Горад Брэст

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Брэст
Brest Trade center.jpg
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Краіна
Вобласць
Раён
Каардынаты
Старшыня гарвыканкама
Аляксандр Рагачук
Плошча
145,26[1] км²
НУМ
280,4 м
Насельніцтва
309 764[2] чалавек (2009)
Шчыльнасць
2 390 чал./км²
Нацыянальны склад
беларусы — 82,13 %,
рускія — 10,67 %,
украінцы — 4,16 %,
іншыя — 3,04 %[2]
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 162
Паштовы індэкс
224000
Аўтамабільны код
1
Афіцыйны сайт
http://city.brest.by/  (руск.) 
250
Горад Брэст
Горад Брэст (Брэсцкая вобласць)
Горад Брэст
Горад Брэст (Брэсцкі раён)
Горад Брэст

Брэст (афіц. транс.: Brest; сустракаюцца таксама неафіцыйныя назвы Бярэ́сце і Бе́расце) — горад у Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Брэсцкай вобласці і Брэсцкага раёна, на рацэ Заходні Буг пры ўпадзенні ў яго Мухаўца. За 349 км ад Мінска. Вузел аўтамабільных дарог і чыгунак у напрамку на Баранавічы, Лунінец, Ковель, Беласток, Варшаву. Порт на Дняпроўска-Бугскім канале. Аэрапорт. На тэрыторыі горада 3 памежных пункты пропуску праз дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь. Колькасць жыхароў — 309,7 тыс. чалавек (2009).

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Упершыню згадваецца пад назваю Бе́рестье[3] (бел.: Бярэ́сце або Бе́расце), Бересть, у ням. летапісах Брэйзіка[4]. Па аднаму з тлумачэнняў, назву Брэст горад атрымаў праз спецыфіку польскай мовы — польскі варыянт назвы запісваўся як Brześć, перанесены ў рускую мову (19 ст.) як Брест, потым у беларускую як Брэст. Таксама ўжывалася назва Брэст-Літоўск. У 1921 годзе горад атрымаў новую назву — Брэст-над-Бугам, якая праіснавала да 1939 года.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Археалагічныя даследаванні горада паказалі, што як пагранічная крэпасць і апорны пункт славянскай каланізацыі горад быў заснаваны ў канцы Χ ст.[5].

Адносіна дакладнасці дат першага ўспаміну думкі гісторыкаў разыходзяцца. Дакладна вядома, што звязана першае ўпамінанне з падзеямі 1015—1019, калі кіеўскі князь Святаполк Уладзіміравіч вёў барацьбу за кіеўскі сталец з ноўгарадскім Яраславам Уладзіміравічам.

П. Лысенка следам за «Аповесцю мінулых гадоў» і складзенымі на яе аснове пазнейшымі зборамі, дзе пра паход 1017 года ў Пабужжа нічога не сказана[6], лічыць, што горад упершыню названы пад 1019 годам.

Другая група даследчыкаў — М. Карамзін, С. Салаўёў, Г. Лаўмянскі, Г. Штыхаў і інш. давяраюць сказанаму ў першым спісе Ноўгарадскага летапісу:

" в лето 6525 (1017) Ярослав иде к Берестью "

[7].

Гарадзішча старажытнага Бярэсця знаходзілася на невялікім мысе, які ўтварыўся пры зліцці Мухаўца з Заходнім Бугам.

Наступны ўспамін Бярэсця ў летапісе звязана з барацьбой Ізяслава Яраславіча з яго братамі Святаполкам і Усеваладам за кіеўскі сталец. У «Павучанні» Уладзіміра Манамаха ідзе гаворка пра яго паход на горад па даручэнні праціўнікаў Ізяслава. П. Лысенка лічыць, што ён адбыўся ў 1073 годзе, пасля таго як кіеўскі князь Ізяслаў Яраславіч быў выгнаны з Кіева і ўцёк да польскага караля Баляслава II Смелага[8].

