Славакія

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Славаччына)
Перайсці да: рух, знайсці
Славацкая рэспубліка
славацк.: Slovenská republika
Flag of Slovakia.svg Герб Славакіі
Сцяг Славакіі Герб Славакіі

Каардынаты: 48°52′00″ пн. ш. 19°41′00″ у. д. / 48.866667° пн. ш. 19.683333° у. д. (G) (O) (Я)

EU-Slovakia.svg
Гімн: «Nad Tatrou sa blýska»
Заснавана 14 сакавіка 1939
Дата незалежнасці 1 студзеня 1993 (ад Чэхаславакіі)
Афіцыйная мова Славацкая
Сталіца Браціслава
Найбуйнейшыя гарады Браціслава, Кошыцы, Жыліна, Прэшаў, Банска-Бістрыца
Форма кіравання Парламенцкая рэспубліка
Прэзідэнт
Прэм'ер-міністр
Андрай Кіска
Роберт Фіца
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
126-я ў свеце
49 036 км²
1,9 %
Насельніцтва
• Ацэнка (2012)
• Перапіс (2011)
Шчыльнасць

5 445 000 чал. (112-я)
5 397 036 чал.
111,1 чал./км²  (67-я)
ВУП (ППЗ)
  • Разам (2012)
  • На душу насельніцтва

$132,384 млрд
$24.284
ВУП (намінал)
  • Разам (2012)
  • На душу насельніцтва

$94,088 млрд  (59-ы)
$21 102  (43-ы)
ІРЧП (2013) 0,830 (вельмі высокі) (37-ы)
Валюта Еўра (EUR)
Інтэрнэт-дамены .sk, .eu
Тэлефонны код +421
Часавы пояс +1

Слава́кія (славацк.: Slovensko), Слава́цкая рэспу́бліка (славацк.: Slovenská republika), альтэрн.: Слава́ччына[1] — дзяржава, якая не мае выхаду да мора, у Цэнтральнай Еўропе. Плошча складае 49 036 км², а насельніцтва — прыкладна 5,43 мільёнаў чалавек. Мяжуе з Чэхіяй (працягласць меж складае 251,8 км), Аўстрыяй (працягласць меж — 107,1 км), Польшчай (працягласць меж — 541,1 км), Украінай (працягласць меж — 97,8 км) і Венгрыяй (працягласць меж — 654,8 км)[2]. Сталіца і найбуйнейшы горад — Браціслава.

Першым дзяржаўным ўтварэннем славян на тэрыторыі сучаснай Славакіі была Дзяржава Само (VII ст.), затым Нітранскае княства (пачатак IX ст.), якое злучылася з Мораўскім княствам(славацк.) бел. у 833 г. у складзе Вялікай Маравіі. З другой паловы X ст. да канца XI ст. тэрыторыя Славакіі паступова ўключалася ў склад Каралеўства Венгрыя, якое ў 1526 г. стала часткай Аўстрыйскай (Габсбургскай) манархіі, званай з 1867 г. Аўстра-Венгрыяй. Пасля распаду Аўстра-Венгрыі ў 1918 г. Славакія была часткай Чэхаславакіі ажно да 1993 г. (за выключэннем перыяду незалежнасці падчас Першай Славацкай рэспублікі). 1 студзеня 1993 г. у выніку падзелу Чэхаславакіі ўзнікла цалкам самастойная Славацкая рэспубліка.

Славацкая рэспубліка з'яўляецца парламенцкай дэмакратыяй, афіцыйная мова — славацкая. З 1 мая 2004 г. Славакія — член Еўрапейскага Саюза, а з 21 снежня 2007 г. — Шэнгенскай зоны. 1 студзеня 2009 г. Славакія стала 16-м членам Еўрапейскага валютнага саюза(славацк.) бел. — Еўразоны — а афіцыйнай валютай дзяржавы стаў еўра, які замяніў такім чынам славацкую крону.

Змест

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Назва Славакіі ў значэнні «краіна, заселеная славакамі» ўпершыню адзінкава згадвалася ў 1029 г. у словазлучэнні «dux Sclavonie», а пазней часта ў розных варыянтах і мовах з XV ст. Аднак дакладна незразумела, ці мелася на ўвазе ў цэлым «славянская» ці канкрэтна «славацкая» тэрыторыя, як гэта часта бывала і са «славенскімі» тапонімамі. Славацкая гістарыяграфія часта сыходзіць з таго, што тэрмін «славен», або «славэн», «славенскі», ці «славэнскі», яшчэ з часоў Вялікамаравіі паказвае на генетычных продкаў славакаў.

Сучасная славацкая форма — «Slovensko» — была ўпершыню зафіксавана ў 1675 г. у дакуменце броўмаўскай шляхты, накіраваным гетману краю ў горад Угерске-Градзіштэ[3]. Часцей гэту назву пачалі ўжываць на пачатку XIX ст. Для пазначэння тэрыторыі ў гістарычных дакументах часта карысталіся варыянтам «Верхневугорскія славацкія ваколіцы» (славацк.: Hornouhorské slovenské okolie), напрыклад у «Мемарандуме славацкай нацыі» або «Венскім мемарандуме(славацк.) бел.», у якіх прадстаўнікі славацкага народа дамагаліся пэўнай аўтаноміі на ўласнай этнічнай тэрыторыі.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Рымскі надпіс на скале ў Трэнчыне, які датуецца 178179 гг.[4]

Першае сведчанне аб засяленні тэрыторыі Славакіі людзьмі паходзіць з канца палеаліту — прыкладна 250 тыс. гадоў таму. Чэрап неандэртальца быў знойдзены на тэрыторыі вёскі Ганаўцы(славацк.) бел., статуя Венеры — на тэрыторыі вёскі Мораваны-над-Вагам(славацк.) бел.. Прыкладна 5000—4000 гадамі да н. э. датуюцца першыя земляробныя прылады, знойдзеныя на тэрыторыі сучаснай Славакіі ў пячоры Доміца — каменныя сякеры, кліны, скрабкі і інш.

З канца IV ст. да н. э. тэрыторыю сучаснай Славакіі ў некалькі хваль засяляе адна з першых вядомых аформленых этнічных груп таго часу — кельты. Аб прысутнасці ў Славакіі кельтаў існуюць пісьмовыя сведчанні ў рымскіх крыніцах. У I ст. да н. э. на тэрыторыю Славакіі прыходзяць дакі, пад іх ціскам кельты адступаюць далей на поўнач, таму прадстаўнікі гэтых двух этнічных груп змешваюцца між сабой, утвараючы таксама змешаную культуру.

З пачатку н. э. дакаў і кельтаў выштурхоўваюць плямёны германцаў. На тэрыторыі Славакіі было ўтворана каралеўства Ванія(славацк.) бел. — аднаго з правадыроў германцаў — рака Дунай утварала яго мяжу з Рымскай імперыяй.

У канцы IV ст. з пачаткам Вялікага перасялення ў Славакіі былі мноства народаў. Першыя славянскія пасяленцы аселі на тэрыторыі сучаснай Славакіі ў V ст. Славацкія землі ўваходзілі ў склад Дзяржавы Само (VII ст.), Нітранскага княства (канец VIII ст. — 833 г.).

З другой паловы X ст. да канца XI ст. тэрыторыя Славакіі паступова ўключалася ў склад Каралеўства Венгрыя, якое ў 1526 г. стала часткай Аўстрыйскай (Габсбургскай) манархіі, званай з 1867 г. Аўстра-Венгрыяй.

Пасля асманскай экспансіі на землі былога Каралеўства Венгрыя ў XVI і XVII стст. яно зменшылася практычна толькі да тэрыторый Славакіі, сучаснай федэральнай зямлі Бургенланд і заходняй Харватыі, такім чынам Славакія стала ядром Габсбургскай дзяржавы. Браціслава стала сталіцай (15361784/1848 гг.), каранацыйным (15631830 гг.) горадам і месцам пасяджэнняў улады Каралеўства Венгрыя. Трнава стала рэзідэнцыяй Эстэргамскага архібіскупа, што фактычна зрабіла яе цэнтрам венгерскай Рымска-Каталіцкай Царквы.

