўляецца дырэктарам дэпартамента публічных пераследаў.

У склад Вярхоўнага суда сепаратнай дзяржавы — Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра — уваходзяць старшыня і 4 суддзі. Ён выконвае таксама функцыі канстытуцыйнага суда, вышэйшага адміністрацыйнага суда і касацыйнага суда. Гэтак жа, як і ў Рэспубліцы Кіпр, акруговыя суды ў складзе аднаго суддзі разглядаюць справы, за якія прадугледжана зняволенне на тэрмін не больш за 3 гады, суды асізаў у складзе трох суддзяў разглядаюць больш сур’ёзныя справы.

У 1991 г. у Рэспубліцы Кіпр была заснавана пасада омбудсмана (упаўнаважанага па правах чалавека).

Адвакатура арганізавана ў выглядзе партнёрстваў, якія дзейнічаюць на падставе Закона аб партнёрствах (паўтарае аднайменны англійскі Закон 1890 г.). Пасля атрымання юрыдычнай адукацыі кандыдаты ў адвакаты павінны здаць адвакацкі экзамен, які праводзіцца Прававой радай (Legal Board), і прайсці гадавую стажыроўку ў адваката, які мае не менш за пяць гадоў стажу. Адвакат з не менш чым трохгадовым стажам мае права выступаць у любым судзе краіны.

Тэлекамунікацыі

[правіць | правіць зыходнік]

Найбуйнейшым аператарам тэлекамунікацый на Кіпры ёсць дзяржаўная кампанія Cyta, якая працуе на рынках стацыянарнай і мабільнай сувязі, шырокапалоснага доступу ў Інтэрнэт і тэлебачання. Таксама дзейнічаюць іншыя аператары, у тым ліку Epic, PrimeTel і Cablenet.[19]

Нацыянальныя святы

[правіць | правіць зыходнік]

Кіпрская кухня

[правіць | правіць зыходнік]
Турэцкае мезэ

У аснове кухні Кіпра ляжаць міжземнаморскія стравы, у першую чаргу грэчаскія і турэцкія. Да іх ліку адносіцца мезэ (мясное ці рыбнае асарці), распаўсюджанае і ў Грэцыі, і ў Турцыі, і клефтыка — запечанае мяса ягняці. Распаўсюджаны і іншыя стравы грэчаскай кухні.

Да мясцовых страў з морапрадуктаў адносяцца кальмары і васьміног у чырвоным віне.

Вядомасцю карыстаецца віно Камандарыя, вытворчасць якога пачалася ў часы крыжакоў.

Брытанская спадчына ў галіне кулінарыі выяўляецца ў традыцыйных «англійскіх сняданках» з яечняй, беконам і фасоляй. У шэрагу бараў піва падаецца ў англійскіх пінтах.

Узброеныя сілы

[правіць | правіць зыходнік]

Асновай Узброеных сіл Рэспублікі Кіпр з’яўляецца Кіпрская нацыянальная гвардыя (грэч. Εθνική Φρουρά), заснаваная ў 1964 годзе і якая складаецца з сухапутных, марскіх і паветраных войск.[20]

Сухапутны войскі Нацыянальнай гвардыі ўключаюць пяхотныя і механізаваныя часці, бранятанкавыя, артылерыйскія, інжынерныя падраздзяленні.[20]

ЗША на працягу доўгага часу абмяжоўвалі пастаўкі ўзбраенняў Рэспубліцы Кіпр, аднак з 1 кастрычніка 2025 года да 30 верасня 2026 года адмова ў выдачы дазволаў на абаронны гандаль з Рэспублікай Кіпр прыпынена.[21]

У Рэспубліцы Кіпр дзейнічае абавязковая вайсковая служба для мужчын. Тэрмін абавязковай службы складае 14 месяцаў.[22] З 2008 года абавязковая вайсковая служба распаўсюджваецца таксама на мужчын, якія належаць да трох прызнаных Канстытуцыяй рэлігійных груп — армян, маранітаў і лацінян; раней яны былі вызвалены ад абавязковай службы.[23] Туркі-кіпрыёты ў Нацыянальную гвардыю Рэспублікі Кіпр не прызываюцца.

Гл. таксама

[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. ↑ Constitution of the Republic of Cyprus (Канстытуцыя Рэспублікі Кіпр): "The official languages are Greek and Turkish" (Appendix D, Part 01, Article 3)
  2. ↑ Не ўлічваючы Турэцкую Рэспубліку Паўночнага Кіпра.
  3. ↑ Demographic Statistics 2024 (англ.). Statistical Service of the Republic of Cyprus (19 снежня 2025). Праверана 18 жніўня 2026.
  4. ↑ Census of Population and Housing 2021: Final Results (англ.). Statistical Service of the Republic of Cyprus (9 жніўня 2024). Праверана 18 жніўня 2026.
  5. 1 2 3 Cyprus (англ.). International Monetary Fund. Праверана 18 жніўня 2026.
  6. ↑ Country Insights — Cyprus (англ.). United Nations Development Programme. Праверана 18 жніўня 2026.
  7. ↑ Таксама .eu, як член Еўрасаюза.
  8. ↑ На тэрыторыі краіны дзейнічае Усходнееўрапейскі час, ужываецца летні час.
  9. ↑ http://chartsbin.com/view/edr
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 В. У. Адзярыха. Кіпр // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. С. 273. Памылка ў зносках: памылковы тэг <ref>; імя "БелЭн-Кіпр" вызначана некалькі разоў з розным зместам
  11. ↑ Cyprus - Venice Cultural Route (англ.). Deputy Ministry of Tourism of the Republic of Cyprus. Праверана 18 жніўня 2026.
  12. ↑ Tourism Statistics 2025 (англ.). Statistical Service of the Republic of Cyprus (4 мая 2026). Праверана 18 жніўня 2026.
  13. ↑ General Information (англ.). Pharmaceutical Services, Ministry of Health of the Republic of Cyprus. Праверана 18 жніўня 2026.
  14. ↑ Schengen area (англ.). European Commission. Праверана 18 жніўня 2026.
  15. ↑ Republic of Belarus (англ.). Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Cyprus. Праверана 18 жніўня 2026.
  16. ↑ IMF Executive Board Concludes 2026 Article IV Consultation with Cyprus (англ.). International Monetary Fund (23 чэрвеня 2026). Праверана 18 жніўня 2026.
  17. ↑ Cyprus Annual Progress Report 2026 (англ.). Ministry of Finance of the Republic of Cyprus (1 красавіка 2026). Праверана 18 жніўня 2026.
  18. ↑ Cyprus’ Court Structure (англ.). Supreme Court of Cyprus (27 лютага 2026). Праверана 18 жніўня 2026.
  19. ↑ National Digital Decade Strategic Roadmap (англ.). Republic of Cyprus. Праверана 18 жніўня 2026.
  20. 1 2 National Guard Cyprus (англ.). National Guard of the Republic of Cyprus. Праверана 18 жніўня 2026.
  21. ↑ Amendment to the International Traffic in Arms Regulations (англ.). Federal Register (9 верасня 2025). Праверана 18 жніўня 2026.
  22. ↑ National Action Plan for the Implementation of UN Resolution 1325 (англ.). Republic of Cyprus. Праверана 18 жніўня 2026.
  23. ↑ Third Report submitted by Cyprus pursuant to Article 25, paragraph 2 of the Framework Convention for the Protection of National Minorities (англ.). Council of Europe (30 красавіка 2009). Праверана 18 жніўня 2026.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Кіпр&oldid=5183110"