У 11—13 ст. належаў тураўскім, кіеўскім і ўладзіміра-валынскім князям. У XIV—XVI стагоддзях Брэст — гандлёвы і рамесны цэнтр, адзін з буйнейшых у Вялікім Княстве Літоўскім. У ім пражывала тады ад 2000 да 5000 чалавек. У 1379 годзе на яго напалі рыцары Тэўтонскага ордэна. Захапіць замак ім не ўдалося, але сам горад быў разгромлены і спалены. У 1390 годзе Брэст першы з беларускіх гарадоў атрымаў лакацыйны прывілей па ўзору магдэбургскага права. Паводле прывілею вялікага князя Ягайлы Брэсту надавалася 60 ланаў (1500 га) ворнай зямлі, уключаючы вёску Казловічы. Пры вымярэнні горада была ўжыта тая ж сістэма, што ў гарадах Памор'я[9].

У Брэсце ў снежні 1409 года прайшла тайная сустрэча польскага караля Ягайлы і вялікага князя літоўскага Вітаўта, на якой яны распрацавалі план бітвы з крыжакамі. 15 ліпеня 1410 года ў пераможнай Грунвальдскай бітве ўдзельнічала і Брэсцкая харугва.

З 1413 цэнтр эканоміі, прывілеем аднесены да галоўных гарадоў ВКЛ. У 1500 разрабаваны крымскімі татарамі. З 1520 цэнтр Берасцейскага павета, з 1566 — цэнтр ваяводства.

У 1554 годзе згодна з прывілеем Жыгімонта II Аўгуста Брэсту дазволена карыстацца гербавай пячаткай. У 1553 годзе брэсцкі староста Мікалай Радзівіл Чорны заснаваў тут першую ў Беларусі друкарню і праз 10 гадоў выдаў унікальную Брэсцкую біблію. Ён жа заснаваў у Брэсцкім замку першы на тэрыторыі ВКЛ кальвінісцкі збор. У канцы XVI стагоддзя ўзнікла праваслаўная школа, у якой адным з першых настаўнікаў быў асветнік Лаўрэнцій Зізаній.

У 1596 у гарадзе ў Мікалаеўскай царкве была падпісаная Берасцейская унія, паводле якой планавалася аб'яднанне каталіцкай і праваслаўнай царквы на тэрыторыі Рэчы Паспалітай.

У часы паўстання Багдана Хмяльніцкага (1648-54) і руска-польскай вайны (1654-67) Брэст не раз станавіўся арэнай баявых дзеянняў. У 1649 годзе горад, які аказаўся пад уладай паўстанцаў, чарговы раз быў разбураны, загінулі тады больш як 2 тыс. з 10 тыс. жыхароў. У наступныя гады захоплены то шведскімі, то расійскімі, то польскімі войскамі Брэст неаднаразова гарэў. Але яго зноў аднаўлялі. У час гэтых крывавых падзей адзін з зацятых праціўнікаў уніяцтва і абаронца праваслаўя ігумен Брэсцкага манастыра Афанасій Філіповіч быў абвінавачаны ў дапамозе паўстанцам і пакараны смерцю ў верасні 1648 года паблізу вёскі Гершоны. Пазней праваслаўная царква прылічыла яго да ліку святых. Мошчы яго знаходзяцца ў Свята-Мікалаеўскай брацкай царкве ў Брэсце. Цэнтр горада канчаткова сфарміраваўся да другой палавіны XVII стагоддзя на востраве, дзе цяпер знаходзіцца цытадэль Брэсцкай крэпасці.

З 1795 у складзе Расійскай імперыі, з 1796 — павятовы цэнтр. З 1799 Брэст-Літоўск павятовы горад, уваходзіў у Літоўскую, з 1801 у Гродзенскую губерні. У пачатку XIX стагоддзя ён часта цярпеў ад пажараў. Пацярпеў горад і ў час вайны 1812 года.