У 1787 г. Антан Берналак кадыфікаваў славацкую мову на аснове заходнеславацкай гаворкі (берналакаўчына(славацк.) бел.). У 1843 г. Людавіт Штур кадыфікаваў славацкую мову на аснове цэнтральнаславацкай гаворкі — менавіта гэта варыянт славацкай мовы з невялікімі зменамі выкарыстоўваецца і сёння славакамі ў якасці літаратурнага стандарту.

У рэвалюцыі 1848—1849 гг. славакі выступілі на баку аўстрыйцаў, каб аддзяліцца ад Венгрыі і стаць самастойнай часткай Габсбургскай манархіі, што, аднак, ім не ўдалося.

Пасля Аўстра-венгерскага пагаднення, у перыяд 18671918 гг., славакі цярпелі ад найгоршай хвалі мадзьярызацыі(славацк.) бел. ў гісторыі.

У 1918 г. Славакія стала часткай Чэхаславакіі. Падчас хаосу, які адбываўся пасля распаду Аўстра-Венгрыі, на частцы тэрыторыі Славакіі кароткі тэрмін існавала дзяржаўнае ўтварэнне з камуністычнай ідэалогіяй — г. зв. Славацкая Савецкая Рэспубліка (сталіца знаходзілася ў Прэшаве). Славакія ў межах Чэхаславакіі развівалася асобна ў галіне культуры. У канцы 1930-х гадоў Адольф Гітлер пачаў выкарыстоўваць факт этнічнай рознасці славакаў і чэхаў, а таксама наяўнасць на тэрыторыі Чэхаславакіі нямецкай меншасці ва ўласных знешнепалітычных мэтах: спачатку ён заняў частку зямель Чэхаславакіі, а потым цалкам анексаваў гэту краіну, дапамогшы ў выніку перамоў стварыць славакам Першую Славацкую рэспубліку. Такім чынам падчас Другой сусветнай вайны Славакія выступала як саюзнік Трэцяга рэйха. У адказ на ўступленне нямецкай арміі на тэрыторыю Славакіі ў 1944 г. славацкае супраціўленне ўзняла Славацкае нацыянальнае паўстанне з палітычным і вайсковым цэнтрам у Банска-Бістрыцы. Адкрытае паўстанне было задушана, таму паўстанцы перайшлі да партызанскай тактыкі. Ад нацыстаў Славакія была вызвалена Чырвонай арміяй, якая прыйшла з ўсходу.

Пасля Другой сусветнай вайны адбылося аднаўленне Чэхаславакіі, якая трапіла пад сферу ўплыву СССР. Пасля 1948 г., калі да ўлады ў выніку Лютаўскага перавароту(славацк.) бел. прыйшлі камуністы, пачалася нацыяналізацыя прыватных прадпрыемстваў і распачалася прымусовая калектывізацыя сельскай гаспадаркі. Эканамічная адсталасць і незадаволенасць дзеямі камуністычнай партыі прывялі ў 1968 г. да падзей, якія ўвайшлі ў гісторыю як Пражская вясна, пасля якіх у краіне адбыліся пэўныя палітычныя змены. 21 жніўня 1968 г. гэтыя працэсы былі задушаны ўварваннем у Чэхаславакію войскаў Варшаўскага дагавора(славацк.) бел.. У выніку распачалася, г. зв. палітыка нармалізацыі, якую ў хуткім часе змяніла брэжнеўская палітыка. У 1989 г. камуністычны рэжым быў зрынуты ў выніку Аксамітнай рэвалюцыі і Чэхаславакія зноў стала дэмакратычнай дзяржавай.

1 студзеня 1993 г. узнікла Славацкая рэспубліка — правапераемніца Чэхаславакіі. Гэта адбылося пасля 75 гадоў супольнага існавання чэхаў і славакаў у адной дзяржаве. Рашэнне цалкам адпавядала Канстытуцыі і было зацверджана Федэральным сходам ЧСФР(славацк.) бел.. З 19 студзеня 1993 г. Славакія — член ААН, з 29 сакавіка 2004 г. — член НАТА, а з 1 мая 2004 г. — член ЕС.

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Славакія знаходзіцца ў Цэнтральнай Еўропе і характарызуецца горным ландшафтам на поўначы і раўнінамі на поўдні.

Карта Славакіі з нанесенымі адміністрацыйнымі межамі, гарадамі, дарогамі і рачною сеткай.
Нівы Хвойніцкага ўзвышша(славацк.) бел..
Спішскі Град на ўзгорку.
Старажытны цэнтр Бардзеёва.
Крывань(славацк.) бел. — неафіцыйны сімвал Славакіі.

Населеныя пункты[правіць | правіць зыходнік]

Славакія мае параўнальна густую сетку населеных пунктаў: на яе тэрыторыі знаходзяцца 2891 афіцыйна зарэгістраваныя месцы пражывання людзей, з якіх 138 маюць статус гарадоў (інфармацыя станам на 2009 г.)[5]. Найбуйнейшымі гарадамі па колькасці насельніцтва з'яўляюцца Браціслава і Кошыцы, потым Прэшаў, Жыліна, Нітра, Банска-Бістрыца і Трнава. У гарадах пражывае больш за 57 % насельніцтва.

Рэльеф[правіць | правіць зыходнік]

Славакія знаходзіцца на тэрыторыі Сярэднедунайскай нізіны, Карпатаў, Загарскай нізіны(славацк.) бел., Дунайскай нізіны і Усходнеславацкай нізіны.

Клімат[правіць | правіць зыходнік]

Клімат Славакіі займае прамежкавае становішча паміж кантынентальным і акіянічным. Паводле Кёпена(руск.) бел. мяжа між імі праходзіць паміж усходняй і цэнтральнай Славакіяй. Клімат Славакіі можа быць падзелены на 3 зоны:

  1. Нізіны
    1. Нізінная падзона з прэваліруючым акіянскім уплывам: прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае каля 10 °C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — каля 20 °C, а найхаладнейшага месяца — каля −3 °C. Гэта Дунайская і Загарская нізіны. Тыповымі гарадамі з такім кліматам з'яўляюцца Браціслава і Гурбанава(славацк.) бел..
    2. Нізінная падзона з прэваліруючым кантынентальным уплывам: прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае каля 9 °C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — каля 20 °C, а найхаладнейшага месяца — каля −3 °C. Гэта Усходнеславацкая нізіна і Кошыцкая катлавіна(славацк.) бел.. Тыповым горадам з такім кліматам з'яўляюцца Кошыцы.
  2. Катлавіны: прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае ад 5 °C да 8,5 °C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — 15—18,5 °C, а найхаладнейшага месяца — −3… −6 °C. Тыповымі гарадамі з такім кліматам з'яўляюцца Попрад, Сліяч(славацк.) бел. і Жыліна.
  3. Горы: прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае каля 5 °C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — 15 °C, а найхаладнейшага месяца — каля −5 °C. Тыповы клімат горнай зоны характэрны для Шчырбскага возера(славацк.) бел., гары Хопак(славацк.) бел. і гары Ломніцкі Шціт(славацк.) бел..

Водная сістэма[правіць | правіць зыходнік]

Рэкі ў Славакіі пераважна разгалінаваныя і малаводныя. Усе рэкі маюць найбольшую паўнаводнасць вясною, калі растае снег. Адзіным выключэннем з гэтага правіла з'яўляецца Дунай, які найпаўнаводнейшы ўлетку, калі растае лёд у Альпах. Рэкі Славакіі прыналежаць да вадазбораў Балтыйскага і Чорнага мораў. Да вадазбору Балтыйскага мора адносяцця рэкі Попрад(славацк.) бел. і Дунаец(славацк.) бел.. Да вадазбору Чорнага мора адносяцца рэкі Морава, Дунай, Ціса. Азёры ў Славакіі ўтварыліся ў выніку адступлення горных ледавікоў, напрыклад Шчырбскае возера(славацк.) бел., возера Вельке-Гінцава(славацк.) бел., Попрадскае возера(славацк.) бел. або Скалнацкае возера(славацк.) бел..

Найбольшая колькасць вадасховішчаў знаходзіцца на рацэ Ваг, дзе яны ўтвараюць Важскі каскад. Гэта, напрыклад, Ліптаўска-Мара(славацк.) бел., Слнява(славацк.) бел., Кралёва(славацк.) бел., Носіцы(славацк.) бел. і інш. Найбольшым вадасховішчам з'яўляецца Ораўскае вадасховішча(славацк.) бел. плошчай 35 км². Вадасховішчы ў Славакіі выкарыстоўваюцца ў мэтах гідраэнергетыкі, прадухілення паводак, накаплення пітной вады (у якасці водных рэзервуараў выкарыстоўваюцца 8 вадасховішчаў), сельскай гаспадаркі, рэкрэацыі. Жытны востраў(славацк.) бел. мае найбольшыя запасы грунтовых вод у Славакіі. Грунтовыя воды падзяляюцца на 3 тыпы:

  1. Карставыя воды — знойдзены ў пячорах;
  2. Мінеральныя воды;
  3. Тэрмальныя воды — найцяплейшая вада ў Славакіі знаходзіцца ў Подгайсцы(славацк.) бел. (80 °C).

Геаграфічныя цікавыя звесткі[правіць | правіць зыходнік]

Кірункі свету
Вышыні над узроўнем мора
Цэнтры
Межы[2]
Адлегласці (паветраныя)
  • Максімальная даўжыня (з захаду на ўсход): 428,8 км паміж вёскамі Загарска-Вэс і Нова-Сэдліца;
  • Мінімальная шырыня (з поўначы на поўдзень): 77,6 км паміж вёскамі Орлаў(славацк.) бел. і Госцёўцы(славацк.) бел.;
  • Найкарацейшая адлегласць да мора: 361 км да Рыекі на беразе Адрыятычнага мора.

Геалогія[правіць | правіць зыходнік]

Геалагічная будова[правіць | правіць зыходнік]

Тэктанічная карта Заходніх Карпатаў і прылеглых тэрыторый.

Большую частку тэрыторыі Славакіі займаюць Заходнія Карпаты з характэрным горным тэктанічным покрывам, які з'яўляецца адной з частак Міжземнаморскага складкаватага пояса(славацк.) бел.. Заходнія Карпаты падзяляюцца на некалькі зон[6]. Верхнія Заходнія Карпаты(славацк.) бел. (якія ляжаць на вонкавай — паўночнай частцы Карпацкай дугі) праходзілі тэктагенез(славацк.) бел. у канцы палеагену і ў пачатку неагену. Яны складаюцца пераважна з карпацкага флішу(славацк.) бел.. Геалагічна складаная скальная зона(славацк.) бел. ўтварае вонкавую мяжу Цэнтральных Заходніх Карпатаў(славацк.) бел.. Да Цэнтральных Заходніх Карпатаў адносяцца Фатранска-Татранская вобласць, вэпарская зона(славацк.) бел. і гэмарская зона(славацк.) бел., якія разам утвараюць самую высокую і вялікую частку Славакіі. Менавіта таму горная парода ў Славакіі дужа разнастайная. На поўдзень ад іх знаходзяцца Унутраныя Заходнія Карпаты(славацк.) бел., утвораныя мэліяцкай зонай(славацк.) бел.. Сярод іншых больш паўднёвых зон Заходніх Карпатаў на тэрыторыі Славакіі знаходзіцца толькі зэмплінская зона(славацк.) бел., якая знаходзіцца ў раёне Зэмплінскіх гор(славацк.) бел.. Прыкладна поўдня на поўнач адбываецца наслаенне зон адна на адну. Найважнейшыя тэктагенныя рухі паўплывалі на Заходнія Карпаты ў перыяд верхняй юры, сярэдняга мелу і міяцэну. Па сканчэнні асноўных гаратворных рухаў, у палеагене і неагене пачалі з'яўляцца разломы(славацк.) бел., некаторыя з якіх утварылі, так званыя, палеагенавыя і неагенавыя катлавіны. Пэўны перыяд у выніку вулканічнай актыўнасці ўтвараліся эфузіўныя горныя пароды, асабліва шырока прадстаўленыя ў цэнтральнай і ўсходняй Славакіі. У пачатку антрапагену вулканічная актыўнасць у Славакіі сціхла. Падчас ледавіковай эпохі ў найвышэйшых гарах узніклі ледавікі. З апошняй трэці антрапагену і дагэтуль назіраецца эразіўнае дзеянне ветру і рэк на горныя пароды.

Карысныя выкапні[правіць | правіць зыходнік]

Магнезіт з вёскі Лубанік(славацк.) бел.. У цяперашні час гэты мінерал з'яўляецца найбольш важнай сыравінай, якая здабываецца ў Славакіі.

Здабыча мінеральных рэсурсаў з'яўляецца адной з асноў металургічнай вытворчасці, хімічнай і будаўнічай прамысловасці, а таксама істотна ўплывае на іншыя галіны эканомікі. У 2009 г. кошт горназдабываючай прамысловасці Славакіі склаў 329,59 млн еўра ў бягучых цэнах, што склала 0,52 % ВУП[7]. Сярод энергетычных рэсурсаў сёння ў Славакіі ўжываюцца нафта, прыродны газ і буры вугаль. Здабыча нафты пакрывае толькі каля 1 % дзяржаўнай патрэбнасці ў энергарэсурсах, здабыча прыроднага газу — 3 %, калі здабыча бурага вугалю пакрывае 80 % унутранага спажывання. Астатнія энергарэсурсы, як і ўвесь чорны вугаль, імпартуюцца ў Славакію з Чэхіі. Іншыя энергарэсурсы, як антрацыт, бітум, гліністы сланец і несмалісты газ, здабываць пры сучасных цэнах нерэнтабельна. Знойдзены эканамічна цікавыя запасы ўрану (напрыклад, унутры гары Ягадна(славацк.) бел.), аднак іх распрацоўка яшчэ не пачалася. Сярод руд Славакія пэўны час здабывала толькі жалезную руду (сідэрыт), здабыча якой пакрывала 11 % унутранага спажывання, аднак летам 2008 г. здабыча была спынена. У Славакіі, у адрозненні ад суседніх краін, ёсць запасы сурмы, але ў сучаснасці яны не распрацоўваюцца. Краіна мае значныя запасы нярудных карысных выкапняў, з якіх галоўным па прыярытэтнасці здабычы з'яўляецца магнезіт, які Славакія экспартуе, пакрываючы такім чынам 6 % сусветнага рынку гэтага мінерала. У глабальным маштабе значнай з'яўляецца і здабыча перліту і цэалітаў. Важную ролю граюць і нядаўна адкрытыя радовішчы тальку ў вёсцы Гэмарска-Полама(славацк.) бел.. Іншыя славацкія нярудныя карысныя выкапні ўключаюць у сябе барыт, бентаніт, каалін (пакрываецца 26 % унутранага спажывання), керамічныя гліны, базальт, будаўнічы і абліцовачны камень, даламіт, вапняк, галіт (пакрываецца 20 % унутранага спажывання), ангідрыт (пакрываецца 45 % унутранага спажывання), кварц, пясок і інш. У мінулым краіна была адным з вядучых вытворцаў самародных золата, срэбра, медзі і іншых руд, запасы якіх былі цалкам вычарпаны да нашага часу.

Прырода[правіць | правіць зыходнік]

Флора[правіць | правіць зыходнік]

44,3 % тэрыторыі рэспублікі (2,17 млн га) пакрытыя лясамі[8]. 60 % раслін ліставыя, 40 % — хвойныя, прычым пераважаюць расліны ва ўзросце ад 60 да 100 гадоў. Сярод парод, якія выкарыстоўваюцца ў дрэваапрацоўцы, пераважае (займае ⅓ долю ад усіх) бук, затым елка і дуб. 60 % плошчы лясоў знаходзяцца ў падпарадкаванні дзяржаўных арганізацый.