У 1835 годзе па загадзе рускага цара Мікалая I на месцы старажытнага горада пачалі будаваць Брэсцкую крэпасць, пры гэтым стары Брэст быў амаль цалкам разбураны, горад быў збудаваны нанова на новым месцы. гарадская забудова была перанесена на 2 км на ўсход, на тэрыторыю былых Валынскага і Кобрынскага прадмесцяў. 26 красавіка 1842 года адбылося ўрачыстае адкрыццё крэпасці.

У другой палавіне XIX стагоддзя Брэст інтэнсіўна забудоўваўся, узводзіліся першыя фабрыкі і шмат новых каменных будынкаў. У значнай ступені росту горада садзейнічала будаўніцтва чыгунак. У 1869 годзе здадзена ў эксплуатацыю дарога Брэст — Варшава, у 1871 годзе — Масква — Брэст, у 1873 годзе — Брэст — Кіеў, у 1886 годзе — Брэст — Гомель. У 1886 годзе быў пабудаваны будынак чыгуначнага вакзала (цяпер помнік архітэктуры).

У гады Першай сусветнай вайны Брэст-Літоўск быў акупіраваны германскімі войскамі. З 9 (22) снежня 1917 па 3 верасня 1918 ў Брэсце праходзілі мірныя перамовы паміж Савецкай Расіяй і Германіяй, у выніку чаго быў падпісаны Брэст-Літоўскі мір. У 1919 Брэст заняты польскімі войскамі. З 1921 у складзе Польшчы. 22.9.1939 Брэст-над-Бугам быў перададзены Вермахтам камандаванню Чырвонай Арміі, увайшоў у склад БССР пры падзеле Польшчы паводле пакту Молатава-Рыбентропа. У Вялікую Айчынную вайну Брэсцкая крэпасць уславілася 28-дзённай абаронай (з 22.6 да канца ліпеня). 8.5.1965 Брэсцкая крэпасць узнагароджана званнем крэпасць-герой, з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка». Горад быў вызвалены 28 ліпеня 1944 года ў ходзе Люблін-Брэсцкай наступальнай аперацыі войскамі 1-га Беларускага фронту.

У час Вялікай Айчыннай вайны Брэст быў поўнасцю разбураны. Горад адбудоўваўся ў адпаведнасці з зацверджаным у 1948 годзе генеральным планам. Тэрыторыя горада вырасла за кошт навакольных вёсак: Адамкова і Рэчыца. Асноўнай магістраллю стала вуліца Маскоўская, якая ішла ад крэпасці праз увесь горад на ўсход.

У 1960-я гады быў створаны Усходні прамысловы вузел, пабудаваны электрамеханічны і электралямпавы заводы, завод газавай апаратуры, панчошны камбінат, абласная друкарня, камбінат будаўнічых матэрыялаў. Хуткімі тэмпамі сталі ўзводзіцца цэлыя жылыя масівы. У хуткім часе Брэст упершыню «перамахнуў» цераз Мухавец. Пачалі актыўна забудоўвацца былыя вёскі Вулька і Кавалёва на левым беразе ракі. У цэнтральнай частцы горада былі ўзведзены кінатэатр «Беларусь», гасцініца «Інтурыст». У гэты час адкрыты інжынерна-будаўнічы інстытут (цяпер Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт).

Пасля зацвярджэння ў 1975 годзе новага генеральнага плана пачалося асваенне пойменных тэрыторый Паўднёвага жылога раёна, атрымаў развіццё горад і на паўночным напрамку. З 1976 года ў Брэсце дзейнічае аэрапорт, у 1981 годзе пушчаны першы брэсцкі тралейбус.

Сучасны Брэст — буйны адміністрацыйны, індустрыяльны, транспартны і культурны цэнтр.