Фаўна[правіць | правіць зыходнік]

У горных лясах Славакіі ёсць алені, рысі, ваўкі і мядзведзі, а таксама дробныя жывёлы — лісы, вавёркі, ласкі.

Ахова прыроды[правіць | правіць зыходнік]

У Славакіі ахову прыроды забяспечваюць 9 нацыянальных паркаў(славацк.) бел., прычым найвялікшым і найстарэйшым з'яўляецца Татранскі нацыянальны парк(славацк.) бел.. Увогуле на тэрыторыі Славакіі знаходзяцца 1082 невялікія прыродаахоўныя тэрыторыі[9], 382 тэрыторыі агульнаеўрапейскага значэння[10] і 38 тэрыторыі для аховы птушак[11].

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Кошыцы — другі па велічыні горад Славакіі.

З 1996 г. Славакія дзеліцца на 8 краёў, якія з 2002 г. маюць пашыраныя правы самакіравання і называюцца ў Канстытуцыі рэспублікі найвышэйшымі тэрытарыяльнымі адзінкамі (славацк.: vyššie územné celky). Назвы краёў надаваліся ў адпаведнасці з іх адміністрацыйнымі цэнтрамі.

  1. Банскабістрыцкі край
  2. Браціслаўскі край
  3. Жылінскі край
  4. Кошыцкі край
  5. Нітранскі край
  6. Прэшаўскі край
  7. Трнаўскі край
  8. Трэнчынскі край
  1. Банска-Бістрыца
  2. Браціслава
  3. Жыліна
  4. Кошыцы
  5. Нітра
  6. Прэшаў
  7. Трнава
  8. Трэнчын

Гістарычны адміністрацыйны падзел Славакіі[правіць | правіць зыходнік]

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Нацыянальнасці[правіць | правіць зыходнік]

Этнічная структура вёсак і гарадоў Славацкай рэспублікі паводле перапісу 2011 г. і Атласа цыганскіх абшчын 2013 г.

Нацыянальны склад насельніцтва Славакіі[12]:

Нацыянальнасць 2011[13] 2001[13] 1991[13] 1930 [14]
Славакі 4 352 775 4 614 854 4 519 328 2 224 983
Венгры 458 467 520 528 567 296 571 988
Цыганы 105 738 89 920 75 802 30 626
Чэхі 30 367 44 620 52 884 120 926
Русіны 33 482 24 201 17 197 91 079
Украінцы 7 430 10 814 13 281 (глядзі «Русіны»)
Немцы 4 690 5 405 5 414 147 501
Палякі 3 084 2 602 2 659 933
Харваты 1 022 890  -  -
Сербы 698 434  -  -
Рускія 1 997 1 590 1 389 (глядзі «Русіны»)
Яўрэі 631 218 134 65 385
Маравы 3 286 2 348 6 037 (глядзі «Чэхі»)
Балгары 1 051 1 179 1 400 -
Іншыя 9 852 5 350 2 732 768
Невядомая 382 493 54 502 8 782 75 604
Усяго 5 538 036 5 379 455 5 274 335 3 329 793

Доля цыганоў паводле апошняга перапісу (або ў адпаведнасці з іх уласнымі дэкларацыямі) складае 1,7 %, але паводле вынікаў інтэрв'ю з прадстаўнікамі мясцовага самакіравання (задавалася пытанне этнічнай прыналежнасці насельніцтва, якое пастаянна пражывае на падкантрольнай тэрыторыі) гэта лічба складае 5,6 %. Трэба, аднак, адзначыць, што ў выпадку прымання на веру вышэй згаданых 5,6 % варта зменшыць агульную колькасць славакаў і венграў у табліцы на 4 %.

Мовы[правіць | правіць зыходнік]

Мовы этнічных меншасцей могуць выкарыстоўвацца ў кантакце з уладамі ў тых базавых адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках, дзе доля прадстаўнікоў этнічнай меншасці ў структуры насельніцтва перавышае 20 %. На практыцы гэта тычыцца больш за сотні венгерскіх вёсак, дзясяткі русінскіх/украінскіх вёсак, цыганскіх абшчын і адной нямецкай вёскі.

Родная мова[правіць | правіць зыходнік]

Моўная структура (родная мова) вёсак і гарадоў Славацкай рэспублікі паводле перапісу 2011 г.

Моўны склад насельніцтва Славакіі паводле роднай мовы[15]:

Родная мова[16] Перапіс 2011[13] 2001[13] 1910[13]
Славацкая 4 240 453 4 512 217 1 688 152
Венгерская 508 714 572 929 885 646
Цыганская 122 518 99 448 -
Русінская 55 469 54 907 97 047
Украінская 5 689 7 879 -
Чэшская 35 216 48 201 -
Нямецкая 5 186 6 343 198 387
Польская 3 119 2 731 -
Харвацкая 1 234 988 3 480
Ідыш 460 17 -
Балгарская 132 1 004 -
Іншыя 13 585 6 735 48 500
Невядомая 405 261 66 056 -

Мова, якая найчасцей ужываецца дома[правіць | правіць зыходнік]

Моўны склад насельніцтва Славакіі паводле мовы, якая найчасцей ужываецца дома[17]:

Мова Перапіс 2011[13]
Славацкая 3 954 149
Венгерская 472 212
Цыганская 128 242
Русінская 49 860
Чэшская 17 148
Англійская 9 062
Нямецкая 6 173
Украінская 2 775
Італьянская 1 436
Польская 1 316
Руская 1 250
В'етнамская 1 096
Мова жэстаў 1 039
Харвацкая 932
Ідыш 203
Балгарская 124
Іншыя 21 109
Невядомая 728 910

Мова, якая найчасцей ужываецца ў публічных месцах[правіць | правіць зыходнік]

Моўны склад насельніцтва Славакіі паводле мовы, якая найчасцей ужываецца ў публічных месцах[18]:

Мова Перапіс 2011[13]
Славацкая 4 337 690
Венгерская 391 577
Цыганская 36 660
Англійская 28 181
Русінская 24 524
Чэшская 18 747
Нямецкая 11 474
Італьянская 2 033
Французская 1 499
Іспанская 1 202
Украінская 1 100
Мова жэстаў 964
Польская 723
Харвацкая 383
Ідыш 159
Балгарская 68
Іншыя 24 735
Невядомая 515 312

Рэлігіі і канфесіі[правіць | правіць зыходнік]

Рэлігійна-канфесійны склад насельніцтва Славакіі[19]:

Рэлігійна-канфесійны склад базавых адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Славацкай рэспублікі паводле перапісу 2001 г.
Веравызнанне Перапіс 2011[13] 2001[13] 1991[13] 1930[14]
Рымска-Каталіцкая Царква 3 347 277 3 708 120 3 187 383 2 384 355
Грэка-Каталіцкая Царква 206 871 219 831 178 733 214 725
Праваслаўная Царква 49 133 50 363 34 376 9 076
Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання 316 250 372 858 326 397 400 258
Кальвінізм 98 797 109 735 82 545 145 829
Сведкі Іеговы 17 222 20 630 10 501 -
Метадызм 10 328 7 347 4 359 152
Хрысціянскія Цэрквы 7 720 6 519 700 -
Апостальская Царква(славацк.) бел. 5 831 3 905 1 116 -
Братэрскае Адзінства Баптыстаў(славацк.) бел. 3 486 3 562 2 465 1 745
Царква Адвентыстаў Сёмага Дня 2 915 3 429 1 721 -
Братэрская Царква(славацк.) бел. 3 396 3 217 1 861 29
Іўдаізм 1 999 2 310 912 136 737
Старакаталіцызм 1 687 1 733 882 -
Гусіты 1 782 1 696 625 11 495
Новаапостальская Царква(славацк.) бел. 166 22 188
Бахаі 1 065  –   – 
Мармоны 972 58 91
Іншыя 23 340 6 214 6 094 1 524
Без вызнання 725 362 697 308 515 551 16 890
Не паведамілі 571 437 160 598 917 835 -

У Славакіі няма ніводнай мячэці[20].

Палітыка[правіць | правіць зыходнік]

Месца пасяджэнняў славацкага парламента — Нацыянальнай Рады Славацкай рэспублікі — і Браціслаўскі Град.

Глядзі:

Палітычныя падзеі ў Славакіі з 1989(славацк.) бел.
Канстытуцыя Славацкай рэспублікі(славацк.) бел.
Прэзідэнт Славакіі
Спіс прэм'ер-міністраў Славакіі
Спіс спікераў парламентаў Славакіі(славацк.) бел.

Палітычная сістэма[правіць | правіць зыходнік]

Славацкая рэспубліка з'яўляецца плюралістычнай дэмакратыяй парламенцкага тыпу — парламенцкай рэспублікай.

Заканадаўчая ўлада[правіць | правіць зыходнік]

Парламент (Нацыянальная Рада Славацкай рэспублікі) з'яўляецца найвышэйшым заканадаўчым органам дзяржавы. Ён складаецца з 150 членаў — пасланцаў, абраных у дэмакратычных выбарах, якія адбываюцца (за выключэннем выпадкаў датэрміновых выбараў) адзін раз на чатыры гады. Выбарчая сістэма падчас выбараў у Нацыянальную Раду Славакіі з'яўляецца прапарцыянальнай, такім чынам вынікі выбараў у вялікай ступені залежаць ад галасоў выбаршчыкаў. Калі кандыдаты вылучаюцца ў выбарчыя спісы ад партый, яны здымаюцца з выбараў у тых выпадках, калі іх праграма супярэчыць праграме партыі або калі яны выйшлі са складу партыі, г. зн. што дзейнічае імператыўны мандат.

Выканаўчая ўлада[правіць | правіць зыходнік]

Кабінет міністраў складаецца з міністраў, што паходзяць з палітычных партый, якія сфарміравалі кааліцыю большасці, г. зн. маюць больш за 75 месцаў у Нацыянальнай Радзе Славацкай рэспублікі. Кіраўніком урада з'яўляецца прэм'ер-міністр, які не мае непасрэднай міністэрскай улады над асобнымі міністэрствамі. У выпадках, калі дэпутаты становяцца міністрамі, яны часова адмаўляюцца ад сваіх дэпутацкіх мандатаў і замяняюцца намеснікамі (для параўнання: у Чэхіі ў міністраў застаюцца дэпутацкія мандаты, што, у сваю чаргу, прыводзіць да частай адсутнасці міністраў на рабочых месцах праз неабходнасць галасаваць у парламенце).

Палац Грасалкавічаў у Браціславе — рэзідэнцыя прэзідэнта Славацкай рэспублікі.

У выпадку адстаўкі ці звальнення міністр мае права вярнуцца ў парламент у якасці звычайнага дэпутата.

Прэзідэнт[правіць | правіць зыходнік]

Прэзідэнт у Славакіі з'яўляецца кіраўніком дзяржавы. Прэзідэнт Славацкай рэспублікі разам з прэм'ер-міністрам і спікерам парламента — найвышэйшыя канстытуцыйныя чыноўнікі ў краіне (таму дзейнічаюць некаторыя абмежаванні: напрыклад, яны не могуць адначасова лятаць у адным самалёце). Функцыі прэзідэнта ў Славакіі носяць, хутчэй, фармальны характар. Яго паўнамоцтвы, напрыклад, уключаюць зацвярджэнне пасады прэм'ер-міністра, які абіраецца. Акрамя гэтага, прэзідэнт валодае, гэтак званым, правам «малога вета» — можа вярнуць закон на паўторны разгляд Нацыянальнай Радай. Для ажыццяўлення права «малога вета» ў Радзе павінна быць абсалютная большасць пасланцаў — г. зн. мінімум 76 чалавек. Для дасягнення парламенцкага кворуму з нагоды «малога вета» павінна прысутнічаць простая большасць галасоў, г. зн. мінімум 38. Акрамя іншых правоў, прэзідэнт выбірае канстытуцыйных суддзяў з ліку колькасці кандыдатаў, якая ў два разы перавышае колькасць суддзяў: кандыдаты ці атрымліваюць гранты Нацыянальнай Рады, ці высоўваюцца з ліку людзей, якія маюць пэўныя ўзнагароды. Станам на 2014 г. прэзідэнтам Славакіі з'яўляецца Андрай Кіска.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Прамысловасць[правіць | правіць зыходнік]

«Kia cee'd» — аўтамабіль, які вырабляецца на жылінскім заводзе «Kia Motors Slovakia».

У мінулым у Славакіі вырабляліся пераважна прадукты цяжкага машынабудавання для краін СЭУ і іншых саюзнікаў СССР, аднак пасля 1989 г. гэты рынак абваліўся.

Нізкія выдаткі на працоўную сілу і падатковая рэформа ў пачатку XXI ст. зрабілі Славакію прывабнай краінай для замежных інвестараў, асабліва ў галіне аўтамабільнай прамысловасці, якая займае ў эканоміцы рэспублікі надзвычай моцныя пазіцыі: менавіта ў Славакіі вырабляецца найбольшая на планеце колькасць аўтамабіляў на аднаго грамадзяніна. Тут знаходзяцца заводы «Volkswagen» у Браціславе, «PSA PeugeotCitroën» у Трнаве і «Kia» ў Жыліне. Другой найбольш важнай галіной прамысловасці з'яўляецца электратэхнічная прамысловасць: у Нітры знаходзіцца завод «Sony», каля Галанты — «Samsung». Славацкая прамысловасць мае пазітыўныя перспектывы развіцця і дэманструе стабільны штогадовы рост. Напрыклад, у 2011 г. у Славакіі былі выраблены 926 555 аўтамабіляў (менавіта тады краіна заняла першае месца на планеце па колькасці вырабленых аўтамабіляў на душу насельніцтва — 171 машыны на тысячу грамадзян), а ўжо ў 2013 г. вытворчасць павялічылася прыкладна да 980 000 аўтамабіляў[21].

За надзвычайны выраб аўтамабіляў краіна атрымала мянушку «Дэтройт Еўропы» (славацк.: Detroit Európy), а за развіццё эканомікі — «татранскі тыгр» (славацк.: tatranský tiger)[22].

Сельская гаспадарка[правіць | правіць зыходнік]

Славакія мае развітую сельскую гаспадарку, якая выкарыстоўвае 19 350 км2 сельскагаспадарчых угоддзяў (39,5 % плошчы краіны). У пачатку XX ст. у гэтай сферы былі заняты 60 % насельніцтва. Сёння ў сельскай гаспадарцы, паляванні і сумежных галінах занятыя каля 4,9 % эканамічна актыўнага насельніцтва (100 050 чалавек)[23]. Найлепшыя ўмовы для вырошчвання сельскагаспадарчых культур у нізінах, прычым вырошчваюцца пераважна збожжавыя (60 % ад занятай зямлі), насенне алейных культур, адна- і шматгадовыя кармавыя расліны. Бульба, бабовыя, гародніна (асабліва памідоры, белая капуста, цыбуля, папрыка і морква) займаюць разам каля 3 % раллі[24]. У Славакіі вылучаюць 6 рэгіёнаў вінаградарства. Большасць сартоў вінаграду вырошчваецца пераважна ў заходняй, цэнтральнай і, у меншай ступені, ва ўсходняй Славакіі. Землі на ўзвышшах выкарыстоўваюцца ў якасці паш для буйнога рагатага быдла і авечак, але найбольшая частка пагалоўя канцэнтруецца ў нізінах, бо там лепшая кармавая база.

Жніво вёскі Дубадзел.

31 снежня 2009 г. у Славакіі былі[25]:

Від Колькасць у тысячах
Буйное рагатае быдла 471
Свінні 740
Авечкі 376
Козы 35
Коні 7
Птушкі (у тым ліку куры) 13 583 (6252)

Колькасць жывёл большасці відаў ужо даўно мае тэндэнцыю да зніжэння, пераважна з прычыны зніжэння попыту на ўнутраным рынку і нізкай пакупніцкай здольнасці мясцовага насельніцтва[24].