Геаграфія і экалогія[правіць | правіць зыходнік]

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Клімат[правіць | правіць зыходнік]

Метэаназіранні ў Брэсце вядуцца з 1834 года[10]. Клімат у раёне горада — умерана кантынентальны[10]. З-за ўплыву марскіх паветраных мас характэрна мяккая зіма і ўмерана цёплае лета. Цыклоны, якія з'яўляюцца прычынай гэтага, перамяшчаюцца з Атлантычнага акіяна з захаду на ўсход. Сярэдняя тэмпература студзеня −2,6 °C, ліпеня +19,3 °C. Гадавая колькасць ападкаў 609 мм. Сярэднегадавая тэмпература паветра ў Брэсце складае +8,2 °C, сярэднегадавая хуткасць ветру — 2,6 м/с, сярэднегадавая вільготнасць паветра — 76 %. Вегетацыйны перыяд доўжыцца 214 сутак[11].

У годзе ў сярэднім 160 дзён ідзе дождж, 68 дзён — снег. Туманы назіраюцца на працягу 33 дзён, навальніцы — 27 дзён[12].

Клімат Брэста (норма 1981-2010)
Паказчык Сту Лют Сак Кра Май Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сне Год
Абсалютны максімум, °C 11,6 17,2 22,6 30,7 32,1 33,0 36,6 35,6 31,5 26,4 19,0 14,5 36,6
Сярэдні максімум, °C −0,1 1,2 6,3 14,0 20,1 22,6 24,9 24,2 18,4 12,5 5,4 0,9 12,5
Сярэдняя тэмпература, °C −2,6 −1,9 2,2 8,7 14,5 17,1 19,3 18,5 13,3 8,3 2,7 −1,3 8,2
Сярэдні мінімум, °C −4,9 −4,5 −1,2 3,8 9,0 12,0 14,2 13,3 9,1 4,8 0,4 −3,5 4,4
Абсалютны мінімум, °C −35,5 −28,1 −22,6 −6,2 −4,2 2,1 5,8 1,3 −2,8 −9,9 −19,2 −25,1 −35,5
Норма ападкаў, мм 34 33 33 37 63 68 74 72 56 37 42 41 590
Крыніца: Надвор'е і клімат
Клімат Брэста за перыяд 2001 - 2011 гг
Паказчык Сту Лют Сак Кра Май Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сне Год
Абсалютны максімум, °C 11,4 14,4 19,4 26,5 31,6 32,0 35,0 35,5 31,5 24,4 19,0 12,3 35,5
Сярэдні максімум, °C −0,8 0,5 6,4 14,4 19,8 22,7 26,0 24,5 19,3 12,2 6,2 0,4 12,6
Сярэдняя тэмпература, °C −2,7 −1,9 2,7 9,3 14,6 17,5 20,8 19,3 14,2 8,6 4,0 −1,2 8,8
Сярэдні мінімум, °C −4,6 −4,3 −1 4,2 9,4 12,3 15,5 14,1 9,2 5,0 1,8 −2,9 4,9
Абсалютны мінімум, °C −26,1 −22 −14,9 −4,8 −1,2 4,0 8,8 4,9 −2 −5,8 −14,2 −22,2 −26,1
Норма ападкаў, мм 42 38 31 29 76 62 83 77 48 41 41 42 609
Крыніца: www.weatheronline.co.uk экстрэмумы і ападкі з Кліматычнага манітора

Экалагічнае становішча[правіць | правіць зыходнік]

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

  • 2004 — 298,3 тыс. чал.
  • 2006 — 301,4 тыс. чал.
  • 2007 — 313,0 тыс. чал.
  • 2009 — 309,7 тыс. чал.

Адміністрацыйны падзел[правіць | правіць зыходнік]

Падзеляецца на 2 раёны — Ленінскі і Маскоўскі.