Структура зямельнага фонду Славацкай рэспублікі ў перыяд 20072012 гг. была наступная (уся інфармацыя прыведзеная ў гектарах на 1 студзеня дадзенага года)[26]:

Год Разам Сельскагаспадарчыя
глебы
Ворныя глебы Хмельнікі Вінаграднікі Сады Садавінавыя
сады
Травы Лясы Водныя
акваторыі
Населеныя
пункты
Іншае
2007 4 903 397 2 430 683 1 427 357 534 27 314 76 813 17 792 880 873 2 006 939 93 325 227 092 145 357
2008 4 903 573 2 428 899 1 425 896 530 27 243 76 720 17 590 880 920 2 007 142 93 656 227 931 145 945
2009 4 903 704 2 423 478 1 421 852 520 27 258 76 636 17 360 879 853 2 008 257 94 575 229 059 148 335
2010 4 903 717 2 417 933 1 417 983 519 27 140 76 563 17 257 878 470 2 008 843 94 645 229 941 152 356
2011 4 903 644 2 414 291 1 416 633 520 27 091 76 529 17 034 876 484 2 011 250 94 761 230 589 152 753
2012 4 903 613 2 410 812 1 415 653 517 26 997 76 563 16 858 874 224 2 012 336 94 764 231 967 153 733

Турызм[правіць | правіць зыходнік]

Славакія прыцягвае сваёй прыроднай прыгажосцю, асабліва ў гарах, пячорах, але таксама і такімі культурнымі і гістарычнымі славутасцямі, як сярэдневяковыя Грады і гарады, народная архітэктура, крыніцы і гарналыжныя курорты. Па некаторых дадзеных, краіна мае найбольшую канцэнтрацыю замкаў (тут іх традыцыйна прынята называць «Грады») на душу насельніцтва[27]. У 2006 г. Славакію наведалі больш за 1,6 млн чалавек. Найбольшая колькасць наведванняў прыйшлася на сталіцу і Татры[28]. Турысты прыязджаюць пераважна з Чэхіі (каля 26 % ад усіх турыстаў), Польшчы (15 %) і Германіі (11 %). З прычыны адсутнасці гор у Беларусі Славакія карыстаецца попытам у беларускіх аматараў горных лыж праз адносна нізкія кошты і выгоднае геаграфічнае знаходжанне.

Транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Паветраны транспарт[правіць | правіць зыходнік]

У Славакіі знаходзяцца 36 аэрапортаў (у тым ліку 20 з цвёрдым пакрыццём)[29]. Славакія мае 6 міжнародных аэрапортаў: у Браціславе, Кошыцах, П'ешцянах, Попрадзе, Сліячы і Жыліне. Найвялікшы аэрапорт у Славакіі знаходзіцца ў Браціславе. У 2009 г. гэтым аэрапортам былі перавезены 1 710 018 пасажыры[30].

Колькасць аэрапортаў паводле даўжыні палос[29]:

  • болей за 3047 м — 1;
  • ад 2438 м да 3047 м — 3;
  • ад 1524 м да 2437 м — 3;
  • ад 914 м да 1523 м — 12;
  • меней за 914 м — 17.

Чыгуначны транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Чыгунка Славацкай рэспублікі ў 2007 г. мела працягласць 3690 км[31] нармальных, шырокіх і вузкіх каляін і 1923 км ліній з блакіровачным абсталяваннем. Акрамя таго, ёсць 1159 перасячэнні чыгуначных пуцей з сігналізацыяй, 8773 пераключальнікі каляін, 76 тунэлі агульнай працягласцю 43,3 км, 2283 масты агульнай даўжынёй 46,7 км і 2344 чыгуначныя пераезды. Кампанія «Славацкая чыгунка» юрыдычна кантралюе ўсю чыгунку Славакіі. Найбуйнейшыя чыгуначныя вузлы: Браціслава, Жыліна, Кошыцы, Зволен і Нове-Замкі. Найдаўжэйшы тунэль у Славакіі, а таксама ў былой ЧэхаславакііЧрэмашнянскі тунэль(славацк.) бел. даўжынёй 4697 м.

Сярод славутасцей чыгуначнага транспарту можна вылучыць Кісуцка-ораўскую лясную чыгунку(славацк.) бел.. Яна функцыянавала з 1926 г. па 1971 г., а зараз з'яўляецца турыстычным аб'ектам.

Аўтамабільны транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Дарога для аўтамабіляў D1 на Эйнштэйнавай вуліцы ў Браціславе.

Агульная працягласць дарог складае 42 993 км: 37 533 км з удасканаленым пакрыццём (у тым ліку 415,5 км дарог для аўтамабіляў і 259 км хуткасных дарог) і 5460 км з неўдасканаленым пакрыццём. Вылучаюць наступныя катэгорыі дарог: I класа, II класа, III класа, хуткасныя дарогі, дарогі для аўтамабіляў (D1, D2, D3, D4).

Водны транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Водны транспарт у Славакіі ажыццяўляецца па рэках праз адсутнасць у краіне мора (у дужках пазначана працягласць прыдатных для транспарту ўчасткаў рэк):

Рачныя парты знаходзяцца ў гарадах Браціслава і Комарна. Іншыя водныя вузлы выкарыстоўваюцца пераважна ў рэкрэацыйных і тэхналагічных мэтах. Быў рэалізаваны праект міжнароднага значэння па злучэнні Дуная праз Ваг з Одэрам і Віслай[32].

Трубаправоды[правіць | правіць зыходнік]

Праз Славакію праходзяць два трубаправоды — «Дружба» (працягласць складае 506,6 км) і «Адрыя» (працягласць — 8,5 км). Скрозь краіну таксама праходзіць «Брацтва» — галоўны трубаправод славацкай размеркавальнай сістэмы, які аб'ядноўвае ў сабе больш за 30 650 км труб[33].

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

Абавязковая пачатковая 6-гадовая школьная адукацыя была ўведзена ў Славакіі ў 1868 г. З 1922 г. яна была падоўжана да 8-гадовай. У эру сацыялізму, якая надышла ў хуткім часе, тэрмін быў павялічаны да 10 гадоў, прычым атрымоўваць адукацыю можна было ці ў пачатковых і сярэдніх школах, ці ў васьмігадовых гімназіях. Узровень непісьменнасці складае каля 0,6 % ад агульнай колькасці насельніцтва, старэйшага за 15 гадоў. Дзейнічаюць дзяржаўныя, царкоўныя і прыватныя школы. Забяспечваецца таксама навучанне на некалькіх мовах нацыянальных меншасцей. У пачатковых школах навучаюцца дзеці ад 6 (або 7) да 14 (або 15) гадоў.

Усе стандартныя ступені адукацыі, у тым ліку дзяржаўная вышэйшая, прадастаўляюцца бясплатна. У Славакіі дзейнічаюць некалькі дзясяткаў ВНУ і ўніверсітэтаў. У 2006 г. вышэйшую адукацыю ў Славакіі атрымалі 34 535 выпускнікі[34], аднак аніводны ўніверсітэт Славакіі не ўваходзіць у лік 500 найлепшых універсітэтаў свету[35].

Сярод найлепшых ВНУ ўсходнееўрапейскага рэгіёна (паводле колькасці навуковых публікацый у інтэрнэце) згадваюцца наступныя славацкія: Універсітэт Коменскага ў Браціславе, Тэхнічны універсітэт у Кошыцах(славацк.) бел., Славацкі тэхнічны ўніверсітэт у Браціславе(славацк.) бел., Славацкі сельскагаспадарчы ўніверсітэт у Нітры(славацк.) бел. і Універсітэт Паўла Ёзафа Шафарыка ў Кошыцах(славацк.) бел.[36].