Мікрараёны: Адамкова, Бярозаўка, Вулька-Падгорская, Вычулкі, Граеўка, Дуброўка, Новыя Задворцы, Старыя Задворцы, Кіеўка, Кавалёва, Кацін Бор, Лысая Гара, Паўднёвы, Плоска, Пугачова, Рэчыца, Трышын, Усход.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Брэст — буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прамысловы патэнцыял горада пераважна арыентаваны на выпуск спажывецкіх тавараў. Звыш 50 прадпрыемстваў электратэхнічнай, электроннай, металаапрацоўчай, хімічнай, лёгкай, харчовпй, будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. У Брэсце працуюць электрамеханічны і электралямпавы заводы, завод газавага абсталявання «Брэстгазаапарат», прадпрыемства «Цветатрон» па вытворчасці мікраэлектронікі, Брэсцкі электратэхнічны завод. Высокая ўдзельная вага прыпадае на харчовую прамысловасць. Сярод буйных харчовых прадпрыемстваў — ААТ «Савушкін прадукт», ААТ «Брэсцкае піва», ААТ «Брэсцкі мясакамбінат», СП «Санта Брэмар» і іншыя.

Брэст — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы «Беларусь», «Брэст-Інтурыст», «Буг», «Веста», «Усход», «Дружба», «Інтурыст», «Мара», «Моладзевая», «Старт», «Будаўнік», «Юнацтва» і інш. У межах горада находзяцца 4 ведамасных санаторыя-прафілакторыя, у т.ч. РУП «Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі».

Транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Брэсцкі чыгуначны вакзал

Брэст з'яўляецца адным з найважнейшых транспартных вузлоў Беларусі.

У 1981 годзе ў Брэсце з'явіліся першыя тралейбусы, на сённяшні дзень колькасць тралейбусных маршрутаў горада дасягнула дзевяці[13].

У 12 кіламетрах у паўночна-усходнім напрамку ад Брэста знаходзіцца Аэрапорт Брэст (міжнародны код — BQT), які быў уведзены ў эксплуатацыю ў 1976 годзе. У 1986 годзе Брэсцкаму аэрапорту нададзены статус міжнароднага, магчымая колькасць пасажыраў складае 400 чалавек за гадзіну.

Брэсцкі рачны порт.

Культура[правіць | правіць зыходнік]

Музеі, тэатры, бібліятэкі[правіць | правіць зыходнік]

Мемарыяльны комплекс Брэсцкая крэпасць-герой з музеем Брэсцкай крэпасці-героя (Пабудова мемарыялу ажыццяўлялася пад кіраўніцтвам народнага архітэктара СССР У. А. Караля, урачыстае адкрыццё адбылося 25.9.1971), Брэсцкі абласны краязнаўчы музей з філіялам — археалагічным музеем «Бярэсце», Брэсцкі чыгуначны музей, Музей гісторыі горада Брэста, Брэсцкі музей «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці», музей прыроды, музей авіацыі і касманаўтыкі (у мікрараёне Усход)

У Брэсце дзейнічае Брэсцкі тэатр драмы, Брэсцкі абласны тэатр лялек, Брэсцкая абласная філармонія, кінатэатр «Беларусь» і інш. У рэпертуары Брэсцкага лялечнага тэатра сёння каля 30 дзіцячых і сямейных спектакляў. Праводзяцца фестывалі: міжнародны класічнай музыкі «Студзеньскія музычныя вечары», «Беларуская музычная восень», гарадскія «Залатая восень», «Брэсцкі баль», міжнародны тэатральны фестываль «Белая вежа» і фестываль беларускага нацыянальнага кіно.

Працуе Брэсцкая абласная бібліятэка імя М.Горкага.

Штогод у Брэсце праводзіцца амаль 2 тыс. мерапрыемстваў, у тым ліку міжнародныя і рэспубліканскія. У горадзе працуюць два прафесійныя тэатры, філармонія, 12 дамоў культуры, 85 бібліятэк. У 2014 годзе Брэст атрымаў статус «Горад, дружалюбны дзецям». У 2015 годзе Брэст стаў культурнай сталіцай Беларусі

Сродкі масавай інфармацыі[правіць | правіць зыходнік]

Газеты[правіць | правіць зыходнік]

Радыё[правіць | правіць зыходнік]

Тэлебачанне[правіць | правіць зыходнік]

  • Брэсцкая тэлерадыёкампанія (ТРК-Брэст)
  • «ТВ-Буг» (камерцыйны канал)

Адукацыя[правіць | правіць зыходнік]

32 агульнаадукацыйныя школы, 6 гімназій, 2 ліцэя.