Навука і даследаванні[правіць | правіць зыходнік]

Навуковая дзейнасць і даследаванні ў Славакіі, як правіла, заказваюцца дзяржавай і фінансуюцца ўніверсітэтамі, навукова-даследчымі інстытутамі і Акадэміяй навук Славакіі. Прыватны сектар у навукова-даследчай галіне практычна адсутнічае. Сферамі ведаў, у якіх славацкія вучоныя маюць высокую кваліфікацыю, параўнальную з сусветным узроўнем, можна назваць тэхнічныя навукі і фізіку. Выдаткі на навуку і даследаванні, нягледзячы на намаганні павысіць іх да 2010 г. да 3 % ад ВУП, не паднімаюцца на працягу некалькіх гадоў вышэй за 0,5 % ад ВУП, прычым у 2008 г. нават назіраўся спад: выдаткі склалі ўсяго 0,47 % ад ВУП[37]. Варта адзначыць для параўнання, што ў 1989 г. выдаткі на навукова-даследчую дзейнасць складалі 3,9 % ад ВУП, што адпавядала сусветнаму ўзроўню[38][39].

Узброеныя сілы[правіць | правіць зыходнік]

Салдаты Узброеных сіл Славацкай рэспублікі ў Афганістане.

Узброеныя сілы Славацкай рэспублікі (да 2002 г. Армія Славацкай рэспублікі) служаць перад усім для аховы бяспечнасці дзяржавы, яе свабоды і суверэнітэту. Яны таксама выкарыстоўваюцца для дапамогі ў ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў або іншых надзвычайных здарэнняў. Са студзеня 2006 г., калі было вырашана скасаваць усеагульную вайсковую павіннасць, Узброеныя сілы Славацкай рэспублікі сталі прафесійнай арміяй[40]. Узрост добраахвотнага далучэння да шэрагаў Узброеных сіл абмежаваны інтэрвалам паміж 18 і 30 гадамі. У арміі маюць права служыць як мужчыны, гэтак і жанчыны. Адміністрацыйна Узброеныя сілы Славацкай рэспублікі падзяляюцца на Сухапутныя, Паветраныя сілы і Сілы навучання і падтрымкі. Выдаткі на Узброеныя сілы Славакіі складаюць каля 2 % ВУП2011 г. — 1,1 % ВУП, гэта былі на той час 655,79 млн еўра)[41]. У 2013 г. Узброеныя сілы Славацкай рэспублікі складаліся з 14 501 ваенных і 6989 грамадзянскіх служачых.

Сродкі масавай інфармацыі[правіць | правіць зыходнік]

Цэнтр Славацкага радыё на Мітнай у Браціславе.

На 1 студзеня 2011 г. была створана арганізацыя «Радыё і тэлебачанне Славакіі» (славацк.: Rozhlas a televízia Slovenska) — грамадская нацыянальная незалежная інфармацыйна-культурна-адукацыйная ўстанова. Яна падзяляецца на дзве галіны: Славацкае радыё і Славацкае тэлебачанне, якія да стварэння РТБС функцыянавалі незалежна адна ад адной[42]. Генеральным дырэктарам РТБС з'яўляецца Вацлаў Міка.

Радыё[правіць | правіць зыходнік]

Найбольш папулярныя радыёстанцыі Славакіі (дадзеныя за 3—4 кварталы 2010 г.)[43]:

Цэнтр Славацкага тэлебачання ў Млінскай даліне ў Браціславе.

Славацкае радыё мае больш за 85-гадовую гісторыю і 9 умоўных акруг. Аналагавае вяшчанне ажыццяўляюць наступныя станцыі: «Rádio Slovensko», «Rádio Regina», «Rádio Devín», «Rádio FM», «Rádio Patria» і «Radio Slovakia International». Лічбавае вяшчанне праз інтэрнэт ажыццяўляюць наступныя станцыі: «Rádio Klasika», «Rádio Litera» і «Rádio Junior». Цэнтр Славацкага радыё знаходзіцца ў Браціславе.

Тэлебачанне[правіць | правіць зыходнік]

Пасля знікнення чэхаславацкага тэлебачання ў Славакіі з'явілася непасрэдна Славацкае тэлебачанне, якое мае два каналы — «Першы» і «Другі» («Трэці» канал спыніў вяшчанне ў 2011 г.). У 2011 г. «Першы» канал (да 2004 г. меў назву «STV 1») адзначыў сваё 55-годдзе. «Другі» канал (да 2004 г. меў назву «STV 2») транслюе пераважна славацкія дакументалістыку, спорт, славацкія і некамерцыйныя замежныя фільмы.

У 1996 г. пачала вяшчанне камерцыйная тэлекампанія «TV Markíza», якая доўгі час карысталася найбольшай папулярнасцю ў краіне. Яе дырэктар — Маціяс Сетале. Праз пэўны час быў запушчаны другі канал — «TV Doma» (мэтавая аўдыторыя — жанчыны), а затым і трэці — «TV Dajto» (мэтавая аўдыторыя — мужчыны). Быў таксама створаны і чацвёрты канал з назваю «TV Foor», аднак яго згарнулі ў 2014 г.

Колішні канал «TV Global» у 2002 г. трансфармаваўся ў «TV JOJ», які пашырыўся да яшчэ аднаго канала «JOJ Plus», а ў 2013 г. запусціў яшчэ два каналы: «TV WAU» і «TV SENZI». Дырэктар — Францішак Бораўскі.

Канал «TA3» транслюе навіны са Славакіі і замежжа.

У дадатак да гэтых каналаў у Славакіі вяшчаюць «TVA» (бізнес-адміністраванне), «Nautik TV» (раней спецыялізаваўся на акіянічным і марскім свеце, а цяпер ажыццяўляе перад усім інтэрактыўную трансляцыю), «MusicBox» (музыкальны канал), «Ring TV» (транслюецца ўночы замест «TA3», мае інтэрактыўнае вяшчанне), а таксама іншыя рэгіянальныя і лакальныя каналы.

Найбольш папулярныя тэлевізійныя каналы Славакіі (дадзеныя за 3—4 кварталы 2010 г.)[44]:

  • «TV Markíza» — 57,33 %;
  • «TV JOJ» — 36,80 %;
  • «Першы» — 21,17 %;
  • «TA3» — 4,88 %.

У сакавіку 2011 г. Славакія пачала пераход ад аналагавага тэлебачанння да лічбавага[45].

Друк[правіць | правіць зыходнік]

Найбольш чытаныя перыядычныя выданні Славакіі (дадзеныя за 3—4 кварталы 2010 г.)[46]:

Спорт[правіць | правіць зыходнік]

Улічваючы кліматычнае становішча Славакіі, у краіне папулярныя як летнія, гэтак і зімнія віды спорту. Найбольш папулярныя віды спорту ў Славакіі: футбол, хакей, тэніс, лёгкая атлетыка, гандбол, баскетбол, валейбол, вяслярны слалам, лыжны спорт, веласпорт, хакейбол, флорбол і іншыя.

Цэнтрам біятлону ў Славакіі з'яўляецца маленькая вёска Осрбле(славацк.) бел., дзе ў 1997 г. праходзіў Чэмпіянат свету па біятлоне. Спаборніцтвы ў вяслярным слаламе рэгулярна арганізоўваюцца ў Чунаве. У лыжнай зоне Шцірбскага возера знаходзяцца два трампліны, на каторых адбываліся Чэмпіянаты свету па скоках на лыжах у 1935 г. і ў 1970 г.

Зборная Славакіі па футболе не паказвае паспяховых вынікаў як на еўрапейскім, гэтак і на сусветным узроўнях, нягледзячы на высокую папулярнасць футболу ў краіне. Футбольнаяя асацыяцыя Славакіі арганізоўвае і праводзіць спаборніцтвы між славацкімі камандамі: Вышэйшая ліга, Першая ліга і г. д. У 2010 г. славацкая зборная ўпершыню ў гісторыі незалежнай Славакіі прайшла ў ⅛ фіналу на Чэмпіянаце свету па футболе ў ПАР. Найбольш знакамітыя славацкія футбольныя клубы — «ФК Слован Браціслава», «Жыліна» і «ФК Спартак Трнава».

Зборная Славакіі па хакеі дэманструе значныя поспехі: напрыклад, залаты медаль у 2002 г., сярэбраныя медалі на Чэмпіянатах свету ў 2000 г. і ў 2012 г., бронзавы медаль у 2003 г.). Федэрацыя хакею Славакіі з'яўляеццам асноўным кіруючым органам у Славакіі ў галіне хакею і праводзіць шматлікія спаборніцтвы: Славнафт Экстраліга, Першая ліга, Першая жаночая ліга, Юніёрская ліга і г. д. У 2011 г. у Браціславе і Кошыцах праходзіў Чэмпіянат свету па хакеі, а ўпершыню гэта мерапрыемства ў Славакіі адбылося ў 1925 г. у Высокіх Татрах на натуральных прыродных катках.

Кухня[правіць | правіць зыходнік]

Славацкая кухня з'яўляецца разнастайнай і адрозніваецца ў залежнасці ад рэгіёна, адчувае ўплывы адпаведна чэшскай, польскай, аўстрыйскай і венгерскай кухняў. У паўночнай Славакіі кухня ўключае тыповыя пастухоўскія стравы, як брынзавыя галушкі і дранікі (славацк.: zemiakové placky), калі ў паўднёвай Славакіі разам з традыцыйнымі славацкімі стравамі сустракаюцца венгерскія і аўстрыйскія гуляш, леча, фаршыраваныя перцы, венскі шніцаль.

Таксама ў славацкую кухню ўваходзяць[47]:

Галерэя[правіць | правіць зыходнік]

Дачыненні з Беларуссю[правіць | правіць зыходнік]

Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 14 студзеня 1993 года. 1 кастрычніка 2000 года ўрад Славакіі ператварыў сваё генеральнае консульства ў Мінску ў пасольства. 28 жніўня 2002 года генеральнае консульства Беларусі ў Браціславе пераўтворана ў пасольства. Першым беларускім паслом у Славакіі быў Валерый Варанецкі[48].

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Славакія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 486-493. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0238-5 (Т. 14).

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Слоўнік беларускай мовы (клясычны правапіс). Наша Ніва, 2001.
  2. 2,0 2,1 Štatistické údaje o štátnych hraniciach (славацкая мова). SVS MV SR (сакавік 2009 г.).
  3. Углар, В.: Пра паходжанне назваў «славак», «Славакія» ды «славацкая мова» (славацк.) 
  4. KOVÁČ, D., a kol.: Kronika Slovenska 1. Bratislava: Vydala Fortuna Print pre Adox, 1998, s. 76. (славацк.) 
  5. 5,0 5,1 Všeobecné charakteristiky za rok 2009 (славацкая мова). Štatistický úrad SR.
  6. Kováč, M., Plašianka, D., 2003: Geologická stavba oblasti na styku Alpsko-karpatsko-panónskej sústavy a priľahlých svahov Českého masívu. Univerzita Komenského, Bratislava, 88 s.
  7. Baláž, P., Kúšik, D., 2010: Nerastné suroviny Slovenskej republiky, stav k roku 2009. Štátny geologický ústav Dionýza Štúra, Bratislava, 158 s. Dostupné online
  8. Prírodné bohatstvo Slovenska (славацкая мова). TASR (2008 г.).
  9. Štátny zoznam osobitne chránených častí prírody SR (славацкая мова). SAŽP (2007 г.).
  10. Výnos č. 3/2004-5.1 zo 14. júla 2004 (славацкая мова). Ministerstva životného prostredia SR (14 ліпеня 2004 г.).
  11. Lokality Natura 2000 (славацкая мова). Štátna ochrana prírody SR.
  12. У адпаведнасці з перапісам 2011 г.
  13. 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 Štatistický úrad SR
  14. 14,0 14,1 Fórum inštitút pre výskum menšín
  15. У адпаведнасці з перапісам 2011 г.
  16. www.portal.statistics.sk
  17. У адпаведнасці з перапісам 2011 г.
  18. У адпаведнасці з перапісам 2011 г.
  19. У адпаведнасці з перапісам 2011 г.
  20. Moslimovia na Slovensku by chceli mať mešitu (славацкая мова). TASR (12 ліпеня 2012 г.).
  21. Vyrobili sme takmer milión áut, na obyvateľa najviac na svete (славацкая мова). sme.sk (16 студзеня 2014 г.).
  22. Joseph J. Hobbs World Regional Geography — Belmont: Cengage Learning, 2009. — С. 145. — ISBN 0-495-38950-1.
  23. Kolektív autorov, Ottova praktická encyklopédia Slovensko. Ottovo nakladatelství, Praha, 2008, s. 401—404
  24. 24,0 24,1 J Némethová. Poľnohospodárstvo Slovenska (славацкая мова). dam.fpv.ukf.sk (20 жніўня 2010 г.).
  25. Štatistický úrad SR. Súpis hospodárskych zvierat k 31.12.2009 (славацкая мова). portal.statistics.sk (20 жніўня 2010 г.).
  26. Štruktúra pôdneho fondu (славацкая мова). Pôdny portál (2012 г.).
  27. Slovakia, Wikitravel (англійская мова). wikitravel.org (9 кастрычніка 2011 г.).
  28. Turistov na Slovensku pribúda (славацкая мова). aktualne.centrum.sk (9 кастрычніка 2011 г.).
  29. 29,0 29,1 The World Factbook (англійская мова). Central Intelligence Agency.
  30. Štatistické údaje (славацкая мова). Letisko M.R.Štefánika Bratislava.
  31. Zmluva o prevádzkovaní dráh na rok 2007 (славацкая мова).
  32. Koncepcia rozvoja vodnej dopravy SR (славацкая мова). MDPT.
  33. D. Széplaky, L. Lukáč. Súčasnosť a budúcnosť tranzitnej prepravy zemného plynu na území Slovenska (славацкая мова). tzbportal.sk (3 лютага 2011 г.).
  34. Řádek, M. a kolektív, 2007: Vysoké školstvo na Slovensku. Realita, problém, možné riešenia. EPPP, 38 s.
  35. Academic Ranking of World Universities - 2008 - Top 500 World Universities (славацкая мова). arwu.org (18 кастрычніка 2009 г.).
  36. Top Eastern Europe Universities (англійская мова). webometrics.info (13 ліпеня 2009 г.).
  37. Výdavky na výskum a vývoj (славацкая мова). Štatistický úrad Slovenskej republiky (15 кастрычніка 2009 г.).
  38. Vladimír Baláž. Slovenská ekonomika je malá, otvorená a hlúpa (славацкая мова). sme.sk (16 верасня 2009 г.).
  39. Slovensko: každý rok menší podiel HDP na vedu a výskum (славацкая мова). euractiv.sk (11 сакавіка 2008 г.).
  40. História povinnej vojenskej služby. Obrana, 8, 2005 s. 6 – 9 Спасылка ў сетцы
  41. Štátny rozpočet, Výdavky podľa funkčnej klasifikácie - Obrana (славацкая мова). Ministerstvo financií SR (20 верасня 2013 г.).
  42. Zákon č. 532/2010 Z. z. o Rozhlase a televízii Slovenska a o zmene a doplnení niektorých zákonov (славацкая мова) (3 чэрвеня 2011 г.).
  43. Počúvanosť rádií na Slovensku 2010 (славацкая мова). strategie.hnonline.sk (3 чэрвеня 2011 г.).
  44. Sledovanosť televízií 2010 (MML - TGI) (славацкая мова). strategie.hnonline.sk (3 чэрвеня 2011 г.).
  45. Predpokladaný harmonogram vypínania základných analógových televíznych vysielačov a zapínania vysielačov DVB T v roku 2011 (славацкая мова). MDVRR SR (3 чэрвеня 2011 г.).
  46. Čítanosť tlače (MML + OMV) (славацкая мова). strategie.hnonline.sk (3 чэрвеня 2011 г.).
  47. Шаблон:PDFLink
  48. Матэрыялы брыфінгу намесніка начальніка ўпраўлення інфармацыі МЗС Беларусі Андрэя Савіных, праведзенага для прадстаўнікоў СМI 16 студзеня б.г.// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. 16 студзеня 2002