Вышэйшыя навучальныя ўстановы:

Прафесійна-тэхнічныя вучэбныя ўстановы:

  • Брэсцкае дзяржаўнае ПТВ № 65 будаўнікоў
  • Брэсцкае дзяржаўнае ПТВ № 27 чыгуначнага транспарту
  • Музычны каледж
  • Медыцынскі каледж

У адукацыйных установах горада працуе 18 музеяў розных профіляў: гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя, ваеннай славы, мемарыяльныя, у тым ліку музей Баявой Славы гімназіі № 1, музей «Хлапчукі несмяротнага Брэста» паста Памяці ў Вечнага агню мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць-герой», краіназнаўчы музей «Амістад» гімназіі № 5.

Спорт[правіць | правіць зыходнік]

Буйныя спартыўныя збудаванні — спартыўны комплекс «Брэсцкі», Брэсцкі лёгкаатлетычны манеж, Брэсцкі лядовы палац спорту, картынг-стадыён і інш.

У горадзе дзейнічаюць 18 дзіцяча-юнацкіх спартыўных школ. У мікрараёне Кіеўка размешчаны стадыён «Лакаматыў». У абласным спартыўным комплексе «Брэсцкі» адбываюцца трэніроўкі і гульні футбольнага клуба Дынама Брэст.

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Помнікі часоў II Рэчы Паспалітай (1918—1939)

  • Польскі Банк (проект. Мар'ян Лалевіч)
  • Дом грамадскага аб'яднання Харцэраў (1932, проект. Я.Рыбіцкі)
  • Будынак ваяводскай адміністрацыі
  • Банк (1926, проект. С.Філасевіч)
  • Рамеснае вучылішча (1937, праект. Е.Бейл)
  • Жылая калонія «Нарутовіча» (1921-39, праект. Я.Лісецкі)
  • Афіцэрскі гатэль (1938, праект. Ян Захватовіч)

Страчаная спадчына[правіць | правіць зыходнік]

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары[правіць | правіць зыходнік]

Гарады-пабрацімы[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь» (па стане на 1 студзеня 2011 г.)
  2. 2,0 2,1 Вынікі перапісу 2009 года
  3. Жураўскі А. І. Старадаўнія назвы гарадоў Беларусі // Навіны Беларускай акадэміі — Мінск. — 1992. — № 31 (660). — С. 3—5.
  4. Хроніка Вартберга.
  5. Лысенко, П. Ф. Берестье. — Мн., 1985. — С. 11.
  6. Лысенка, П. Ф. Берестье… — С. 12.
  7. Карамзин, Н. Н. История государства Российского. Т. II—III. — М., 1991. — С. 196.
  8. Лысенко, П. Ф. Берестье… — С. 14—20.
  9. Irena Ławrowska. Analysis of the Territorial Layout of Brest Litovski (XIV—XVI century). Structural Analysis of Historical Constructions- Jerzy Jasieńko(ed) © 2012 DWE, Wrocław, Poland, ISSN 0860-2395, ISBN 978-83-7125-216-7. — S. 1220—1230.
  10. 10,0 10,1 Брест. Энциклопедический справочник — Мн.: Белорусская энциклопедия им. П. Бровки, 1987. — С. 9.
  11. «Пасля раздзела Рэчы Паспалітай», gerb.brestobl.com  Праверана 27 красавіка 2009
  12. Надвор'е і Клімат. Клімат Брэста
  13. Расклад руху брэсцкіх тралейбусаў на вясну 2013 года
  14. Ашдод и Брест — побратимы
  15. Брест и грузинский Батуми стали городами-побратимами
  16. Пол-Европы на двух колесах. Вечерний Брест (2009-07-02). Архівавана з першакрыніцы 23 сакавіка 2012. Праверана 21 сакавіка 2012.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Тапаграфічныя карты[правіць | правіць зыходнік]

  • (руск.)  Тапаграфічная карта N-34-XXXVI.